Immanuel Kant (1724 – 1804)

• Kant podał nowe wyjaśnienie wolności człowieka i nowe uzasadnienie moralności, a nie nową moralność

Moralna autonomia woli

• jest to najwyższa zasada moralność – zawiera przekonanie o niezależności woli od uwarunkowań przyrodniczych i wszelkich dążeń do dostępnych w zmysłowości celów.

• Nic nie jest dobre z wyjątkiem dobrej woli

Ten z nich - mówił sobie w duchu Mały Książę, - ten z nich zostałby wzgardzony przez wszystkich pozostałych: Króla, Próżnego, Pijaka i Biznesmena. Jednakże jedynie on nie wydaje mi się śmieszny. Może dlatego, że zajmuje się czymś innym, nie tylko samym sobą".

Etyka formalna

• Kant buduje etykę formalną, która upatruje w przebiegu czynu , w jego formie , czy maksymie którą się kieruje wartości moralnej

• wartość moralna mierzy się zgodnością czynu z maksymą, (prawem moralnym)

• a więc całkowicie pomija się rezultaty działań i stany emocjonalne towarzyszące temu działaniu

• Forma prawa jest uniwersalna po oczyszczona z empirycznych treści

• jest to pojęcie aprioryczne a więc obowiązuje wszystkie istoty rozumne

• prawo ma postać przepisu mającego regulować postępowanie ludzi, kant nazywa je imperatywem

Rodzaje imperatywów

• imperatywy techniczne (zręcznościowe) dają przepisy jak dobrać środki do osiągnięcia celów z zakresu ochrony zdrowia, opanowania środowiska etc

nie mają oczywiście żadnego znaczenia moralnego

• imperatywy hipotetyczne (pragmatyczne) ukazują pewne czynności jako środki do uzyskania szczęścia, są one pożyteczne dla jednostki, ale nie mają jeszcze charakteru moralnego

Imperatyw kategoryczny

• jest nakazem bezwzględnym dotyczy więc wszystkich ludzi, ma ważność uniwersalną bo wywodzi się z rozumu i stanowi aprioryczny sąd syntetyczny w dziedzinie moralności

• „postępuj tylko według tej maksymy, co do której chcesz by była prawem powszechnym

• Postępuj tak, byś człowieczeństwa tak w twojej osobie, jak też w osobie każdego innego używał zawsze jako celu, nigdy jako środka”

Czyny legalne i czyny moralne

• Kant uważa wszystkie czyny, których przyczyną byłoby cokolwiek innego niż bezpośrednie podporządkowanie imperatywom moralnym, za pozbawione cechy moralności.

• Czyn moralne zgodny z literą prawa i podjęty ze względu na czysty obowiązek i szacunek dla prawa

• Czyn legalny - zgodny z literą prawa ale popełniony z innych motywów niż czysty obowiązek (jaka niebezinteresowny nie jest moralny)

Utylitaryzm

Jeremy Bentham (1748 - 1832)

James Mill (1773- 1836)

John Stuart Mill (1806- 1873)

Bentham: Prawo jest nakazem wydanym przez silniejszego.

• „Prawo można zdefiniować jako zespół znaków oznajmiających wolę, ustanowiony przez, lub przyjęty jako suwerena w państwie, dotyczący postępowania, które ma być przestrzegane w pewnym stanie lub klasie osób które podlegają jego władzy”

Podstawowymi faktami doświadczenia ludzkiego są przyjemność i przykrość, to one pobudzają lub powstrzymują nas od działania.

„natura poddała rodzaj ludzki rządom dwu zwierzchnich władców przykrości i przyjemności. Wszelki wysiłek jaki możemy zrobić by zrzucić z siebie to poddaństwo, tylko go dowiedzie i potwierdzi. W słowach może ktoś utrzymywać, że się wyzwolił spod ich jarzma; w rzeczywistości jednak zawsze będzie je dźwigał.”

Przyjemności i przykrości wskazują nam co jest dobre a co złe

„ tylko one mogą wskazywać cośmy powinni czynić oraz stanowić o tym co będziemy czynili. Do ich tronów przytwierdzono z jednej strony miarę słuszności i niesłuszności, z drugiej strony łańcuch przyczyn i skutków. One rządzą nami we wszystkim, co czynimy, myślimy mówimy;

• wszystkie przyjemności nie różnią się jakościowo a tylko ilościowo.

