Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
УМК ГБЛ.doc
Скачиваний:
6
Добавлен:
01.05.2025
Размер:
1 Мб
Скачать
☆

2.3.2. «Слова пра паход Ігара»

Інтэнсіўнасць і даволі высокі ўзровень развіцця літаратуры ўсходніх славян абумовілі з’яўленне літаратурных твораў нетрадыцыйных жанраў, надзвычай арыгінальных і самабытных. Такім найвышэйшым дасягненнем старажытнарускай літаратуры, шэдэўрам сусветнай паэзіі стала «Слова пра паход Ігара». Вобразна-выяўленчыя і моўныя асаблівасці паэмы, яе непаўторнасць надаюць гэтаму помніку пэўную загадкавасць. Апошняя ўзмацняецца яшчэ тым, што не захаваўся адзіны вядомы яго рукапіс, па­водле якога адбылася першая публікацыя твора.

«Слова» было адкрыта ў 80-х – пач. 90-х гг. XVIII ст. збіральнікам старажытнарускіх рукапісаў А.І. Мусіным-Пушкіным. У зборніку, які ён набыў у настаяцеля Спаса-Яраслаўскага манастыра архімандрыта Іоіля, ра­зам са «Словам» (№ 23) былі размешчаны іншыя творы. Зборнік, згодна апісання, быў напісаны ў XIV ст. ў раёне Пскова або Ноўгарада. У 1800 г. тэкст «Слова» быў надрукаваны з перакладам на рускую мову, з уступным артыкулам і заўвагамі (разам з А. Мусіным-Пушкіным працавалі вучоны Маліноўскі, Н. Бантыш-Каменскі, у якасці кансультанта – М. Карамзін). Выданне слова стала вялізнай падзеяй (нават у 1797 г. ў гамбургскім часо­пісе «Spectateur du Nord» быў размешчаны артыкул пра твор). Хутчэй за ўсё ў 1795–1796 гг. для Кацярыны II была зроблена пісарская копія, якая пазней згубілася ў архіве, і толькі ў 1864 г. даследчык П. Пекарскі знайшоў яе. У 1812 г. рукапісны збор А. Мусіна-Пушкіна згарэў. Паміж першым выданнем слова і кацярынінскай копіяй ёсць розначытанні. Гэтыя розначы­танні садзейнічалі пацвярджэнню сумненняў наконт стварэння слова ў XII ст. Скептыкі А. Мазон і А. Зімін называлі «Слова пра паход Ігара» вы­датным фальсіфікатам XVIII ст. і падробкай Н. Бантыш-Каменскага, па­добнай да вядомай «Задоншчыны» (XIV ст.). Аднак ў 1813 г К. Калайдові­чам была знойдзена прыпіска на Пскоўскім апостале 1307 г., у якім адчуваўся ўплыў слова. Далей было знойдзена (да XIX ст.) некалькі фак­таў, якія сведчылі пра сапраўднасць твора. Шмат даследаванняў наконт арыгінальнасці твора правялі вядомыя даследчыкі старажытнарускай сла­веснасці В.П. Андрыанава-Ператц, М.К. Гудзій, Дз.С. Ліхачоў.

Навуковае вывучэнне «Слова» пачалося з першых дзесяцігоддзяў XIX ст. Сярод першых беларускіх даследчыкаў неабходна назваць З. Да­ленгу-Хадакоўскага, А. Міцкевіча, М. Багдановіча. У. Сыракомля адзін з тых, хто ўпэўнена выказаў меркаванне аб беларускім паходжанні «Слова». Ён лічыў, што яно было створана на царкоўна-старабеларускай мове, а песня «Пра бітву на Нямізе», напісаная Баянам у XI ст., была праз сто гадоў уключана ў твор. Гэтую ж думку падзяляў і вядомы гісторык Г. Штыхаў. Вобразна пераасэнсаваў гісторыю стварэння «Слова» сучасны даследчык гісторыі, літаратар У. Арлоў у сваім творы «Каля Дзікага поля».

У сучасным літаратуразнаўстве існуе некалькі версій адносна даты стварэння «Слова». Гэтай праблемай займаліся Б.А. Рыбакоў, Н.С. Дзёмі­нава, Дз.С. Ліхачоў. Аднак большасць даследчыкаў лічыць, што «Слова» было напісана паміж 1185–1187 гг., паколькі гэтыя даты вынікаюць з само­га тэксту твора. Хаця, нягледзячы на шматлікія мекаванні, пытанне заста­ецца адкрытым.

