Придаточное условия (Шартты бағыныңқы).

Придаточное условия отвечает на вопросы Қайтсе? (если что?). Сказуемое придаточного предложения условия образуется при помощи суффиксов –са/-се, за которыми следуют личные окончание глагола.

Қар жауса, балалар қуанады.	Если идет снег, дети радуются.
Сен айтсаң, мен барамын.	Скажешь, пойду.
Мен тырыссам, жасаймын.	Если постараюсь, сделаю
Барғыңыз келсе, барыңыз.	Если хотите, идите.
Ертең келсеңіздер, күтемін.	Если завтра придете, буду ждать.
Ертең оларды көрсек, айтайық.	Если увидим их завтра, скажем.

1-тапсырма. Мына сөйлемдерді көшіріп жазып,басыңқыдан бағыныңқыға қаратып қойылатын сұрауды жақша ішінде көрсетіңіз. Орыс тіліне аударыңыз.

Үлгі: Сен келсең(қайтсең?), киноға барар едік. Если бы ты пришел, мы бы пошли в кино.

1.Сен келсең, киноға барар едік. 2.Күн ашық болса, студенттер өзенге балық аулауға барады. 3.Студенттер түгел келмесе, лекция басталмайды. 4.Сіз ертерек келсеңіз, дастарқанға отыра берер едік. 5.Сіз қызық әңгіме айтсаңыз, біз тыңдаймыз. 6.Көл терең болса, біз суға түсер едік. 7.Жұрт сені сыйласа, сен оны сыйлауың керек. 8.Майра келсе, мына жұмысты тез бітіреміз. 9.Алма келсе, үйге сәлемдеме жібереміз. 10.Жақсы оқысаңдар, емтиханды жақсы тапсырыңдар. 11.Теледидарды қоссаң, мені көресің.

2-тапсырма. Мына сөйлемдерді толықтырыңыз.

1.Қыс түссе,________ 2.Асханадан тамақ ішсең,_______ 3.Мен келсем,_________ 4.Майра мына жерге отырса,_________ 5.Ол мені таныса,__________6.Күн ашық болса,__________7.Жұмыс бітсе,_______ 8.Әрсен жерге жатса.________ 9.Ақшаң болса,________ 10.Жаңбыр жауса,__________ 11. Қайрат білмесе,________.

1.________,мен де барамын. 2.______,балалар далада ойнайды. 3.________тез табамын. 4.__________, інім де ән айтады. 5.________,олар да мектепке бармайды. 6._________, сендер келіңдер. 7._______,біз сізді түсінеміз. 8._______, көкөніс алар едім. 9.________, олар не істейді. 10.________,біз қуанышпен қарсы аламыз. 11.________, ерте тұрамыз.

Придаточное уступительное (Қарсылықты бағыныңқы).

Придаточное уступительное имеет противоположное главному значение: действие главного предложения совершается как бы вопреки условиям, поставленным в придаточном предложении. Оно отвечает на вопросы:қайткенмен? Қайтсе де? Не істесе де? «несмотря на что?». Сказуемое уступительного придаточного предложения также образуется тремя способами:

- при помощи суффиксов –ған/ген, қан/кен, к которым прибавляется окончание –мен. Күн жарқырап тұр –ған-мен, қатты аяз… «Хоть и светит солнце, стоит сильный мороз».

3-тапсырма. Мына сөйлемдерді көшіріп жазып, басыңқыдан бағыныңқыға қаратып койылатын сұрауды жақша ішінде көрсетіңіз. Орыс тіліне аударыңыз.

Үлгі: Тыңдаушылар сүйсінетіндей (қандай?) ол ән салды. Он пел так, что зрители умилялись.

1.Тыңдаушылар сүйсінетіндей, ол ән салды. 2.Жел күшейіп, ауа-райы бұзыла бастады. 3.Таңертең ерте тұрып, мен дене шынықтыру жаттығуларын орындаймын. 4. Оны біреу асықтырғандай, ол жазуын шапшаң жазып отыр. 5.Сен киінбей далаға шықпа. 7.Ойына әлде не түскендей, ол институтқа қайта оралды. 8.Майра дүкеннің істемейтінін білгендей, дүкенге бармады. 9.Ол бұрын біздің үйде болғандай, өзін еркін ұстап отыр. 10.Балалар җаңа жылды асыға күтеді. 11.Бірлік болмай, тірлік болмас.

4-тапсырма. Мына сөздерге синонимдер тауып айтыңыз.

Дүниеге келу, өмір сүру, білімді, дүние салу, қызмет атқару, батылдық, мәселе, құптау, армандау, қабырғалы, ақылы, кірісу, кему, дәреже, жетпеушілік, тұсында, осы кездегі.