1. Педагогикалық ғылымдар әдіснамасының ерекшеліктері.

Әдіснама - әдістер туралы ілім. Әдіснама-грек сөзінен алынған “зерттеу” деген мағына білдіреді, яғни “әдіс туралы ғылым”. Әдіснама танымға жету мен оны құру тәсілі болып табылады. Әдіснама шынайы және практикалық түрде тиімді білімге әдістері жетудің әдістері мен жолдарына көп көңіл бөледі, осы білімді дамытудың тәсілдерін іздестіреді. Әдіснамалық тұжырымдар ғылымның философиялық негіздері мен педагогикалық ғылымның зерттелетін саласының жетістіктеріне байланысты ажыратылады. Ғылыми әдіснаманы жетілдірудің бастамасын және негізін Гегель салды, ол өз назарын бірінші болып философиялық әдістің ерекшелік сипатына, оның нақтылы ғылымдар әдістерінен айырмашылығына және методологияның олармен үйлесімсіздігі назар аударды. Гегель әдісі - дегеніміз мазмұнның қозғалысы, құбылыстың мәнін ашып көрсету және оның мазмұнынан тыс жасалмайтындығын баса көрсетті.

Әдіснама - дүниені білу тәсілдері туралы ілім. Ғылымның әдіснамасы - ғылыми зерттеу әдістерін, белгілі бір ғылымның пәнін зерттеу кезінде басшылыққа алынатын ұстанымдарды анықтайды. Әрбір ғылымның өзінің зерттейтін саласы, оған тән зерттеу әдістері бар. Оның сипаты зерттеу алдында тұрған міндеттерге байланысты. Кез келген ғылым зерттелгелі отырған құбылыс туралы жалпы ережелерді қолданып, өзіне тән әдістерін қолданады.

Педагогиканың әдістемелік негізі педагогикалық құбылыстарды кеңістік пен уақыттың нақты жағдайларында, қоғамдық өмірдің басқа құбылыстарымен байланыста және өзара әрекеттестікте алып қарастыруды талап етеді. Ол оқу немесе теория әдісі ұғымды білдіреді. Әдіснама теориялық проблемалардың жолдарымен, ғылыми және творчестволық әдістерімен айналысады. Осымен қатар әдіснама жаңа ғылыми қызмет әрекеттерін шындайды. Әдіснама әр қашанда бір ұғымды білдірмей, өзгеріп отырады. Бұл жағдайда әдіс философиялық ғылыми түсінік бойынша жалпы тәрбиеленеді. Әдіснама ұғымы қысқаша оймен, сөзбен түсіндіргенде теория бойынша танып нақты ғылым бойынша тәрбиеленеді .В.А. Штоффтың пікірі бойынша былай анықтайды: “Әдіснама кең философиялық ұғым, әдіснама назар анализде әдіснамалық ролінде және эвристикалық мағынасы негізгі антологикалық принциптері, тәртіптері мен категориялары методология ғылыми шағын көлемінде гнесеология бөлімі пайда болады; ол білдіреді өзімен ғылыми теориялық тану және жүйелі тәрбиелеу заң бойынша қате жобаны тану, олардың жалпы (кескін, мүсін) және бір-біріне байланысты формасын және ғылыми жағына тиісті ”. Әдіснаманы педагогика ұсынады, өзімен жобаны білу ерекше және педагогикалық теориялық және педагогикалық жолдарын, олардың алған білімін, нақты шындықты қамтып көрсету әр қашанда алмастыру педагогикалық нақты жалпы (жетілдіру, дамыту). Қазіргі теңдікте даму педагогикалық ғылым керекті нәрсені шешу жеке әдіснамалық қажетті сұрақтар және де әдіснаманы педагогикада мамандық бойынша жұмысын білу. Бұл жолы педагогикалық теориялық білім. Керісінше жоба жатқа тәжірибе әдіснаманы жеке ғылым, қызмет ету, дамыту жалпы ғылыми әдіснамасы.