Некаторыя даследчыкі лічаць «Слова» двухсастаўным творам, у які ўключаны часткі напісаныя ў Чарнігаве і закончаныя ў Кіеве (1185–1187 гг.).

Не менш складанай прадстаўляецца праблема аўтарства. Сярод вер­сій можна было б вызначыць наступныя:

1) княжацкая – аўтарам мог быць сам князь Ігар Святаславіч; яго дзевятнаццацігадовы пляменнік князь Рыльскі; галіцкі князь Уладзімір Яраслававіч; полацкая княжна Марыя Васількаўна;

2) дружынная – баярын і ваявода Пётр Барыславіч або іншыя вая­воды;

3) народныя песняры – спявак Хадына, унук Баяна пясняр Мітуса;

4) сярод верагодных аўтараў называецца і Кірыла Тураўскі.

Упэўнена можна сказаць тое, што аўтар займаў незалежную пазіцыю, валодаў шырокім гістарычным кругаглядам, быў сапраўдным патрыётам, далёкім ад мясцовых інтарэсаў вярхоў, знаўцам помнікаў старажытнай арыгінальнай кніжнасці, сапраўдым народным паэтам, які выдатна валодае мовай вуснага эпасу.

«Слова пра паход Ігара» прысвечана гістарычна сапраўдным падзе­ям, у ім дзейнічаюць рэальныя гістарычныя героі. Аднак аўтар адлюстра­ваў свой час і гістарычную мінуўшчыну роднай зямлі не як летапсец, а як сапраўдны паэт. Яго твор не храналагічны, паслядоўны, дакументальна да­кладны выклад падзей, а цэласная серыя яркіх, эмацыйна афарбаваных, ліра-эпічных малюнкаў. Гаворка пра сучаснае дапаўняецца аўтарскімі ад­ступленнямі і разважаннямі пра мінулае Русі, напоўненымі глыбокай трывогай перад будучыняй.

У цэнтры твора – апісанне пахода князя Ігара на полаўцаў, якое скончылася паражэннем, і магло мець складаныя вынікі для рускай дзяр­жавы. Паэт услаўляе гераізм і рыцарскую доблесць старажытнарускіх воі­наў. Апяваючы галоўнага героя як храбрага і мужнага воіна, для якога вы­шэй за ўсё рыцарскі гонар і слава, аўтар «Слова» адначасова дакарае яго за паспешлівасць і самаўпэўненасць, за тое, што ён выступіў у паход не па­раіўшыся з іншымі, і без вайсковай падтрымкі. Паэтычная аповесць пра паход на полаўцаў удзельнага рускага князя перарастае ў пранікнёнае і ўсхваляванае слова пра Радзіму, пра лёс усёй Рускай зямлі. У творы глы­бока выявіўся сапраўдны грамадзянскі патрыятызм аўтара, яго шырокі гіс­тарычны кругагляд, дзяржаўная і народная мудрасць. У закліку да яднання, да спынення ўсобіц – асноўная ідэя «Слова пра паход Ігара».

Твор вылучаецца незвычайным багаццем і свежасцю мастацкіх ма­люнкаў, фарбаў, вобразаў, паэтычнай мовы, здзіўляючай ёмістасцю зместу. Уся Русь фактычна становіцца галоўным героем паэмы. У «Слове» гарма­нічна злучаны ў адзінае цэлае мінулае і сучаснае, прырода і людзі, рэальна-гістарычнае і мастацкае, кніжна-літаратурнае і вусна-паэтычнае, хрысціян­скае і язычніцкае.

Як пераходная з’ява ад фальклору да літаратуры гэтая паэма вылу­чаецца і непаўторнасцю сваёй формы. Сам аўтар называе свой твор то сло­вам, то аповесцю, то песняю. І сапраўды, можна адзначыць элементы пуб­ліцыстычнай аратарскай прамовы, гістарычнай аповесці, гераічнай песні. У «Слове пра паход Ігара» арганічна спалучаны лірыка і эпас, пахвала і плач, вусна-паэтычныя і кніжныя вытокі.

