3. Диалектика және метафизика.

Ғылымда универсалдық методология қағидаларының болуы Дүниенің біртұтастығымен байланысты. Өлі, тірі табиғат, қоғам өмірі, ойлау үрдістері- бәрі де белгілі бір ең жалпы даму заңдылықтарына бағынады. Осы тұрғыдан алып қарағанда, сонау көне заманнан бастап Дүниетану саласында екі бір-біріне қарсы тұрған көзқарас пайда болды. Олар- диалектика және метафизика. Көне заманда ситихиялық диалектиканың негіздері Шығыс пен Батыста қалыптаса бастады. Жаңа дәуірде неміс философиясының ұлы өкілі Гегель адамзат рухани өрлеу тарихын ұқыпты зерттеп диалектикалық ойлау методологиясын жасады. ХІХ ғ марксизмде Гегельдің идеялары әрі қарай дамытылып, тек ой өрісі ғана емес, бүкіл дүниедегі барлық даму үрдістері диалектикалық заңдар мен категориялардың негізінде жүретіні, олай болса, таным мен қисынның өздері де соған сәйкес келетіні жөнінде терең ойлар айтылды. Бүкіл ХХ ғ жаратылыстану мен әлеуметтану нәтижелері- диалектикалық методологияның салтанатты өрлеуі болды. Ең алдымен диалектикалық идеялар қоғамтану пәндеріне, содан кейін биология саласына, ХХ ғ физик, астрофизика, химия, геология т.с.с ғылымдарға кірді. Дүниедегі барлық заттар мен құбылыстар бір-бірімен байланыста болғаннан кейін, диалектикалық методологияның зерттеуші алдына қоятын келесі талабы-заттың неше түрлі байланыстарын жан-жақты зерттеу. Дүниеге келген әрбір зат үне бойы бір орнында тұрып қалмайды. Ол өзгеріске ұшырап, неше түрлі сатылардан өтеді, ақырында-өмірден озады. Сондықтан диалектиканың негізгі талаптарының бірі- зерттелетін объектіге тарихтық тұрғыдан қарау. Диалектиканың әрбір категориясының методологиялық мәні бар,өйткені, олар Дүниенің сан-қилы жақтарның ең жалпы, мәнді байланыстарын бейнелейді. Ал дүние қайшылықты жаратылғаннан кейін диалектикалық категориялар пар-парымен бірге, сонымен қатар, қайшылықты болып келеді.Сондықтан, қайсыбір сандық өзгерістер ертелі-кеш заттың өлшемін бұзып жаңа сапаның пайда болуына, себеп-салдарға, шындық жаңа мүмкіндіктің пайда болуына әкеледі. Диалектикаға қарсы келетін метафизикалық методологияны талдау үшін, ең алдымен осы ұғымның мағынасын ашу керек. Аристотельдің “Бірінші физика” атты еңбегін Андроник Родосский “Метафизика” (физиканың ар жағында деген мағына береді) деген атпен жарыққа шығарды. Сол уақыттан бастап осы күнге дкйін бұл категорияның негізгі мағынасы- болмыс ілімі, табиғаттың ар жағында жатқан терең философиялық мәселелерді талдау. Қозғалыс дамудың қайнар көзін метафизика сыртқы ықпал, себептен көреді. Осы тұрғыдан алғанда, мысалы, тұлғаның білім алуы оған білім беретін мұғалімдердің сапасына байланысты. Бірақ, сол адамның білімге деген құштарлығы, білгенімен білмейтіні арасындағы қайшылық онфң жүрегінде от болып жанбаса, ол қандай керемет оқытушы, академиктер сабақ берсе де терең білім ала алмайды. Метафизика дамуды өткен сатыны қайталаумен теңейді. Бұл ай астындағы дүниеде еш жаңалық жоқ, бәрі де өз шеңберіне оралады.Қыстан кейін тағы да көктем, жаздан кейін келетін күз тағы да қыс мерзіміне ікеледі, деген терең пайымдауды мысалға келтіреді. Табиғатта біз байқай алмайтын жаңалықтар үнемі болып жатады да, мыңдаған жылдардан кейін белгілі бір жаңа сапаға әкеледі. Егерде біз мыңдаған жылдар бұрын өмір сүрсек, онда біз өміріміздің соңында табиғаттың жаңарғанын байқаған болар едік. Біз, мысалы, өткен заманда динозавр, птеродактиль сияқты алып жануарлар мен құстардың өмір сүргенін білеміз. Оның айғағы- жер астында қалған солардың сүйектерінің қалдықтары. Қорыта келе, табиғаттың өзі үне бойы даму үстінде екенін, метафизикалық бір шеңбердегі қайталаудың жалғандығын байқауға болады.