Әдіс термині гректің “Metodos” деген сөзінен алынған, ол “Білімге жол ашу”-дегенді білдіреді.Түсінік ғылым әдіс болатын мінездеме мақсат бойынша қандай жоба, жол көмек арқылы жеткізу анықтайтын мақсатына шешеді немесе дәлелдейді. Әдіс- ұсынады өзімен әр түрлі тану жолдарын және практикалық операцияны, жан-жақтығылық білімдерді көрсетеді. Педагогикада түсінік бойынша ғылыми әдістер: барлық негізгі жағына және ғылыми ізденістер, жауапты пәнге және педагогикалық есеп. Әдіс ұғымы білдіреді: тәжірибелер, жаттығуларды ғылым ұғымдарды. Мысалы: педагогикада әдіс ғылыми көзқарас тәжірибелі әдіс, әдіс бойынша сұрақтар, әдіс жолдары. Әр кезде әдіс ұғымы кең көлемде ұғымды. Мысалы әдіс теориялық тәжірибе. Бұл жағдайда ол қызмет етеді, анықтайды танып-білу процесі, шешуші анализдер басқа да логикалық ойлар (синтез, абстракт, жалпы қорытынды). Әдіснама термині-түрлі нақты формаларды және қолданылатын әдіс түрлері, оларға көмектесетінімен ерекшеленеді, ең бағалы тереңдік түсінік педагогикалық процестермен және анализдері дегенді білдіреді.

Педагогикалық ғылыми жағының түсінік, “ізденіс талаптары”, социологиялық білім алу. Ол нақты жоба танымдық ұсыныстармен қабылдаулар және де ғылыми қызмет жұмыстарын ұйымдастыру (нақты мерзім, іздестіру жолдары, мүшелер саны, қаржы шығындары).

Методология мағынасы жағынан бір нәрсені тану туралы ғылым болады. Сондықтан методология- зеттеу процесі туралы ілім ретінде де түсіндіріледі. Бұл ілім жалпы методология, ғылыми ұғымның, теориялық негізі, ретінде дамуы мүмкін.Сонда бұл нақтылы философиялық жүйемен байланысты. Ғылыми методологияны жетілдірудің бастамасын және негізін Гегель салды, ол өз назарын бірінші болып философиялық әдістің ерекшелік сипатына, оның нақтылы ғылымдар әдістерінен айырмашылығына және методологияның олармен үйлесімсіздігі назар аударды. Гегель әдіс дегеніміз мазмұнның қозғалысы, құбылыстың мәнін ашып көрсету және оның мазмұнынан тыс жасалмайтындығын баса көрсетті.

Материалистік диалектика обьективті шындықты тану әдістері негізінде табиғат, қоғам және адам ойлаудың заңдары жатқанын негізге алады.Таным әдісі табиғат пен қоғамның обьективті заңдарын көрсеткенде ғана ғылыми бола алады. Сондықтан ғылыми танымның принциптері, оның категориялыры мен ұғымдары адамның ақылымен жасалған кездейсоқ ережелерінің қосындысы емес, ол табиғат, адам және қоғам заңдылықтарының бейнесі болып табылады. Ғылыми білімнің жалпы моделі философиялық алғы шарттар негізінде жасалады, ал ол теориялық негізгі салалармен байланысты- табиғат, қоғам және ойлау ғалымдарына қатысты үшбұрыш.

