1. Схема вывучэння матэрыялу

2. Асновы навукова-тэарэтычных ведаў да модуля 3

Тэма 6. Спецыфіка літаратурнага працэсу пераходнага перыяду. Празаічная спадчына канца XVI – сярэдзіны XVIII стст.

6.1. Уплыў барока і Асветніцтва на развіццё літаратуры пераходнага перыяду

6.2. Палемічная публіцыстыка канца XVI – пачатку XVII стст.

6.3. Гісторыка-мемуарная літаратура

6.4 Парадыйная проза

Тэма 7. З’яўленне і развіццё кніжнай паэзіі

7.1. Фарміраванне паэтычнай традыцыі: ідэйна-тэматычная, жанравая і мастацкая спецыфіка паэзіі пераходнага перыяду

7.2. Творчасць С. Полацкага

Тэма 8. Станаўленне і развіццё драматургіі

8.1. Пачатак беларускай драматургіі і станаўленне школьнага тэатру

8.2. Інтэрмедыя ў гісторыі школьнай даматургіі

8.3. «Камедыя» К. Марашэўскага як вышэйшае дасягненне школь­най драматургіі

8.4. Развіццё прыдворнай драматургіі і творчасць Францішкі Уршулі Радзівіл

8.5. Батлейка і народная драма

Самастойная работа да модуля 3

Матэрыялы да семінарскіх заняткаў

Занятак № 5. Ад летапісу да гісторыка-мемуарнай літаратуры

Занятак № 6. Сілабічнае вершаскладанне і творчасць

Сімяона Полацкага

Занятак № 7. «Камедыя» К. Марашэўскага як выдатны твор школьнай драматургіі

Занятак № 8. Літаратурная спадчына ў экспазіцыях «Музея кнігадрукавання» і «Музеі-бібліятэцы Сімяона Полацкага»

Прыкладныя тэставыя заданні да модуля 3

Спіс літаратуры для абавязковага чытання і запісу

ў чытацкі дзённік

Слоўнік літаратуразнаўчых тэрмінаў

Выкарыстаная літаратура

Модуль 1 Літаратурны працэс эпохі Сярэднявечча

1. Схема вывучэння матэрыялу

№	Тэма заняткаў	Від заняткаў	Колькасць гадзін
1.	Тэма 1.Уводзіны. Агульная характарыстыка літара­туры перыяду XI–XIII стст.	Лекцыя № 1	2
2.	Тэма 2. Найвыдатнейшыя помнікі перакладной і арыгінальнай літаратуры.	Лекцыя № 2	2
3.	Тэма 3. Станаўленне старабеларускай літаратуры.	Лекцыя № 3	2
4.	«Жыціе Еўфрасінні Полацкай» як выдатны помнік старабеларускага пісьменства.	Семінарскі занятак № 1	2
5.	«Слова пра паход Ігара» – выдатны помнік усход­неславянскай арыгінальнай літаратуры.	Семінарскі занятак № 2	2
Усяго: 8 (6 л., 4 с.з.).

2. Асновы навукова-тэарэтычных ведаў да модуля 1 Тэма 1. Агульная характарыстыка літаратуры перыяду XI–XIII стст.

Асноўныя пытанні:

1.1. Узнікненне літаратуры.

1.2. Гісторыка-культурная, мастацка-стылявая спецыфіка ўсходне­славянскай літаратуры.

Асноўныя паняцці:

Арыгінальная літаратура, стыль манументальнага гістарызму, паў­устаў, перакладная літаратура, рэгіянальны варыянт («ізвод»), скорапіс, скрыпторый, устаў, эпічны стыль.

1.1. Узнікненне літаратуры

Узнікненне ўсходнеславянскага пісьменства было звязана з утварэн­нем ва Усходняй Еўропе першых дзяржаўных фарміраванняў, аб’яднаных на аснове суперэтнічнай, моўнай, рэлігійнай супольнасці, сацыяльна-палі­тычнага ладу жыцця ў агульную культурна-гістарычную зону (прастору) старажытнарускай дзяржавы (Кіеўская Русь). Развіццё эканамічнай і сацы­яльнай базы, пераўтварэнне старажытных паселішчаў ў гарады, актывіза­цыя гандлю патрабавалі больш дакладнай сістэмы кіравання, неабходнай умовай якога было і пісьменства.

Вывучэнне і аналіз розных гістарычных даных сведчыць пра тое, што на ўсходнеславянскіх землях пісьмо (нават у побыце) існавала яшчэ да прыняцця і шырокага распаўсюджання хрысціянства («Прамова Іаана По­лацкага», надпіс на амфары з Гнёзнаўскага крывіцкага могільніка «гороух­ща» (гарох, гарчыца, гаручае), датуемы сярэдзінай X ст., шматлікія помнікі эпіграфікі больш позняга перыяду – XII–XIII стст).

Адзіным відам славеснага мастацтва ў тыя часы быў фальклор: бага­ты па змесце, жанрава разгалінаваны, з распрацаванай сістэмай вобразна-выяўленчых сродкаў. Сінкрэтычная сістэма вуснай народнай творчасці вы­конвала не толькі рэлігійна-рытуальную ці абрадавую (зварот да язычніц­кіх багоў і прыродных стыхій, заклінанні і замовы, каляндарна-абрадавыя песні), інфармацыйную (захоўванне і перадача інфармацыі ў гістарычных легендах і паданнях), выхаваўчую (паданні героіка-міфалагічнага характа­ру), але і эстэтычную функцыю.

