Ванадий

1801 жылы алғаш рет Мексика минерологы А.М. дель Рио ашқан, 1830 жылы швед химигі Н.Г.Сефстрем темір рудаларынан жаңа элемент алып, оны скандинавия мифологиясындағы сұлулық құдайы Ванадистің құрметіне ванадий деп атаған. 1869 жылы ағылшын химигі Г.Роско хлорлы ванадиді (VCL₂ ) сутекпен әрекеттестіріп, таза 95%- дық ванадий бөліп алады. Ванадий – ашық сұр түсті металл. Қалыпты жағдайда химиялық активтігі өте нашар, ал жоғары температурада ұнтақ күйіндегі ванадий оттек, азот, хлор, күкірт т.б. элементтер мен оңай әрекеттеседі, болатқа қосқанда оның мықтылығы артады.

Ол көбіне автомашиналар өндірісінде мотор, цилиндр, білік т.б. жасауға жұмсалады. Ванадийдің темірмен қоспасы – феррованадий түрінде өндіріледі. Өндірісте Ванадий қосылыстарының маңыздысы Ванадий ангидриті V₂O₅ –қызғылт түсті, суда, сілтілерде жақсы еритін қатты зат. Бұл күкірт қышқылын понтан әдісімен өндіргенде катализатор ретінде кең түрде пайдананылады. Ванадий Қазақстанда Тараз қаласының маңындағы Қаратауда бар. Ванадийдің басқа қосылыстары мұнайдан бензин алуда, спиртті тотықтырып, сірке қышқылын және резина, шыны, керамика бояу, сурет материалдарын өндіруде, медицинада қолданылады.

Сөздік :

Сұлулық қүдайы – бог красоты

Қалыпты – обычный, нормальный

Білік – вал

Ұнтақ күйінде- в виде порошка

Қосылыс – соединение.

3-тапсырма.Мәтіннің жоспарын құрыңыз.

4-тапсырма.Мәтіннен сын есімдерді тауып, олардың құрамына қарай талдаңыз,қазақ тіліне аударыңыз.

5-тапсырма. Мына сөздердің антонимін табыңыз.

Ашу, жаңа, нашар, жоғары, қатты, алу.

6-тапсырма. Орыс тіліне аударыңыз

Вольфрам

Ашық сұр түсті, қиын балқитын, ауыр металл. Вольфрамды 1781 жылы швед химигі К.Шилс тапқан, 1783 жылы ағайынды Д.Элуяр вольфрамды алғаш рет вольфрамды ангидриттік металмен тотықсыздандыру арқылы алған. Вольфрам табиғатта аз тараған, оның жер қыртысындағы мөлшері 1:10-%. Бос күйінде кездеспейді, тек вольфрамит (Fe, Mn, WO₄ және шеелит Ca WO₄ т.б.\ минералдар түрінде кездеседі. Вольфрам араласқан құймалардың механикалық қасиеттері жоғары болады. Қалыпты жағдайда ол химиялық тұрақты ауада қыздырғанда, тотығып, вольфрам ангидридіне айналады, жоғары температурада галогендер, күкірт, көміртек, кремний, бор, азотпен әрекеттеседі. Вольфрам тұз, күкірт, азот қышқылдары мен патша сұйығында ерімейді, тек балқытқыш қышқыл мен азот қышқылының қоспаларында ериді.

Вольфрам электр шамының қылын , рентген түтіктерін жасауда қолданылады. Волдьфрам араластырылған қатты құймаларды соғыс қаруын жасауда, металл кесетін және жонатын аппараттар даярлауда, авияциялық және ракеталық техникада көптеген мақсаттарда пайдаланылады.

Вольфрам рудасының ірі кендері Байкал сыртында , Орта Азияда, Приморьеде, Азияның солтүстік шығыс бөлігінде, Қытай мен Кореяда бар. Қазақстан жерінде вольфрамның ірі кендері Сарыарқада, таулы Алтайда, Қалба-Нарымда ашылды.

Сөздік

Ағайынды – братья

Тотықсыздандыру –окислять

Араласу –смешиваться

Құйма –литье

Даярлау-готовить, приготовить

Бос күйінде –в свободном состоянии

7-тапсырма. Мәтіндегі зат есімдерге мына түрде талдау жүргізіңіз

Түбір	Жұрнақ	Септік жалғау	Тәуелдік жалғау	Көптік жалғау	Җіктік жалғау

8-тапсырма. Мәтін бойынша арнайы және жалпы сұраулы сөйлемдер құрыңыз.

9-тапсырма. Мына сөздердің синонимін табыңыз.

Балқу, мөлшер, еру, қолдану, даярлау, қиын.

18-сабақ

САн есім

(имя числительное)

I.Количественные числительные (есептік сан есім) в казахском языке отвечает на вопросы қанша? неше? «сколько?» Они делятся на:

Простые	Составные
1-бір 40-қырық 2-екі 50-елу 3-үш 60-алпыс 4-төрт 70-жетпіс 5-бес 80-сексен 6-алты 90-тоқсан 7-жеті 100-жүз 8-сегіз 1000-мың 9-тоғыз 1000000-миллион 10-он 1000000000-миллиард 20-жиырма 30-отыз	11-он бір, 19-он тоғыз. 101-жүз бір, 109-жүз тоғыз 201-екі жүз бір, 209-екі жүз тоғыз 410-төрт жүз он 566-бес жүз алпыс алты 1986-мың тоғыз жүз сексен алты 2534687- екі миллион бес жүз отыз төрт мың алты жүз сексен жеті.