Педагогикалық методологияның мәні әртүрлі түсіндіріледі: әдіс туралы ғылым, философиялық қағидаларды тікелей ғылыми зерттеулерде қолдану ретінде; арнайлы зерттеу әдістерін жасауға арналған ғылыми пән ретінде.Бұл айтылған үш көзқарас педагогика методологиясының шекарасын мөлшерсіз кеңейтеді немесе тартылады. Қазіргі педагогика методологиясының пәні болып педагогикалық құбылыстармен оның нәтижесі-педагогикалық білімдер жүйесін зерттеу процесі екендігі анықталған. Педагогика жеткілікті дәрежеде оның методологиялық қызметін атқаратын методологиялық және жалпы теориялық білімдер шекарасы айқындалуда. Методологиялық білімдер жүйесіне: педагогика пәні, педагогиканың категориялары, педагогиканың ғылыми білімдер жүйесіндегі ролі, педагогиканың басқа ғылымдармен өзара байланыстығы, педагогика ғылымдарының жүйесі: педагогикалық пәндердің жалпы және ерекшелік міндеттері, педагогиканың анықтамалығы-терминдік жүйесі жатады. Әрине, қазіргі педагогиканың кең көлемдегі сұрақтары пәнаралық және ғылым аралық байланыстарын диференцияландыру мен интеграцияландыру негізінде педагог- зерттеушілер мен практиканттардаң зерттеу процесін ұйымдастырудағы дайындығына байланысты тиімді жасалуы мүмкін.

Қандай да салада болмасын ғылыми таным, таным субъектісі (зерттеуші) зерттеу процесінің барлық элементтерін білуін талап етеді:

-тақырыпты үйлестіре (дифференцировать) және оның көкейтестілігін дәлелдей білді;

-ғылымдағы тақырыптың зерттелу жағдайын және пайда болған қайшылықтарын анықтай білуде оларды тәжірибеде піскен сұрақтардың, жасалған теориялардың (разработкалардың сәйкес келмеуі);

-зерттеу нысанасын талдамалардың, үйлестіре білді (яғни жауап іздейтін, сұрақ);

-мақсат(қандай нәтиже алуға болатындығын)нысана және зерттеу пәнін анықтай алады.

Ғылыми зерттеуге тән нәрсе, сол проблемада үйлестірілген сұрақ және болжамды белгілі бір жобаланған жауап ретінде, үлгі түрінде көрсетілді. Осыдан зерттеудің міндеттердің шығады; зерттеу пәнінің теориясын негіздеу және зерттеудің теориялық моделін жасау, эмпирикалық практиканы зерттеу әркетттерімен және педагогикалық шындықты қайта қарау. Қойылған міндеттерді шешу зерттеушінің соған сай ғылыми әдістерді қолдануын талап етеді. Теориялық және теориялық қолданбалы міндеттерді шешу үшін – теориялық деңгейдегі әдістер қолданады. Теориялық қолданбалы және қолданбалы сипаттағы міндеттерді шешу үшін: бақылау, әңгімелесу, анкеталық педагогикалық құжаттарды оқып танысу, эксперимент қолданады.

Ғылыми зерттеулердіңі басты белгісі қолданатын терминдердің біртектілігі болып табылады,себебі басынан бастап,басты ұғымға қандай мағына мән беретіндігі,не туралы екендігі айқын болуы керек.

Бір терминді сөзді бірнеше мағынады қолдануға болмайды. Бұның маңыздылығы сонда, зерттеу пәніне ұғымдық сипаттама беру зерттейтін құбылыстың мәнін мазмұнды ашып көрсетудің кепілі болады, оның теориялық моделін жасауға негіз болады. Соңғысы арқылы зерттеу құбылыстарның нақтылы педагогикалық шындықтағы жағдайын және практикалық іс-әрекеттер үшін берілетін нұсқаулардың тиімділігі бағаланады, олар болашақ педагогикалық іс-әрекеттер жобасына салынып, практика үшін қажетті әдістемелік материалдар мен нұсқаулар макеті ретінде болады.  Бірнеше әдістер эмпирикалық ізденістер, нақты әдіс, сұрақтары және әдіс пікірлері, кейде “техника” терминімен дәлелдейді. Біз, жалпы терминінін қолданамыз.

