Próby uporządkowania, klasyfikacji badań nad mediami:

Jerzy Mikułowski Pomorski w przedmowie do książki Armanda i Michèle Mattelardów: Teorie komunikacji. Krótkie wprowadzenie (2001, s. 16 - 17) wyróżnia dwanaście odrębnych okresów, charakteryzujących się pewnymi typowymi zainteresowaniami badaczy komunikacji medialnej:

● Okres pierwszy – to zjawiska ekonomiczne, tworzenie się podstaw nowego społeczeństwa przemysłowego, początkowo w Anglii a potem we Francji.

● Drugi okres historyczny – to problemy imperiów kolonialnych i zacofanie ich terytoriów podległych.

● Trzeci – to epoka rewolucji, tłumów i zakłócenia porządku społecznego.

● Czwarty – to okres tworzenia się wielkich miast przemysłowych, których mieszkańcy ulegają masowej propagandzie.

● Piąty – to propaganda wojenna i stosowanie komunikacji w celu kierowania ludźmi.

● Szósty – to okres demokratycznych decyzji politycznych i manipulacji na rynku konsumenta.

● Siódmy – to lata komunikacji dla rozwoju, wywołanego procesami narastającej emancypacji byłych kolonii.

● Ósmy to odkrycie autonomii jednostki i znaczenia kontaktów grupowych, gdy przez Stany Zjednoczone i Europę przetaczała się wielka rewolucja społeczna lat 60.

● Dziewiąty – to w konsekwencji poprzedniego okresu walka z duchowym uzależnieniem ubogich, zwanym imperializmem kulturalnym i propozycje stworzenia nowego światowego ładu informacji i komunikowania.

● Dziesiąty – to pierwsze objawy nowoczesnego globalizmu i prywatyzacji mediów.

● Jedenasty – to osłabienie presji systemu społecznego i narodowego państwa oraz odkrycie autonomii jednostki i tworzonego przez nią świata.

● Dwunasty – to tworzenie się w warunkach globalnych sieci powiązań komunikacyjnych, które zaczynają wypełniać pole stosunków społecznych, nie kierując się zasadami bliskości przestrzennej.

Zdaniem Mikułowskiego Pomorskiego (s. 17): Dokładne wyznaczenie tych okresów jest możliwe, lecz niecelowe, bowiem (...) charakterystyczne dla nich problemy i wątki pojawiają się już niekiedy w latach poprzednich, splatając się w teorii komunikacji w pewne logiczne ciągi. we wszystkich tych okresach problemy roli jednostki i wpływu społeczeństwa są stale obecne i tym samym wyznaczają agendę sporu.

Denis McQuail 1994 wyróżnia – wśród różnych badań masowego komunikowania, reprezentujących różne perspektywy i stanowiska teoretyczne w sferze relacji między mediami i społeczeństwem – dwie osie orientacji (spojrzeń) badawczych.

Mediocentryczne

1 2

Kulturalistyczne	Materialistyczne

3 4

Socjocentryczne

Spojrzenie mediocentryczne przypisuje większą autonomię i siłę komunikowaniu medialnemu niż czynnikom społecznym oraz koncentruje się na sferze medialnej. W podejściu socjocentrycznym przyjmuje się zaś, że media są do tego stopnia odbiciem sił społecznych i ekonomicznych, iż teoria mediów jest w istocie szczególną teorią społeczną.

s. 29

Teorie mediocentryczne widzą zatem media jako podstawowy czynnik zmian społecznych, przy czym rozwój technik komunikowania zmienia działanie mediów. Nie jest nadal pewne, czy społeczeństwo jest zmieniane przez media, lecz z pewnością zmieniają one teorię komunikowania, która adaptuje się do każdej ich zmiany technicznej i strukturalnej.

s. 30

Z kolei teorie socjocentryczne widzą media jako pochodną rozwoju ogólnospołecznego, przy czym podkreślają, iż rozwijają się one stosownie do warunków społeczno-ekonomicznych.

Druga (pozioma) linia podziału wskazuje na odmienność badaczy, których zainteresowania dotyczą sfery kultury i idei (czyli kulturoznawców) od podkreślających znaczenie czynników materialnych (materialistów).

Krzyżując dwie osie podziałów można wyróżnić cztery odmienne spojrzenia (orientacje) na badania mediów i społeczeństwa:

1. Perspektywa medialno-kulturalistyczna, koncentrująca się na treści i formie przekazów oraz ich odbiorze jako uwarunkowanych, kształtowanych przez środowisko społeczne.

2. Perspektywa medialno-materialistyczna, zwracająca szczególną uwagę na polityczno-ekonomiczne, organizacyjne i technologiczne aspekty funkcjonowania mediów.

3. Perspektywa socjokulturalistyczna, przykładająca szczególną wagę do czynników społecznych, wpływających na produkcję medialną i odbiór przekazów oraz do funkcjonowania mediów w życiu społecznym.

4. Perspektywa socjomaterialistyczna, widząca media i ich przekazy głównie jako wyraz sił i uwarunkowań polityczno-ekonomicznych i materialnych..

Badania masowego komunikowania to – oczywiście – nie tylko naukowa refleksja nad naturą mediów i charakterem ich oddziaływania na społeczeństwa, ale również różne praktyczne i komercyjne analizy prowadzone dla potrzeb wydawców, redakcji czy agencji reklamowych.