• „ Precz z przesądami dziecięca zabawa ma tę samą wartość co dzieła muzyki i poezji”

zasada największego szczęścia

• czyn powinien dążyć do zwiększenia sumy szczęścia – jak najwięcej szczęścia dla jak największej ilości ludzi

• „ zasada ustanawiająca największe szczęście tych wszystkich, których interes mamy na względzie, jako słuszny i odpowiedni, a nawet jedynie słuszny, odpowiedni i powszechnie pożądany cel ludzkiej działalności

Arytmetyka moralna

• Przyjemności można rozpatrywać pod kątem ich

• -intensywności

• -trwania

• -pewności lub nie pewności

• -bliskości i dalekości (czasowej i przestrzennej – dotyczy szczęścia innych ludzi)

oraz dodatkowo

• - płodności (czyli szansy, że po nich będą następowały dalsze przyjemności)

• - czystości (czyli szansy, że po nich nie będą występowały uczucia przeciwne do rodzaju

• - Rozciągłości (liczba osób których dotyczą)

John Stuart Mill

• Nie należy mieszać szczęścia z zadowoleniem

• Lepiej być niezadowolonym człowiekiem niż zadowoloną świnią.

• Lepiej być niezadowolonym Sokratesem niż zadowolonym głupcem.

Najnowszy Dekalog Arthur Hugh Clough [1819 -1861]:

Twym Bogiem będzie jeden Bóg,

Oszczędniej to niż bogów dwóch.

• Żadnych obrazów nie darz czcią,

Prócz tych, co na monecie lśnią.

• Przeklinać nigdy się nie godzi,

Wrogowi wszak to nie zaszkodzi.

• W niedzielę pośpiesz do kościoła:

Szacunek wszystkich zdobyć zdołasz.

• Czcij swych rodziców i przełożonych,

A wynagrodzą ci trud poniesiony.

• Nie będziesz bliźnich swych zabijać,

• Lecz nikt nie każe ci ich utrzymywać.

• Nie będziesz także cudzołożyć,

• To rzadko daje jakąś korzyść.

• Nie będziesz kradł, to próżna praca,

• Oszustwo bardziej dziś popłaca.

• Nie będziesz kłamać, kłamstwo przecież

• Na własnych skrzydłach może lecieć.

• Cudzego nie pożądaj, lecz od lat

• Walkę o zysk uznaje świat

Utylitaryzm czynów i utylitaryzm norm

• Utylitaryzm czynów

• rozpatrujemy każdy z czynów z osobna pod kontem sumy szczęścia

• Utylitaryzm zasad (reguł)

• nie wybieramy konkretnych czynów zasady należy wybierać pewne zasady który będziemy się trzymali nie dokonując obliczeń dla każdego czynów osobno

• najwięcej korzyści zaistniałoby (z utylitarystycznego punktu widzenia) w społeczeństwie rządzonym zasadami nieutylitaryztycznymi.

• zatem jeżeli utylitaryzm jest poglądem prawdziwym to lepiej jest jeżeli ludzie uważają go za pogląd nieprawdziwy

• jeżeli jest to pogląd nieprawdziwy również należy go uznać za nieprawdziwy

• Zatem niezależnie czy jest prawdziwy czy fałszywy lepiej w niego nie wierzyć

Prawa człowieka

• John Locke: „ Prawo natury stanowi wieczną regułę dla wszystkich ludzi, tak prawodawców jak i innych [...] jest pewne, że istnieje takie prawo, i że jest ono równie zrozumiałe i jasne dla istoty rozumnej i badacza prawa, jak stanowione prawa wspólnoty, nie raczej jaśniejsze.”

Deklaracja Praw Człowieka uchwalona wraz z Deklaracją Niepodległości

• „Wszyscy ludzie są z natury jednakowo wolni i niezależni oraz mają pewne niezbywalne prawa,

• ... mianowicie, prawo do cieszenia się życiem i wolnością, z możliwością, nabywania i posiadania własności oraz poszukiwania i osiągania szczęścia i bezpieczeństwa.”