1. Ғылыми жұмыс, зерттеу дегеніміз - адамның еңбектену іс-әрекетінің ерекше түрі. Бұл іс-әрекеттің адамның еңбекқорлық, мақсаттану, уақытша туындаған сәтсіздікті жеңе білу қабілетін, оның интеллектуалды мүмкіндіктерін барынша пайдалануды қажет етеді. Ғылыми еңбектің мақсаты адамзатқа осы уақытқа дейін беймәлім ақиқатты ашу, табиғат жұмбақтарына тереңірек үңілу, адамзат игілігіне пайдаланатын табиғи күштерді қолданудың жаңа жолдарын адамды, оның ішкі, яғни дене күштерін және рухани қайратын зерттеу. Ғылым аясында еңбек ету әрқашанда құрметті және мәртебелі болып саналған. Өздерін ғылымға арнаған адамзат баласының ең жақсы өкілдерінің есімдері халық жүрегінде мәңгі сақталуда. Терең білімсіз педагогикалық теория мен іс-тәжірибені өзгерту мүмкін емес, оны зерттеп дамыту білім, саясат және ғылыми адам тәрбиесінде К.Д.Ушинский былай деді: “Егер де педагогика адамды жан-жақты тәрбиелегісі келсе, онда адам алдымен педагогиканы білу қажет”.

2.Ғылыми қызметтің ерекшеліктері.

Сөз еткен кезде оларды міндетті түрде біліп ерекше ғылыми қызметін ұйымдастыру.Оларды жалпы көптеген мәні бар және айырмашылықтары бар ерекше қабілетті ғылыми жұмыс. 

Негізгі байланыс және ғылыми жұмыстардың мақсаттары. Ғылымда және басқа да мамандықтарда, табиғи еңбектерде көрінеді.

Ғалым жалпы ғылыммен айналыспайды, жаңа да педагогикалық “жалпы” ғылыммен айналыспайды, ол нақты пән жүргізілетін жұмыстарға толықтыру керек, нақты мақсатын қою және биіктерге жету.

Сонымен ғылыми жұмыстар “кеңиді”, кейін қорытынды шешімдер болмайды. Ол енді жаңадан басталатын жұмыстарға күрт әсерін тигізу мүмкін, кейбірін алдын-ала ескеру қажет.

1.Ең негізгісі сапалы ғылыми жұмыстарға, соның ішіндегі ерекше жұмыстарға тоқталу керек, қалғаны “жәй бір-бірімен байланысатын”, “жәй құбылыстар”, бүгінгі әдебиеттерге жазылған.

2.Ескертеміз, жұмысқа кірісу үшін, міндетті түрде бәрін білу керек, не істелген алдыңғы жұмыстарда және әдеби ғылыми жұмыстарда.

3.Ғылымды білу керек: ғылыми терминология және қатал жүргізу өзінің түсіну аппаратың. Біз осы туралы айтсақ мысалы, оқуда тәрбиеде,ата-аналар жиналысында, барлық көпшілік осы терминді түсінеді.

Біз осы ғылым туралы айтсақ, ғылыми тіл де түсінік, міндетті түрде сұрақтар туады: “Қандай түсінікте оқу түсінуге қолданады,тәрбие дамиды”?

Сондай-ақ ғылыми педагогикалық әдебиетте, кітаптарда, мысалы: “оқу” түсінуге минимум бойынша “тәрбие”-бойынша даму нақты жағдайда қызмет міндетті түрде сұраққа жауап беруі қажет.

Қандай түсінікте қолданады осы және басқа да түсініктер? 

Осы проблемамен мектепте М.И.Махмудов, И.Я.Лернер, Т.В.Кудрявцев айналысады.

Әр қайсысы ғылыми сала өзінің жеке түсінің аппаратын қолданады.Сонымен, енді қолданатын ғылыми қызмет мысалы: “даму ”термині бойыншаЛ.И.Махмудовтың пікірінше,оқу термині.

Т.В.Кудрявцевтың ойынша, толық ғылыми түсінік болады, жаңа ешқандай ғылыми білім санамен қызмет болу мүмкін емес, сондай-ақ, айтпасақта, жазбасақта, ол білім мектептерден басталады.

Ғылыми жұмыстардың қорытындысы, кез-келген ғылыми жұмыстардың шешімі жазбаша түрде –есеп бойынша, доклад, реферат, бап, кітап, және т.б.

