2.2. «Минераллар ве металлар» адландырмаларынынъ генеалогик характеристикасы

Къырымтатар тили озюнинъ чокъ асырлыкъ тарихий теракъкъияты девамында лугъат теркибини озь ички ресурсларына эсасланып, зенгинлештирип кельди. Озь къатлам негизлери эсасында янъы сёзлер япылды, сёз маналары кенълешти, эдебий тильге шивелерден тюрлю девирлерде сёзлер алынды.

Къырым тили лугъат теркибининъ зенгинлешювинде ички менба имкянлары муим роль ойнай. Шунъа бакъмадан, дюньяда ич бир тиль тек ички имкянларына эсасланып шекилленмей, эр бир тильнинъ лугъат теркиби башкъа тиллерден сёз алув нетиджесинде де терекъкъият эте. Башкъа тиллерден сёз алув чешит тюрлю сиясий, икътисадий, медений алякъалар нетиджесинде пейда ола.

Къырымтатарларынынъ тюрк эджатлары къадимий заманлардан берли башкъа тюрк ве эджнебий къабилелер ве халкъларнен ян-янаша яшап кельдилер. Къабилелер ве халкълар арасында олгъан тюрлю мунасебетлер нетиджесинде къырым тилине къардаш ве эджнебий халкъларынынъ тиллеринден бир сыра сёзлер ве ялгъамалар алынды. Алынмалар арасында юнан, иран, арап, могъол, рус ве Авропа халкъларынынъ тиллерине аит сёзлер бар.

«Минераллар ве металлар» адландырмалар да чешит тиллеринден алынгъан. Асыл сёзлеринден гъайры, фарс, арап, латин ве юнан тилинде бр сыра сезерини къайд этмек мумкюн.

Ашагъыдаки ис шу эр бир группаны талиль этейик.

2.2.1. Асыл тюркий сёзлер

Тюркий тиллерде ве шу джумледен къырымтатар тилинде бир сыра металларнынъ адлары асыл тюркий сёзлер тешкиль этелер: темир (железо), алтын (золото), кумуш (серебро), калай (олово), булат (сталь), чуян (чугун), кургашин (свинец), бакыр (красная медь), жез (бронза) ве ил. Къырымтатар тилинде исе демир, алтын, кумюш, къалай, болат, чёюн, къуршун, бакъыр, джез киби фонетик вариантлар къулланыла.

Юкъарыдаки косьтерильген сезлерден гъайры, жемчуг – инджи, сера – кюкюрт, малахит – бакъырташ, латунь – джез, челик – сталь, мел – бор киби сёзлер асыл тюркий сёзлер сайыла.

Таш сезю де мында кирсетмек мумкюн. Меселя, камень – таш (балкъ., къарач., алт., баш., гъагъауз., къараим., уйгъур., турк., къыргъ., татар., телеут, хакас., шор.), даш (азер., тув., туркмен.), тас (каз.).

Мисаллер:

камень синий - кок таш.

камень черный - къара таш.

камень золотистый - алтын таш.

камень серебристый - кумюш таш.

камешек продолговатый - бармакъ таш.

драгоценный камень – джевер, къыйметли таш;

неотёсаный камень – чёкюр таш

рубин - къан таш

2.2.2. Фарс тилинден алынгъан сёзлер

Къырым халкъынынъ тюрк эдждатлары иран тиллеринде лакъырды эткен къабилелернен къадимий заманлардан берли ян-янаша яшап кельдилер.

Металлар ве минераллар арасына фарс тилинден алынгъан сезлерини къайд этмек мумкюн.

Къырымда тюрк къабилелери тарафындан ассимиляция япылгъан иран тиллеринде сёйлешкен скитлер (скифлер), сарматлар, аланлар ве башкъалары яваш-яваш озь тиллерини унуталар ве къадимий къырым тилинде лакъырды этмеге башлайлар.

Иран къабилелери, къырым халкъынынъ тюрк эдждатлары арасына синъип кеткен сонъ, озьлери акъкъында къырым тилинде иран тиллерине аит лексик, морфологик ве синтактик элементлер къалдырдылар.

Мисаллер:

киреч – известь, бирюза – ферузе, сурьма – сурьме.