1.2.Компаниялар топтарының құру механизмі

Компаниялар топтарын ұйымдастыру процесі “төменнен” немесе “жоғардан” жүруі мүмкін, кейде екі әдісі пайдалынады. Бірінші кезенде, “төменнен” жүрген ұйымдастыруды заңды тәуелсіз құрылтайшы – компаниялардың бірігіп болашақ топтың ядросын құруымен өтеді. Кейін, бас холдинг компаниясының құрулуынан кейін, КҰК – дың прцесі “жоғардан” жүргізіледі. Сонымен қатар, бірнеше жағдайлар қарастырылуы мүмкін.

Ең көп таралған түрі, тандалған елде еншілес компанияны ашып, сол арқылы сауду - өткізу операцияларын өркендетіп отырып, жергілікті нарыққа басқа жерде өндірілген КҰК – ның өнімін өткізу, қызмет көрсету немесе жергілікті өндірісті ұйымдастыру әдетте, осындай еншілес – компанияларды 100 % түрде бас компания бақылап отырады. Кейіннен, бұл бақылау азаюы мүмкін. Бұл мысалы, КҰК – ды басқару деңгейінде қосымша капиталды еншілес компанияның кейбір акцияларын сату арқасында иемдену шешімі қабылданған жағдайда көрінеді. Бірақ, КҰК белгілі бір елден инвестицияны шығару жөнінде шешім қабылдап, шетел енщілес компанияларда бас компанияның үстемді акционерлік бақылауы жойылмайды.

1.3.Қаржылық - өнеркәсіптік топтардың ұйымдасуының холдингтік формалары

Еуропа мен Солтүстік Американың дамыған елдерінің көпұлтты компаниялардың көбісі фирманы іскерлік бақылау және олардың қызметік басқару мақсатымен олардың акцияларының бақылау пакетін иелену үшін құрылатын қаржылық немесе қаржылық-өнеркәсіптік компаниялардың ерекше түрі болып табылады. ҚӨТ/ң құрлымы мен басқарудың әртүрлі аспектілерін талқылағанда “холдингттік компания” терминімен қатар оған ұқсас ”аналық” немесе “бас” компания терминдерін де жиі қолданылады; холдингтік компанияға деген басқарушы қызметтің бөлінуіне байланысты, сонымен қатар “бас ұйым” деген де термин де қолданады

2 - Тарау. Холдингтің құрылу тәсілі

Холдингтік құрылу тәсілінің мынадай үлгілерін атап көрсетуге болады:

1.негіздеме үлгісі-қимылдаушы компаниядағы кейінгі сатып алу бөлігінің үлесі және холдингтің негіздемесі;

2.қосылыс үлгісі- елеулі компаниядағы қолда бар акция үлесін холдингке енгізу;

3.бөлу үлгісі- компанияның толық құрылыстық бірліктерін бөлу; 4. дочерлік компанияның бөлу үлгісі- холдингтік немесе материндік компаниядағы құрылымдық бірліктің бөлінуі;

Негіздеме үлгісі

Негіздеме үлгісі холдингті құрудағы ең қарапайым ұйымдық – құқықтық тәсіл болып табылады.Қимылдаушы компанияда акция иеленушілерінен алынған қаражатқа құрылған холдинг немесе қарызға алынған қаражат, өз үлесін алады. Мұндай холдинг, ереже ретінде қаржылық болып табылады. Оның құрылуына “қоржындық” әдіс қолданылады. Дәл инвестициялық компанияның бағалы қағаздар нарығында қолданылатындай. Сондықтанда холдинг “қоржыны” ұзақ иелік кезеңінен құрылады.