Powszechna Deklaracja Praw Człowieka uchwalona w Paryżu 10XII 1948

• „Biorąc pod uwagę, że uznanie godności każdego z członków rodziny ludzkiej oraz z ich równych i nienaruszalnych praw stanowi fundament wolności, sprawiedliwości i pokoju na świecie,

• Biorąc pod uwagę, że zaprzeczanie i wzgarda praw człowieka doprowadziły do czynów barbarzyńskich, wstrząsających sumieniem ludzkości, oraz że nadejście świata, w którym ludzie, uwolnieni od strach i nędzy, będą się cieszyli wolnością słowa i przekonań, zostało uznane za najważniejsze pragnienie człowieka,

• Biorą pod uwagę, że trzeba zagwarantować ochron praw człowieka przez legalną władzę, aby ten nie był zmuszony szukać w buncie ostatecznego ratunku przeciw tyrani i uciskowi

Prawo

• posiadanie przeze mnie jakiegoś ustawowego prawa polega na tym, że system prawny nakłada pewien prawny obowiązek na kogoś innego w takim znaczeniu, iż system ten przewiduje zmuszenie lub zobowiązanie tego kogoś, jeżeli ja o to wystąpię, do działania lub powstrzymania się od określanego działania w stosunku do czegoś, o czym mówi się ,że mam prawo.

Źródła praw człowieka

• na gruncie etyki opartej na objawieniu chrześcijańskim prawa są wyrazem szacunku dla woli Stwórcy, który człowieka stworzył na swój obraz i podobieństwo,

• więc prawa człowieka są powszechne i niezbywalne dotyczą każdego kto jest człowiekiem (choć można zastanawiać się nad ich szczegółowym zakresem)

Prawa człowieka - utylitaryzm

• Prawa człowieka są uznawane za wytwór moralnych, społecznych i politycznych uzgodnień

• Celem tych uzgodnień jest zapewnienie ludziom życia jaki uznają oni za godne.

• Nawet jeżeli naturalność tych praw jest fikcją, prawa człowieka są faktem, gdyż zostały zapisane w powszechnie uznanych dokumentach: są częścią rzeczywistości.

Św. Tomasz z Akwinu Suma Teologiczna I-II q 94 a2

Skoro dobro posiada charakter celu, a zło jest temu przeciwne, stąd wszystko, to ku czemu skłania się człowiek w swych naturalnych inklinacjach, rozum ujmuje jako dobro, i w konsekwencji jako mające być zdziałane, a temu przeciwstawne jest zło którego trzeba unikać. Zatem wedle porządku naturalnych inklinacji jest porządek nakazów prawa natury.

Osoba

• „indywidualna substancja o naturze rozumnej” Boecjusz

• Samoistna substancja rozumna, konkretna i zarazem doskonała tj. taka której w porządku rozumnej bytowości nić nie brakuje

Właściwości dzięki którym osoba przekracza świat przyrody, tworząc świat specyficznie ludzki

• rozumna (duchowa) natura osoby przejawia się poprzez :

• uzdolnienie do intelektualnego poznawania rzeczywistości

• uzdolnienie do wyboru poznanych dóbr (wartości)

• uzdolnienie do miłości

Stosunek osoby do innych osób jest charakteryzowany przez

• Bycie podmiotem uprawnień i obowiązków

• Godność będąca sama dla siebie celem. Osoba nie może służyć jak środek do osiągania innych celów

• Zupełność: człowiek jest już bytem pełnym nie wymaga dopełnienia ze strony innych całości np. społeczeństwa (choć potrzebuje ich do swojego rozwoju)

Odpowiedzialność

• Roman Ingarden wymienia następujące warunki odpowiedzialności:

• obiektywne istnienie wartości,

• wolność podmiotu,

• jego identyczność i substancjalność,

• przyczynowa struktura świata.

Postawa odpowiedzialna

• Składają się na nią przede wszystkim dwa elementy. Pierwszy to poczucie odpowiedzialności, tzn. – jak pisze von Hildebrand – czujność moralna, pewne otwarcie na wartości, wewnętrzna zgoda na fakt, że nasze działanie jest określane przez wartości.

• Po drugie – jest to gotowość na dobrowolne podjęcie odpowiedzialności, jaką nakładają na nas uznane wartości, oraz próba możliwie najlepszego jej wypełnienia.