Ол талап етеді екі негізгі орын: Біріншіден, жазбаша түрде өзінің ойын, пікірін және қорытындысын қатал ғылыми тіл де. Ауызша түрде ол қолданылмайды 

Екіншіден, әр түрлі ғылыми жұмыстардың мақсаты-адамдарға жаңа білім беру және жеткізу.

Онда ол ғылым ойында қалса, ол білім жоғалады.Әр бір ғылым күнделікті дамиды және өзінің жұмыстарын жүргізеді. Ғылыми-педагогикалық зерттеудің жоғарыда аталып өткен әдістері таным іс-әрекеті құралдарының ішіндегі бірегейлері ғана. Зерттеудің бұл әдістері нақты зерттеу міндеттерін шешуде қолданылатын ең негізгілері.

Ғылыми білімнің жалпы моделі философиялық алғы шарттар негізінде жасалады, ал ол теорияның негізгі салаларымен байланысты- табиғат, қоғам және ойлау ғалымдарына қатысты ұшбұрыш. XIX гасырдың өзінде қалыптасқан дәстүрлі ұшбұрышта педагогикаға, медицинаға, техникалық білім және басқа да ғылымдардың жасампаз мақсатта бағытталған адамдардың іс - әрекеттеріне байланысты ғылымдарға орын жоқ. Сондықтан XX ғасырдың екінші жартысының өзінде, кейбір ғалымдар (М.Г. Ярошевский) төртбұрыштық ғылымды ұсынады. Мұндай жағдайда адамдардың жасампаз мақсатты бағытталған іс -әрекеттері ғылыми білімдер жүйесінің моделінде, заңды өз орнын алады. Кейбір ғалымдар (К.Е. Гмурман) ғылымдардың бөлінуін басқаша береді: фундаменталдық, теориялық, теориялық - қолданбалы және талдамалық зерттеулерді теорияландырудың рөлін баса көрсеткен. Сонымен бірге қазіргі уақытта, іс- тәжірибеге шығуды қарастырмаған барлық теориялық тұжырымдамалар кейін қайта өзгертудің негізі болуы мүмкін.

Іргелі терең зерттеулер, құбылыстар мен процестерді сипаттау мен түсіндіруде, олардың әрекеттерінің тетіктерін, заңдар мен заңдылықтарын, олардың дамуы мен өмір сүріп, қызмет етуімен байланыстылығын теориялық зерттеулер ашып көрсетуді мақсат еткен нақтылы көрінбейтін құбылыстардың мәнін зерттеумен, олардың өзара байланыстары мен тәуелділіктерін анықтаумен байланысты, оларды тәжірибе жүзінде басқару мүмкіңдіктерін білуін айқындайды. Көптеген жағдайларда педагогикада негізгі идеялар, теориялық және тәжірибелік аспектілер өзара тығыз байланысты. Сондықтан педагогикада теорияны жасау және зерттеудің теориялық денгейін көтеру алдыңғы қатарлы тенденция болып отыр. Бұл тенденция педагогиканың методологиясы деген сұрақты қарастырғанда құмән жоқ,бұл сұраққа жауап бермей басқа сұраққа жауап беру мүмкін емес — ал, бұл дегеніміз педагогикалық зерттеулердің теориялық деңгейін күшейту деген сөз.

Педагогикалық методологияның мәні әртүрлі түсіндіріледі: әдіс туралы ғылым, философиялық қағидаларды тікелей ғылыми зерттеулерде колдану ретінде; арнаулы зерттеу әдістерін жасауға арналған ғылыми пән ретінде. Бұл айтылған үш көзқарас педагогика методологиясының шекарасын мөлшерсіз кеңейтеді немесе тарылтады (Г.В.Воробьев). Казіргі- педагогика методологиясының пәні болып педагогикалық құбылыстармен оның нәтижесі – педагогикалық білімдер жүйесін (Ф.Ф.Королев) зерттеу процесі екендігі анықталған. Педагогикада жеткілікті дәрежеде оның методологиялық қызметін атқаратын методологиялық және жалпы теориялық білімдер шекарасы айқындалуда. Методологиялық білімдер жүйесіне: педагогика пәні, педагогиканың категориялары, педагогиканың ғылыми білімдер жүйесіндегі ролі, педагогиканың басқа ғылымдармен өзара байланыстылығы, педагогика ғылымдарының жүйесі; педагогикалық пәндердің жалпы және ерекшелік міндеттері, педагогиканың аныктамалы — терминдік жүйесі жатады.

