5. Өзiн-өзi бағалау

«Мен» субьект ретiнде әртүрлi белсендi iс-ірекеттердiң әсерiнен өзiн-өзi тану қызметiн атқарады, оның өзi эмоционалды құндылық қатынасымен тығыз бiрге жүредi.

Өзiн-өзi тану процесi

Анықтау

Қабылдау

Бекіту

Талдау

Бағалау

1. Өзiн-өзi танудың түсiну және түсiне алмау деңгейi. Адам қарапайым өмiр сүредi, оқиды, еңбектенедi, қарым-қатынасқа түседi, өз-өзiмен сөйлеседi. Өмiр барысында көптеген дәйектер жиналып (өзге адамдар жайлы, өзі жайлы), бір мезетте санада бекітіліп, түсініп немесе түсіне алмауы, яғни өзіне деген қатынасына бақылау жасай алмауы қабілетінің төмендегі байқалады.

2. Мақсаттылық. Жеке адам өз алдына қандайда бір мақсат қояды және бағыттылығын, қабілеттілігін, тұлға қасиеттерін қолдана отырып, сол мақсатқа жетуге тырысады. Осы жағдайда әрекет арқылы өзін-өзі бағалауы, талдауы, өзін-өзі тануы жүзеге асады. Тұлға неғұрлым іс-әрекетте өзін-өзі тануын жүзеге асырған сайын, соғұрлым терең өзі жайлы біле түседі. Бұл жерде керi модел де кездеседi, егер эмоционалды күй жоғары деңгейде болса, өзiн-өзi тануы объективтi болмайды, әртүрлi комплекстер пайда болады.

3. Өзiн-өзi бағалаудың қанығуы әртүрлi өмiрлiк жолдарында кездеседi. Тұлға тек жағдайды, өзге адамдарды бiлiп қана қоймай, өз мүмкiндiгiн, қасиетiн, өзiнде бiлген жөн.

4. Өзiн-өзi бағалаудың аяқталмауы - бұнда ересек адамдардың өмiрi бай және шынайы тұлға. Өзiңдi толық тану мүмкiн емес, тiптi әлеуметтiк ортада орны зор, қабiлеттi деп санайтын адамның өзi де жоғары деңгейде өзiн-өзi тани алмайды.

Сонымен, өзін-өзі тәрбиелеу өзін-өзі бағалаудан басталады. Өзін-өзі бағалаудың негізін жеке адамның өзі қабылдаған құндылықтар жүйесі, тұлғаның жеке маңыздылықтар жүйесі құрайды. Өзін-өзі бағалау адамның өзін басқа адамдармен салыстыру арқылы қалыптасады, және осындай салыстыру табиғи түрде жүргізіледі де өте қызықты болды. Тұтас педагогикалық процесстегі қатынастар жүйесіне енгеннен бастап бала өзін басқа балалармен салыстырып, зерттеп, мынандай сұрақтарға: «-Неге мен осындаймын?», «Басқалар мені қалай қабылдайды?», «Өмірде мен қандай жетістіктерге жете аламын?»-деген сұрактарға жауап іздеп, өзінің барлық мүмкіндіктерін көрсетуге тырысады. Өзін-өзі нақты бағалау, өзін-өзі тәрбиелеудің мақсаттарын дұрыс құрастыруға мүмкіндік береді. Өзін-өзі бағалау жоғарлатылған, нақты, төмендетілген болуы мүмкін. Тұрақты және жаңа ақпараттар әсеріне, жинақтаған тәжірибесіне, қоршаған адамдардың пікірлеріне байланысты өзгеріп отыратын бейімделгіш өзін-өзі бағалау түрі адамның дамуы мен тиімді еңбек етуі үшін ең қолайлы бағалау болып саналады.

Имиджді құру және қалыптастыру алгоритмі.

Имиджді қалыптастыру алгоритмі – ұйымның немесе көшбасшының имиджін қалыптастырудағы іс-әрекеттерді орындауда қалыптасқан реті. Типтік имиджді қалыптастыру алгоритмі келесі тәртіптерден тұрады:

1. Қоғам ішіндегі объект туралы қалыптасқан образды табу, ал бұл кімнің имиджін қалыптастыру керек екен объект.

2. Талапкер қоғам күтетін белгілі мінезді, жоғары бағалы белгілерге ие

болу керек.

3. Қоғам күтетін, ерекше имиджді құрастыру керек.

4. Имидждің, іс- әрекеттердің жоспарын қалыптастыру стратегиясын құрастыру (түзету).