Вызначальную ролю ў зараджэнні ўсходнеславянскай літаратуры адыграла прыняцце хрысціянства, якое прынесла на Русь новы светапог­ляд, іншую мараль і эстэтыку, новыя віды мастацтва (культавае дойлідства, царкоўна-рэлігійны жывапіс), садзейнічала пашырэнню і паглыбленню па­літычных і культурных узаемасувязей з іншымі краінамі Еўропы, спрыяла ідэалагічнаму ўмацаванню палітычнага аб’яднання ўсходнеславянскіх зя­мель.

З прыняццем хрысціянства, калі моцна ўзрасла патрэба ў кнізе, з’яві­лася літаратурная мова, якую называюць стараславянскай або царкоўна­славянскай. Стваральнікамі славянскай азбукі ў 863 г. сталі выдатныя бал­гарскія асветнікі Кірыл і Мяфодзій. Даволі блізкая сваёю агульнаславян­скаю асноваю да старажытнарускай, яна досыць лёгка і хутка засвойвалася на Русі і паступова насычалася мясцовымі моўнымі асаблівасцямі. На ста­раславянскай мове рускай рэдакцыі была створана амаль уся старажытна­руская царкоўна-рэлігійная літаратура. Некалькі іншы тып літаратурнай мовы ўжываўся ў свецкім і дзелавым пісьменстве. Мова гэтых помнікаў была фактычна літаратурна апрацаваным варыянтам жывой гутарковай мо­вы ўсходніх славян таго часу.

Першымі літаратурнымі творамі, якія з’явіліся на ўсходнеславянскіх землях, былі перакладныя помнікі царкоўна-рэлігійнага пісьменства. Яны пранікалі на Русь з Візантыі праз пасрэдніцтва Балгарыі, дзе перакладаліся з грэчаскай мовы на стараславянскую.

Паступова з пашырэннем дыяпазону мастацкай дзейнасці фармірава­лася і пэўнае стаўленне да тэкстаў розных літаратурных тыпаў – некаторыя перапісваліся літара ў літару (кананічныя біблейскія тэксты), асобныя тэкс­ты падвяргаліся істотнай перапрацоўцы (творы айцоў царквы, чытальныя, «паўсвецкія»). У ходзе перапрацоўкі ўзнікалі ўсходнеславянскія рэгіяналь­ныя варыянты старабалгарскіх, а пасля і старажытнагрэчаскіх тэкстаў. Рэ­гіянальны варыянт («ізвод») – уяўляе з сябе такую групу спісаў аднаго твора, у якой маюцца мясцовыя асаблівасці, аб’яднаныя агульнымі прын­цыпамі перапісвання тэксту ў дадзенай культурна-гістарычнай зоне.

На аснове рэгіянальных варыянтаў складаліся розныя рэдакцыі адна­го твора з арыгінальнымі ўстаўкамі, больш шырокім выкарыстаннем стара­жытнарускай мовы, прадстаўленай якім-небудзь з тагачасных усходнесла­вянскіх дыялектаў. Менавіта з пераробак і арыгінальных уставак, на думку вядомага даследчыка старажытнай літаратуры, акадэміка РАН Д.С. Ліхачо­ва і пачынаецца генезіс усходнеславянскіх літаратур, а працэс стварэння рэдакцый вядомых балгара-візантыйскіх твораў быў названы «літаратур­най трансплантацыяй»¹. Працэс літаратурнай трансплантацыі спрыяў раз­віццю арыгінальнай літаратуры, паскараў фарміраванне яе вобразнай і стылёва-жанравай сістэмы. За адносна кароткі час яна дасягнула вялікай ідэйна-мастацкай вышыні і жанравай разнастайнасці, стала ўпоравень з развітымі літаратурамі Сярэдневечнай Еўропы.

Асновай для стварэння арыгінальных мастацкіх твораў сталі мясцо­выя гістарычныя і легендарныя матэрыялы, аўтарамі былі старажытнарус­кія пісьменнікі, героямі – асобы, якія праславіліся ў падзеях мясцовага жыцця.

Перакладная літаратура прынесла на Русь і само балгара-візантый­скае мастацтва рукапіснай кнігі, якое да X–XI стст. дасягнула высокага ўзроўню. Кнігі пісаліся буйным разборлівым почыркам (уставам) на ад­мыслова вырабленай цялячай скуры – пергаменце, упрыгожваліся каляро­вымі мініяцюрамі, залатымі і срэбранымі абкладамі з каштоўнымі камя­нямі. Сучасныя даследчыкі мяркуюць, што «пры разліноўцы, арганізацыі прасторы аркуша кнігапісец прытрымліваўся тых самых прынцыпаў, што і іканапісец. Падабенства з іконай ўзнікае яшчэ і ад падыходу да выявы на іконе, якая ўспрымалася як святая, гэтаксама ўспрымалася выява тэксту богаслужбовай кнігі»². Пры буйных саборах і манастырах адкрываліся майстэрні па вырабе кніг – скрыпторыі; каля манастырскіх скрыпторыяў гуртавалася асноўная частка адукаваных людзей, праз рукі якіх праходзіла пераважная большасць кніг. Таму, хоць ужо ў XI ст. пры двары Яраслава Мудрага cтвараецца першая бібліятэка, асноўнай ячэйкай літаратурнага жыцця сярэднявечнай Русі быў манастыр. Лідарства ў развіцці пісьменства належала Кіеву, які ў тыя часы быў не толькі палітычным, але і культур­ным цэнтрам ўсходніх славян. Пазней з ростам грамадска-палітычнай са­мастойнасці асобных зямель, з развіццём іх культуры, стварэнне пісьмен­ства актыўна пачалося ў Полацку, Тураве, Смаленску, Ноўгарадзе, Пскове і інш.