- •Мундеридже
- •Болюк 1 «минераллар ве металлар» группасы лексик системасынынъ къысмы оларакъ
- •1.1. Лексика бир система оларакъ
- •1.2. Тематик ве лексик-семантик группалар
- •1.3. Лексик-семантик группаларда парадигматик мунасебетлери
- •Биринджи болюкнинъ нетиджелери
- •2.2. «Минераллар ве металлар» адландырмаларынынъ генеалогик характеристикасы
- •2.2.1. Асыл тюркий сёзлер
- •2.2.2. Фарс тилинден алынгъан сёзлер
- •2.2.3. Арап тилинден алынгъан сёзлер
- •2.2.4. Латин тилинден алынгъан сёзлер
- •2.2.5. Юнан тилинден алынгъан сёзлер
- •2.3. Минераллар ве металлар лексик-семантик группасында парадигматик мунасебетлер
- •Минерал адларынынъ теркибий хусусиетлери
- •Экинджи болюкнинъ нетиджелери
- •Нетидже
- •Къулланылгъан эдебият
Экинджи болюкнинъ нетиджелери
Къайд эткенимиз киби, къырымтатар тилинде металлар ве минераллар киби лексик-семантик группалары шу куньгедже талиль этильмеди.
Генеалогик характеристикасыны бергенде металлар ве минералларнынъ лексик теркибини талиль эттик. Бойледже, огренильген группада асыл тюркий сёзлер, фарс, арап, латин, юнан тиллеринден кирген сёзлерни къайд этик. Къырымтатар тилининъ шекилленювининъ башлангъыч девирлеринде даа чокъ тюркий сёзлер,сонъра исе османлыджа терминлер къулланылгъан. Къырымтатар медениети тюрк медениетинен параллель шекильде инкишаф эткени себебинден тюркий сёзлери тилимиздекениш къулланыла эди. Лякин даа сонъра, яни тарихте "Рус истиласы девири" денъильген вакъытта, къырымтатар медениетининъ илерилемесининъ зорнен ясакъ этильмесинен берабер энди рус медениети къырымтатар тилине озь тесирини косьтермеге башлады. Бунынъ нетиджеси оларакъ кунюмизде илимнинъ фаркълы сааларында я рус тилинден япылгъан калькалар, я да русча алынмалары ве рус тили вастасынен тилимизге кирген башкъа алынмалар терминологиямызнынъ эсасыны тешкиль этти. Тек сонъки йылларда ильмий джеэттен тилимиз илерилемеге башлагъанынен тюркий тиллер кене теренден огренильмеге башлады ве бугунь энди тюркий тиллерге мейиллилик сезиле.
Бундан да гъайры парадигматик мунасебетлерини эмиет бердик. Мында шу сёзлер арасында синонимлерни, гипонимлерни ве гиперонимлерни къайд эттик.
Юкъарыдаки къысымларда металлар ве минераллар адландырмаларынынъ морфологик хусусиетлерине коре, яни теркиплерине коре чешитлерини айырдыкъ (адий ве муреккеп). Бу ерде кунюмизде шу терминлер арасында асыл ве япма сёзлернинъ олгъаныны коре билемиз. Япма терминлернинъ де саде, муреккеп ве къошма сёзлер олгъаныны корьдик. Металлар ве минераллар терминлери арасында юксек фаизни асыл сёзлер, олардан бираз даа аз муреккеп сёзлер ве япма саде сёзлер алалар. Умумен алгъанда, къырымтатар тилинде металла рве минераллар адландырмалары ички ве тышкъы имкянлары ярдымымнен пейда олгъаны нетиджесине кельдик.
Металлар ве минераллар лексик-семантик группасы тильшынаслыкъ тарафындан даа керек дереджеге огренильмеген.
Умют этемиз ки, келеджекте шу япкъан ишимизни девам этермиз.
Нетидже
Ишимизнинъ сонъунда бойле ильмий нетиджелер чыкъармакъ мумкюн.