Әрине, қазіргі педагогиканың кең көлемдегі сұрақтары пәнаралық және ғылым аралық байланыстарын диференцияландыру мен интеграцияландыру негізінде педагог - зерттеушілер мен практикантардың зерттеу процесін ұйымдастырудағы дайындығына байланысты тиімді жасалуы мүмкін.

Қандай да салада болмасын ғылыми таным, таным субъектісі (зерттеуші) зерттеу процесінің барлық элементтерін білуін талап етеді:

-тақырыпты үйлестіре (дифференцировать) және оның көкейкестілігін дәлелдей біледі;

-ғылымдағы тақырыптың зерттеу жағдайын болған қайшылықтарын тай білуде оларды: тәжірибеде піскен сұрақтардың, жасалған теориялардыңң (разработкалардың сәйкес келмеуі);

-зерттеу нысанасын талдамалардың, үйлестіре біледі (яғни жауап іздейтін, сұрақ);

-мақсат (қандай нәтиже алуға болатындығын) нысана және зерттеу пәнін анықтай алады.

Ғылыми зерттеуге тән нәрсе, сол проблемада ұйлестірілген (сформулированный) сұрақ және болжамды белгілі бір жобаланған жауап ретінде, үлгі түріндс көрсетіледі. Осыдан зерттеудің міндеттері шығады: зерттеу пәнінің теориясын негіздеу (теориялық сипаттама) жәнс зерттеудің теориялық моделін жасау, эмперикалық практиканы зерттеу әрекеттерімен және педагогикалық шыңдықты қайта құру (қалыптастыру тәжірибесі).

Қойылған міндеттерді шешу зерттеушінің соған сай ғылыми әдістерді қолдануын талап етеді. Теориялық және теориялық қолданбалы міндеттерді шешу үшін - теориялық деңгейдегі әдістер (теориялық және салыстырмалы талдау, нақтылы абстрактылық және абстрактылықтан нақтылыққа көтерілу, моделдеу, ойша эксперимент) қолданады. Теориялық қолданбалы және қолданбалы сипаттағы міндеттерді шешу үшін: бақылау, әңгімелесу, анкеталық педагогикалық құжаттарды оқып танысу, эксперимент қолданады.

Ғылыми зерттеулердің басты белгісі қолданатын терминдердің біртектілігі (бір мағыналыдығы) болып табылады, себебі басынан бастап, басты ұғымға қандай мағына мән берілетіндегі, не туралы екендігі айқын болуы керек.

Теория өзара байланысты білімдер жиынтығы ғана емес, сонымен қатар, ол-осы білімдердің белгілі бір зерттеу бағдарламасы түрінде құралуының механизмі. Теория шынайы өмірде жоқ, бірақ теориялық-әдіснамалық білімдерге сүйеніп жүзеге асыруға болатын нәрсені құрастыстыруға кемектеседі. Осының бәрі ғылыми білімдердің жалпы жүйесі ретінде педагогикалық теорияның тұтастығын қарайды.

Қазіргі замандағы ғылымның әдіснамасы білімнің жеке бір саласы ретінде дамып келе жатыр, оған нақты-ғылыми деңгейде өткізілген зерттеулер сүйенеді. К. Поппердің әдіснамалық тұжырымында, Т. Қунның ғылыми революциялар теориясына, Ст. Тулминнің ғылыми білім дамуының тарихи мақсатына, И. Лакатостың ғылыми-зерттеу бағдарламаларының концепциясына көп көңіл бөлінуде, олар ғылым тарихымен тығыз байланыста болып, ғылымның неопозитивистік мақсатын сынға алады.