Негіздеме үлгісі мұнай өнеркәсібінде жеткілікті жиі қолданылады:

1) саланың пайда болуында ( әсіресе ХХ ғ. басында болатын )

2) жекешелендіруді жүргізуде

3) елеулі компанияның жаңа географиялық нарыққа шығу жағдайында сонымен қатар жаңа өнімнің немесе технологияның пайда болуында сатып алуы үшін;

Қосылыс үлгісі

Қосылыс үлгісінде холдингті құрудағы қимылдаушы компанияларға акционерлер өз акция үлесін холдингтік акционер ретінде қосады. Қосылыс әртүрлі нұсқада жүзеге асырылуы мүмкін: акция бөлімінің өзгермелі және де өзгеріссіз болуымен. Қосылыс үлгісінің көмегімен холдингтік құрылымының бірнеше нұсқасы төменде көрсетілген.

Қосылыс үлгісі мұнай бизнесіндегі компанияның қайта ұйымдастыру және қайта құрылымдауы жиі кездеседі,сонымен қатар бірлескен кәсіпорынды ұйымдастыруда:

1. нақты артықшылық құруда

2. көлденең және тікелей біріктіруде

3. диферсификацияда

4. жаңа нарыққа шығуда

К

Акционерлер

Қаржылық компания

Акционерлер

Қаржылық компания

Нарық капиталы

Холдинг

Дочерлік компания 1

Дочерлік компания 1

езең 1 Негіздеме

Кезең 2 Капитал Капиталды

енгізу тарту

енгізу

Кезң 3

3.1. сурет.Негіздем үлгіс

Бөліну тәсілі

Бөліну тәсілі материндік немесе дочерлік компанияның құрылымдық бірлектері ( бөлім, департмент, басқару, дивизон, филиал , бөлімшелер) келесі жолдармен холдингке беріледі.

1. Материндік компанияның құрылымын қайта құрудан кейінгі холдингтік компанияға айналуы;

2. Холдингтік компанияның құрылымын қайта құрудан кейін.

Осы модель бойынша дочерлік компания немесе құрылымдық бірліктер капиталға салынатын салым немесе холдингке сатылуы ретінде кіргізілуі мүлікке мұнымен қатар холдингтің балансында мүліктік активтер қалмау керек.

Осыған дейінгі үлес иеленушілердің шеңбері бөліну моделінде өзгеріссіз қалады.

Бөліну нәтижесінде басқарудың децентрализациясы өтеді, яғни дочерлік компаниялар стратегиялық шаруашылық орталықтарға айналып, тәуелсіз статусты алады. Бірақ бұл холдингтің оларға көңіл бөлінуінің азаюы және координция мен бақылаудың болмауы деген сөз емес.

Бөліну моделі мұнай газ бизнеснен айналысатын компаниясының қайта құрылымын жасау мен құру кезінде регионалдық өнімдік функционалдың белгілі бар жеке бизнес – бірліктердің әры қарай специализациялануы мақсатында және дочерлік компанияларды бас қаруды жақсарту үшін пайдалынылады.

Бөлу тәсілі

Дочерлік компаниядағы бөлу моделі децентрализация, басқарудағы жетістіктер мен өндірістің тиімділігін арттыру үшін қолданылады. Көбінесе бұл модель келесі жағдайларда қолданылады:

1. жаңа өндіріс өсті мен оның әрі қарай өсудің перспективасы бар:

2. жаңа инновациялық жобаға сыртқыц қаржыландырылуы керек және оны іске асыру үшін қажетті ресурстар концерн көлемі үлкен, ал тәуекелділік дәрежесі жоғары болуы мен байланысты осыц жобаны іске асыру үшін басқа акционерді қызықтыру керек етеді;

3. Жаңа бизнестің материндік компанияның негізгі спецализациялық сфера мен онша байланысы жоқ.

Дочерлік компанияны бөлу әкелетін артықшылықтар мынада;

1. Жаңа өндірісті игере және жобаның іске аспай қалу кезеңдегі тәуекелділікті дочерлік компания өзіне алады.

2. Бөлінген компаниялар материндік компанияларға қарағанда көлемі шағын болғандықтан компаниядағы шешу және басқару жеңілдетеді.

3. Бөлінген компанияның қызметкерлердің жауапкершілігінің өсуі олардың инициативасын арттырады.

Мұнай газ бизнесінде бұл модель компанияның вертикальді интеграциясын іскеасыру үшін қолданылады.