Инсанлар къадимий заманлардан минераллар-металлар меселелеринен меракъланып башладылар. Амма бунъа бакъмадан минераллар группасынынъ адлндырмалары ильмий джеэтинден аз огренильген ильмий саадыр. О, филология, этнология, тарих, джогърафия ве дигер фенлернинъ сынъырларында тургъаны къайд этиле.
Озь невбетинде минералларны огрене экенмиз, тильнинъ инкишафыны да огренмек имкян пейда ола. Чюнки минераллар адларнынъ огренилюви тильнинъ шекилленмеси, атта земаневий тильде унутылгъан, къулланмагъан сёз, сёз маналарыны кениш сюретте талиль этильмесине ярдым эте.
Къырымтатар тилинде бу мевзунен багълы малюматны бир къач менбада тапмакъ мумкюн. Шуларнынъ арасында проф. А. Меметовнынъ ве К. Мусаевнинъ ишлери айырыджа эмиетке ляйыкътыр. Минераллар система оларакъ талиль этильмесини муимлигини козь огюне аларакъ бир сыра алимлернинъ ишлерине эсасланылдыкъ. Бу алимлер арасында Э.Р. Тенишев, Э.В.Севортян, К.М. Мусаев, О.А. Мудрак.
Лексикада тематик ве лексик-семантки группаларыны айырылалар.
Лексик-семантик группа – бир сой сёз чешитлернинъ мананынъ умумий компонентнен бирлешюви. Лексик-семантик группалар семантик даирелернинъ ичинде айрылалар.
Тематик группа – тильшынаслыкънынъ термин сайылыр. Эгер де сёзлернинъ лексик маналары умумий чизгисинен бирлеширлер, боле сёзлер бир тематик группагъа кирелер. Тематик группаларында айры дикъкъаткъа гипероним ве гипоним киби терминлерге айырмакъ керек. Гипоним ве гипероним тематик группаны тешкиль этелер.
Сой анъламларны анълаткъан сёзлер – гиперонимлар сайылыр, чешитини анълаткъан сёз исе гипоним сайылыр. Гиперонимлер ве гипонимлер гипонимик сыраларны тешкиль этелер. Бойле сыраларда гипонимлер гиперонимлерге нисбетен таби ерини алалар.
Меселя: «айван» сёзю «копек» сёзюне коре гипероним сайылыр, «копек» сёзю исе «бульдог» сёзюне коре гипероним сайылыр. Ве аксине «бульдог» сёзю «копек» сёзюне коре гипоним сайылыр, «копек» сёзю исе «айван» сёзюне коре гипоним сайылыр.
Ишимизни девам этерек, сема, архисема, дифференциаль сема, гипероним, гипоним киби анъламларны анълатайыкъ. Чюнки бу анъламлар лексикада муим роль ойнайлар.
Сема – (юн. тилинден sema – бельги) тильнинъ минималь бирлеми, семеманынъ компоненти.
Лякин шу анъламнынъ даа бир манасы бардыр. Л. Новиковнынъ лугъатында шу терминге ашагъыдаки анълам берильген.
Сема – дифференциаль семантик хусусиети, мананынъ компоненти. Шу компоненти бельгилемек ичюн сезлернинъ чешит маналыры къарама-къаршы къоюла. Мисаль оларакъ, яхшы ве яхшы дегиль киби сёзлер инкяр семанен айырылалар. Сёзлернинъ маналарында семанынъ бельгиленюви – компонентли анализ деп адландырыла
Семаларнынъ бир къач чешитини айырмакъ мумкюн. Биз исе, архисема ве дифференциаль сема киби анъламларнынъ маналарыны анълатайыкъ.
Архисема – сёзнинъ лексик манасыны къургъанда муим роль ойнай. Семанынъ бойле чешити сёзлернинъ классификациясында «меркезий нокъталарны» (узловые пункты) тешкиль эте. Шунынъ ичюн сёз теркиби айры аланларгъа болюнип, тамам категориаль хусусиетлерине коре кечип кете. Архисема категориаль-лексик семаны косьтере, мисаль оларакъ «шингенлик» семасы сют, сув, хошав, микстура киби сезлернинъ маналарында иштирак эте ве лексик-грамматик семаны догърула.