• Postawa odpowiedzialna sprawia, że czyny człowieka są przewidywalne, a właśnie to umożliwia jakąkolwiek współpracę między ludźmi i warunkuje życie społeczne w ogólności.

• Przeciwieństwem człowieka odpowiedzialnego jest lekkoduch, człowiek lekkomyślny i niepoważny, a więc osoba niegodna zaufania, której nie należy powierzać żądnego ważnego

Odpowiedzialność naturalna

• jest odpowiedzialnością ustanowioną przez naturę, pojawia się siłą faktu w momencie zaistnienia pewnych zdarzeń niezależnie od wyborów i intencji jej podmiotu, nie daje ona też alternatywy w postaci jej nieprzyjęcia. Wygasa również samoczynnie wraz ze zmianą okoliczności, które ją stworzyły, a nie mocą własnej decyzji podmiotu. Ma charakter totalny – odnosi się do wszystkich, a nie tylko wybranych, aspektów jej przedmiotu.

Odpowiedzialność kontraktowa

• czerpie swą siłę zobowiązującą z umowy, której jest tworem, a nie z wewnętrznej ważności sprawy. Wynika z dobrowolnego przyjęcia i zaakceptowania pewnych określonych obowiązków, jest więc ściśle ograniczona zakresowo i czasowo. Jako dobrowolnie przyjęta na podstawie umowy jest też tą samą drogą zbywalna. Rozwiązanie umowy zmienia ów obiektywny układ odniesienia, a więc znosi odpowiedzialność.

Odpowiedzialność naturalna leży u podstaw wszelkiego rodzaju odpowiedzialności

• . [...] pod względem statusu moralnego (różnego od prawnego) odpowiedzialność naturalna jest rodzajem silniejszym choć mniej określonym, a co więcej, stanowi źródło, z którego wszelka inna odpowiedzialność czerpie ostatecznie swą mniej lub bardziej przygodną ważność. Oznacza to, że gdyby nie było odpowiedzialności ‘z natury’, nie mogłoby być też odpowiedzialności z umowy. (Hans Jonas)

• odpowiedzialność mieszana - polityków nauczycieli – przyjęta dobrowolnie na zasadzie kontraktu i tak samo zbywalna , ale podczas trwania ma charakter naturalny

Odpowiedzialność ex post

• nie ustanawia celów działania, a jest jedynie formalną cechą związaną ze sprawstwem czynów, stwierdzeniem faktu, że każdy człowiek jest odpowiedzialny za swoje czyny i ich skutki. Odpowiedzialność taka jest warunkiem wstępnym moralności.

odpowiedzialność wybiegająca do przodu

• jest odpowiedzialnością za to, co dopiero ma (powinno) nastąpić. Nie jest to odpowiedzialność za czyn i jego konsekwencje, a za przedmiot, który względem podmiotu odpowiedzialności jest zewnętrzny, ale znajduje w zasięgu jego mocy i przez to jest w jakiś sposób od niego zależny. [...] przedmiotem właściwie przeżywanej odpowiedzialności nie jest, w pierwszym rzędzie, pozostający za nami własny, pojedynczy czyn, lecz rozpościerający się przed nami byt.

Odpowiedzialność za ...

• Każdy jest odpowiedzialny tylko za to, co leży w granicach jego sprawczości. Chodzi tutaj nie tylko o procesy spowodowane przez człowieka, lecz te, na które człowiek może mieć wpływ, choć przebiegają bez jego udziału. O odpowiedzialności decyduje więc moc danej osoby, jej kompetencje, możliwość oddziaływania na otaczającą ją rzeczywistość. Nie jest to tylko moc aktualnie posiadana, lecz również potencjalna, którą mogliśmy i powinniśmy uzyskać, chociaż nie zrobiliśmy tego.

Odpowiedzialność przed...

• Do zaistnienia odpowiedzialności potrzeba zarówno dobra, będącego źródłem zobowiązania, jak i kompetencji, pozwalających to zobowiązanie wypełnić. Odpowiada się przed instancją, która tę odpowiedzialność nałożyła. Odpowiedź na pytanie: Przed kim jestem odpowiedzialny? zawiera w sobie dwa pytania: Co jest ostatecznym źródłem moich powinności?, oraz Kto mnie wyposażył w ‘moc’ pozwalającą je w sposób skuteczny wypełniać?