Таму пытанне наконт жанравай прыналежнасці «Слова» застаецца спрэчным да сённяшняга часу. Адны даследчыкі (Гудзій, Яромін) адносяць твор да помнікаў палітычнага красамоўства, іншыя (Робінсан, Ліхачоў) – да песні аб подзвігах. У першую чаргу неабходна разглядаць твор як вары­янт дружыннага гераічнага эпасу – дзе адлюстравана гераічнае жыццё кня­зя і дружыны. Але гэта эпас дружыны, за якою бачыцца краіна і ўсё яе грамадства, прырода, побыт. У шэрагу гераічных паэмаў сярэднявечча гэ­ты твор – адзін з самых своеасаблівых помнікаў. Яго мастацкі феномен перш за ўсё абумоўлены арганічнай сімбіёзнай спрасаванасцю язычніцкага і хрысціянскага светаразуменняў, светаадчуванняў, светабачанняў.

Паэтычныя вобразы «Слова» вылучаюцца багаццем асацыяцый, са­мабытнасцю. Яны грунтуюцца на тонкіх назіраннях над жыццём прыроды, працоўнай дзейнасцю чалавека, воінскім побытам. Бітва, напрыклад параў­ноўваецца з сяўбой, жнівом, малацьбой і пірам, некалькімі штрыхамі аўтар стварае малюнкі вялікай мастацкай сілы: «На Немизh снопы стелют голо­вами, молотят цепи харалужными, на тоцh жывот кладут, вhют душу от тhла»; «ту кроваваго вина не доста; ту пир докончаша храбрии русичи; сваты попоиша, а сами полегоша за землю Рускую».

Уся мастацкая, вобразна выяўленчая сістэма гэтага твора цесна звя­зана з народнымі традыцыямі. Пра яе фальклорныя, вуснапаэтычныя вы­токі пераканаўча сведчыць насычанасць паэмы язычніцкай сімволікай, вобразамі славянскай міфалогіі, якія мелі для аўтара вялікую эстэтычную каштоўнасць.

Адметная асаблівасць аўтарскага светабачання – анімістычнае ўспры­няцце прыроды. Яна ў творы персаніфікавана, адухоўлена, як бы жыве з людзьмі агульным жыццём, суперажывае і саўдзельнічае ў іх справах, да­памагае і перасцерагае або перашкаджае героям: «Сонце ему тьмою путь заступаше, нощь стонущи ему грозою птичь убуди, свист зверин въста, збися Див, връху древа» і інш.

У духу народных галашэнняў-заклінанняў пададзены ў творы плач Яраслаўны, жонкі князя Ігара, што адносіцца да найбольш паэтычных ста­ронак усяго твора. З яго радкоў паўстае надзвычай прывабны, поўны мяк­кага лірызму і сардэчнай цеплыні вобраз чулай, любячай жонкі, духоўна прыгожай жанчыны-славянкі: «на Дунаи Ярославнын глас ся слышит, зег­зицею незнаема незнаема рано кычеть: «Полечю, – рече, – зегзицею по Ду­наеви, омочю бебрян рукав в Каялh рhцh, утру князю кровавыя его раны на жестоцhм его тhлh». Асацыіраваны з вобразам Яраслаўны вобраз рус­кай зямлі ў паэме набывае сваё трагічнае выяўленне: Радзіма – Зямля – Жанчына. Пафас услаўлення Рускай зямлі, яе любоўнай, патрыятычнай на­поўненасці, саступаючы – у сувязі з паражэннем – балявому стану, як бы ставіць і аўтара, і яго герояў у катарсісны стан ачышчэння, калі боль ачы­шчае і ўрачуе, – ад міжусобіцаў.

«Слова пра паход Ігара» – мініэнцыклапедыя сярэднявечнай Русі, выдатны помнік грамадска-палітычнай думкі і культуры XII ст., самабыт­нага мастацкага слова, жывой сакавітай народнай мовы таго часу. Здзіўляе яго незвычайная змястоўнасць і важкасць, багацце закладзенай у ім разна­стайнай культурна-гістарычнай інфармацыі. Не выпадкова гэтаму невялі­каму твору даўняга пісьменства прысвечана спецыяльная энцыклапедыя. У 1910 г. М. Багдановіч пераклаў на беларускую мову фрагмент «Слова» пад назвай «Песня пра князя Ізяслава». Поўныя пераклады твора на сучасную беларускую мову належаць Янку Купалу (празаічны 1919 г., вершаваны ў 1921 г.), М. Гарэцкаму (1922), Р. Барадуліну (1984), І. Чыгрынаву (1990). Вольны паэтычны пераклад «Слова» ў канцы 1960-х гг. зрабіў Я. Кру­пенька.