Парадигматик мунасебетлер – бу сёзлернинъ ойле мунасебетлер ки, олар эм тильде, эм лугъатта, эм де тиль байлыгъында айны заманда бакъылалар. Парадигматикада сёзлер бири-биринен бенъземе ве фаркълы мунасебетлеринен багълыдырлар.
Къайд эткенимиз киби, къырымтатар тилинде металлар ве минераллар киби лексик-семантик группалары шу куньгедже талиль этильмеди.
Генеалогик характеристикасыны бергенде металлар ве минералларнынъ лексик теркибини талиль эттик. Бойледже, огренильген группада асыл тюркий сёзлер, фарс, арап, латин, юнан тиллеринден кирген сёзлерни къайд эттик. Къырымтатар тилининъ шекилленювининъ башлангъыч девирлеринде ккуньделик яшайышта ве ильмий терминологияда асыл тюркий. Къырымтатар, османлыджа тюркче терминлер къулланылгъан. Бу вазиет Къырым ханлыгъы ве Османлы императорлыгъы арасындаки сыкъы мунасебетлернен догърудан алякъалыдыр. Къырымтатар медениети тюрк медениетинен параллель шекильде инкишаф эткени себебинден тюркий сёзлер тилимиздекениш къулланылгъан. Лякин даа сонъра, яни тарихте "Рус истиласы девири" денильген вакъытта, табий оларакъ, къырымтатар медениетининъ илерилемесининъ зорнен ясакъ этильмесинен берабер энди рус медениети къырымтатар тилине озь тесирини косьтермеге башлады. Ве даа сонъраки сенелерде бу ал денъишмейип къалды. Бунынъ нетиджеси оларакъ кунюмизде илимнинъ фаркълы сааларында я рус тилинден япылгъан калькалар, я да русча алынмалары ве рус тили вастасынен тилимизге кирген башкъа алынмалар терминологиямызнынъ эсасыны тешкиль этти. Тек сонъки йылларда ильмий джеэттен тилимиз илерилемеге башлагъанынен тюркий тиллер кене теренден огренильмеге башлады ве бугунь энди тюркий тиллерге мейиллилик сезиле. Бу джерьян тилимизде эр кунь даа да илерилей.
Металлар ве минераллар лексик-семантик группасында парадигматик мунасебетлерине эмиет бердик. Мында шу сёзлер арасында синонимлерни, гипонимлерни ве гиперонимлерни къайд эттик.
Юкъарыдаки къысымларда металлар ве минераллар адландырмаларынынъ морфологик хусусиетлерине коре, яни теркиплерине коре чешитлерини айырдыкъ (адий ве муреккеп). Бу ерде кунюмизде шу терминлер арасында асыл ве япма сёзлернинъ олгъаныны коре билемиз. Япма терминлернинъ де саде, муреккеп ве къошма сёзлер олгъаныны корьдик. Металлар ве минераллар терминлери арасында юксек фаизни асыл сёзлер, олардан бираз даа аз муреккеп сёзлер ве япма саде сёзлер алалар. Умумен алгъанда, къырымтатар тилинде металла рве минераллар адландырмалары ички ве тышкъы имкянлары ярдымымнен пейда олгъаны нетиджесине кельдик.
Бакалавр ишимизде металлар ве минераллар лексик-семантик группасыны тешкиль эткен бирлемлер арасындаки системалы мунасебетлер огренильди, терминлернинъ пейда олув менбалары араштырылды, тедкъикъатымыз сырасында топлангъан терминологик материалнынъ талили япылды. Яни, хуляса оларакъ, ишимизде къоюлгъан эсас макъсаткъа, фикиримиздже, ириштик, демек мумкюн.
Металлар ве минераллар лексик-семантик группасы тильшынаслыкъ тарафындан даа керек дереджеге огренильмеген.
Умют этемиз ки, келеджекте шу япкъан ишимизни девам этермиз.