В казахском языке, в отличие от русского существительные, следующие за числительными, не принимают окончаний множественного числа: бес тәрелке «пять тарелок», төрт қасық «четыре ложки», көп кітап «много книг» и т.д.

II. Порядковые числительные (реттік сан есім) отвечает на вопросы қаншасыншы? Нешінші? «который?» Они образуются путем прибавления к количественным числительным суффиксов- ншы/-нші (если корень окончивается на гласный) или –ыншы/-інші (если корень окончивается на согласный).

Например: алты(шесть) – алты-ншы (шестой)

Бес (пять) – бес-інші (пятый).

При образовании составных порядковых числительных суффиксы присоединяются только к последнему числительному: жиырма бірінші «двадцать первый», бір мың тоғыз жүз сексен тоғыз (тысяча девятьсот восемьдеят девятый).

III. Собирательные числительные (жинақтау сан есімдер) образуются при помощи суффиксов –ау/-еу (после твердой основы-ау, после мягкой –еу): алт/ы/-ау «шестеро», ек(і)-еу «двое). При прибавлении этих суффиксов к числительным екі, алты, жеті конечные –ы/-і выпадают. Всего в казахском языке 7 собирательных числительных. В предложениях они выступают чаще всего в функции сказуемого: Менің кітабым- бесеу (у меня пять книг).

IV. Приблизительные числительные (болжалдық сан есім : -дай/-дей, -тай/-тей). Менде жүздей кітап бар /у меня есть окола сто книг/.

V. Разделительные числительные (топтау сан есім): -дан/-ден, -нан/-нен, -тан/-тен. Мысалы: үштен /по три/, оннан /по десять/.

VI.Дробные числительные (бөлшектік сан есім). Мысалы: 1 бүтін 5 /1,5/.

1-тапсырма. Мына есептік сан есімдерді сөзбен жазыңыз.

7, 9, 80, 1000. 13, 104, 315, 567, 2998, 1386. 418.

2-тапсырма. Қазақ тіліне аударыңыз.

1.В комнате много студентов. 2.Я положила шесть ложек на стол. 3.На вокзале много пассажиров. 4.Мы летели в Москву четыре часа. 5. В нашей семье пять детей. 6.Мои два друга идут в кино. 7. В неделе семь дней. 8.В этом доме девять этажей. 9.В Алматы много микрорайонов. 10.Мы кушаем три раза в день. 11. В году четыре времени года : зима, весна, лето, осень.

3-тапсырма. Сын есімдерді теріп жазып, салыстырмалы, шырайға айналдырыңыз.

Уақыт – время

1. Сағат неше болды? Сағат нешеде?

2. Уақыт қанша? (В каком часу?)

I. 1-ден 15 мин кетті

(отошло)

2-ден Кет-кен-де

3-тен 1. Я пришел в 1²⁵.

4-тен - Мен сағат бірден 25 мин

кеткенде келдім.

5-тен 2. Я его видел в 7¹⁵.

6-дан - Мен оны сағат жетіден 15 минут

кеткенде көрдім.

7-ден

8-ден

9-дан

10-нан

11-ден

12-ден

II. 1-ге 15 мин қалды Қал-ған-да

(осталось) 1. Я ушел в 5⁴⁵.

2-ге - Мен сағат 6-ға 15 мин қалғанда кеттім.

3-ке 2. Я его видел в 1⁵⁰

4-ке - Мен оны сағат 2-ге 10 мин

қалғанда көрдім.

5-ке

6-ға

7-ге

8-ге

9-ға

10-ға

11-ге

12-ге

Ш. Жарым (половина) Жа-рым-да

1.30 – бір жарым Я пришел в 1³⁰.

- Мен сағат бір жарымда келдім.

Жаттығу:

1. 1⁴⁵; 2³⁸; 10¹⁶; 9³⁰; 5⁵⁵;

2. 12¹⁸; 5³⁷; 6⁰⁷; 10³⁰;

3. В 4⁴⁸; в 11²⁶; в 3⁵³; в 2³⁰.

Уақыт

Сағат қанша болды?

Сағат неше? Который час?

1. 10⁰⁰ – сағат он. кетті (минутная стрелка находится

2. 10²⁵ – оннан 25 мин кетті. На правой стороне циферблата)

8¹⁶ – сегізден 16 мин кетті.

5⁰⁸ – бестен 8 мин кетті.

кет-у – отходить, уходить, исходить (сочетание с Ш.с.)

3. 10⁴⁵ – он бір-ге 15 мин. қалды (минутная стрелка находится

8³¹ – тоғыз-ға 29 мин на левой половине циферблата)

5⁵⁸ – алтыға 2 мин

қал-у – оставаться, недоставать до чего-то (сочетание с Б.с)

4. 12³⁰ – половина первого: он екі жарым

1³⁰ – бір жарым

10³⁰ – он жарым

5. Сағат: время – 10 часов.

10 сағат: количество времени.

Мен оларда 10 сағат болдым. – Я у них был 10 часов.