45. «Жасыл экономика» және «болашық энергиясы» басымдылықтары бюджет шығыстарын қалыптастыруға қалай әсер етуі мүмкін?Пікіріңізді дәлдеңіз?

Қазақстан экон/сын дамытуда балама жолдар арқылы тұрақты экон/қ өрлеуге жол ашылады. Баламалы жолдарды таңдауда бірден бір себеп, қазіргі таңда пайдаланып отырған мұнай мен пайдалы қазбалар болашақта сарқылу жағдайында бүкіл әлемдік дағдарыстың алдын алу болып табылады. Бей­ресми ақпарат көздеріне сүй­енсек, жер бетіндегі көмір қоры 130 жылға, мұнай қоры 50 жылға, ур­ан қоры 90 жылға жетеді. Бү­гінде мұнайсыз өркениет – өлі шаһар. Көліктер жүрмесе, үй­лер жылытылмаса, жарық бол­маса не болады? Осындай сал­дардан егін себілмесе, қа­жетті тағамдар өндірілмесе – ға­лам­шарды аштық пен үлкен эко­но­микалық-экологиялық атап жай­лауы мүмкін. Қазіргі тұрақты даму экономикалық, әлеуметтік және экологиялық компонент сияқты үш құрауыштың арасындағы кешенді өзара байланыстың орын алуын болжайды. Соңғы онжылдықта пайда болған «жасыл» экономика тұжырымдамасы тұрақты дамудың осы компоненті арасындағы оңтайлы үйлесімділікті қамтамасыз етуге негізделеді ж/е дамыған, дамушы және өтпелі экономика жағдайындағы мемлекеттердің барлығы үшін аса қолайлы жүйе болатындығын дәлелдеуге тырысады. «Табиғи капитал» көптеген елдердің экономикасында маңызды рөл ойнайды. Қазақстан үшін, мысалы, экономикада пайдалы қазбалардың маңыздылығы өте ерекше болып табылады, яғни табиғи ресурстардың өте мол қоры экономиканың дамуында маңызды рөл ойнайды. Көптеген елдер өзінің бай табиғатының есебінен экологиялық туризм үшін табиғи капиталдың «рухани» қызметтерін қамтамасыз етіп мол табыстарға кенеліп отыр. Елбасымыз Н.Ә.Назарбаев «Қазақстан-2050» атты халыққа Жолдауында: «Көмірсутегі шикізатының нарығында ірі ойыншы болып қала отырып, біз энергияның баламалы түрлерін өндіруді дамытуға, күн мен желдің энергиясын пайдаланатын технологияларды белсенді енгізуге тиіспіз. Бұл үшін бізде барлық мүмкіндіктер бар. 2050 жылға қарай елде энергияның баламалы және жаңғыртылатын түрлерін қоса алғандағы барлық энергия тұтынудың кем дегенде тең жартысы келуге тиіс» деп, экономиканы балама жолдармен дамыту қажеттігін көрсетті. ЕХРО-2017 көрмесінің «Болашақтың энергиясы» тақырыбы ең үздік әлемдік энергия сақтау технологиясын, күн, жел, теңіз, мұхит және термалды су тәрізді бүгінде бар баламалы энергия көздерін пайдалануда жаңа әзірлемелер мен технологияны пайдалануға мүмкіндік береді. Астана осы саладағы ең үздік әлемдік әзірлемелер мен трендтер көрсету үшін тиімді алаңға айналуы мүмкін. Көрме сондай-ақ елдің өндірістік қуаты мен ғылыми базасын технологиялық жаңғырту және экономиканы жүйелі әртараптандыру үшін қуатты серпін береді. Мұндай ауқымды іс-шараны өткізу шағын және орта бизнестің дамуына елеулі серпін береді. Көрме елорданың көрмелер объектілері құрылысы мен инфрақұрылымына едәуір жеке меншік инвестицияны тартуға мүмкіндік туғызады. «Болашақтың энергиясы» тақырыбы маңызды және баламалы энергия көзін пайдалануда Қазақстанның артықшылықтары мен мол мүмкіндіктері бар. Дүние жүзінде энергети­ка­лық қуат көздерінің балама түр­лерін пайдалануға деген бет­бұ­рыс әлдеқашан басталған. Ға­лым­дардың болжамы бойынша, ХХІ ғасырдың ортасына таман жаһандық энергетикалық ба­ланс­тағы баламалы қуат көз­дері­нің үлесі 30 пайызға дейін жетпек. Ал Еуроодақ балама энергетика үлесін 2020 жылдары 20 пайызға, 2040 жылдары 40 па­йызға жеткізуді көздеп отыр. Бұл ең алдымен, планета­мыз­дағы барған сайын күрделеніп бара жатқан экологиялық апат қау­пін азайтуға бағытталған игі­лікті іс. Күннен-күнге өсіп келе жатқан энергетикалық сұраныс­ты қана­ғат­тандыру үшін көмір­су­тегі ши­кі­затын көптеп пайдалану ауаны ластап, қоршаған ортаның тепе-теңдігін бұзды. Жа­һандық жылыну үрдісінде көмірсутегі шикі­заты­нан шыға­тын зиянды қалдық­тардың да әсері мол. Ал осындай игіліктерді істердің атқарылуы үшін міндетті түрде қаражат керек. Қазіргі таңда, осы көрмені қаржыландыруға б/сты еліміз біршама қиыншылықтар мен өзгерістерге тап болды. Бұл қиыншылықтар, салық жүйесіндегі, зейнетақы жүйесіне де өз әсерін тигізіп жатыр. Бюджеттің шығыстарын ауқымды көлемі де осы көрме мақсатын орындауға жұмсалуда. Бұл болашақты жақсартудағы игілікті іс үшін жұмсалып жатқандықтан, ол заңды түрде. Кез келген істі бастамас бұрын, міндетті түрде басында шығынға ұшырайды. Ал, егер болашақта күтілген қиыншылықтардың қамін қазірден ойламасақ, болашақта одан да көп зиянға ұшыраймыз. Қорыта келгенде, дәл осындай қарқынмен энергияға деген тәуелділіктің деңгейін Қазақстанда да кемітіп, энергия алудың баламалы көздеріне көшу керек. Мемлекет экономикасын балама жолдармен дамыту арқылы Қазақстан тек шикізатқа тәуелділікті ғана емес, тұрақты экономикалық-экологиялық дамуға қол жеткізеді. Болашақта бүкіл әлемдік дағдарыстың алдын алуға мүмкіндік туады. Астананың ЭКСПО-2017 бүкіләлемдік көрмесіне өз кан­дидатурасын ұсынуы әрі «Бо­лашақтың энергиясы» ат­ты жаһандық мүдделерді топ­тастыратын тақырыпты таң­дауы әлем на­зарын өзіне аударғаны хақ. Өйт­кені адамзат алдындағы күр­меуі қиын мәселе – энергияға де­ген тапшылықты жойып, ба­лама қуат көздерін кеңінен іс­ке қосатын кез келді. Адамзат ба­ласына көмірді, мұнайды, газ­ды толығымен игеруге орта есеп­пен 40-50 жыл кетті, ба­лама энергетиканы игеруге де шамамен сонша уақыт ке­рек.