5. Имиджді қалыптастыру үрдісін қосу, бұл – құрастырылған имидждің мінездемесін нақтылыққа айналдыру жолы, осы имиджді қалыптастыру стратегиялық және жедел жоспарын жүзеге асыру жолымен жасалады.

6.Имиджді қалыптастыру үрдісін бақылау (стратегиялық және тактикалық жоспарларды іске асыру арқылы). Имиджді қалыптастыру объектінің аралық деңгейлерін өлшеу және оларды ең ерекше имидж үлгісімен салыстыру.

7. Ең ерекше үлгіге түзетулер (қажет болса) жасау (оны ең тиімді үлгіге айналдыру), сонымен бірге оны іске асыру стратегиясы мен тактикасы.

8. Қалыптасқан имидждің мониторингі, оны сақтау мен жаңарту қызметі (қажет болса).

Саяси объектілердің оң бейнелерін (имидждерін) құру ең маңызды тұжырымдалатын ПР-технологиялардың бірі болып табылады. Мұндай объектілерге жеке тұлғалар да, бірлескен құрылымадар да (партиялар, қозғалыстар), тіпті жалпы мемлекет немесе мемлекет аралық ұйымдар да бола алады.

Имиджді құру – бұл қоғамды қызықтыратын және нақты бір саяси міндетті (сайлауда жеңуді, билік беделің арттыруды және т.б.) шешуге мүмкіндік беретін субъектінің қандай да бір қасиеті мен сапасын саналы түрде құру. Бұл мағынада имидж саясат саласының маңызды құрылымдық компонентін білдіреді, оның көмегімен билеуші субъектілер халықпен байланыс жасайды, халықпен қайтымды байланысты ұстауды қамтамасыз етеді, қоғамдық ой-санаға мақсатты әсер етуге мүмкіндік жасайды. Имидж – бұл саяси субъектілердің саяси капиталының маңызды формасы және бір мезгілде оны көбейтудің миханизмі.

Басшының имиджін құру да маңызды болып отыр, мұнда билеушілік режимі мен стиліне деген қоғамның талаптары шоғырланып, анықталады. Имиджде көрсетілген қасиеттер бойынша адамдар саяси жағдайларды ескере отырып, «өз» саясаткерін таниды, өзінің қажеттеліктерін айқындайды. Мұндай жағдайда имидж көрсеткіш болып табылады, оның көмегімен арнайы білімі немесе ерекше біліктілігі жоқ халық қандай да бір саясатты, не нақты бір тұлғаны саналы түрде тандайды.

Имиджге әрқашан белгілі бір жасандылық, сендіретін күш, мінез-құлықтың беріктілігі (инерттілік), олардың айқындығы мен ақиқаттығы, қарапайымдылығы және тіпті кейбір икемділік тән (Д. Бурстин). Алайда, таратылған БАҚ және қоғамдық сананың дағдылы бағдары болған имидж қасиеттері саясатқа мінез-құлық пен қызметтің барынша қатаң шекарасын белгілейді. Соның салдарынан бұл бекіп қалған бейнені негізінен тек қана түзетуге болады, ал оны өзгерту қиынға соғады.

Имидж әсерінің басымды салдарын сөз ете отырып, саясаткерлер әдетте оның құрылуын маман-психологтерге, кеңесшілерге, кәсіби сарапшыларға ұсынады. Олар адамға бастапқыдан тән нірсені мүлдем өзгерте алмайды, бірақ тек олар ғана сол бейнеге халық қабылдайтын және оң бағасын беретін қасиет бере алады. Имидждің стихиялы қалыптасуы үлкен тәуекелділікке апарады, себебі саяси басшы халықпен қатынас жасайтын телеарна мен баспасөз олардың атағы мен беделін түсіре алатын қасиеттерді көрсете алады. Бекер емес, Н.Макиавелли де патша үшін «халық алдында сөзіне берік, қайырымды, шын ниетті» болып көріну өте маңызды, яғни халық оны қалай көргісі келсе, сондай болуы қажет. Мұндай жағдайда оның қасиеттері мен сипаттамаларының көпшілік (топтық) сана-сезім қажеттілігі мен құндылығына сәйкес болуы имидж сәттілігінің басты критерий болып табылады. Олай болса имиджді көпшілік қажеттіліктің өзіндік жеңілдігі, саяси өмірдің жеке формасы ретінде түсіндіруге болады. Сәтті жасалған имидждің арқасында кейбір саясаткерлер, мысалы, Дж.Вашингтон, тірі кезінде ұлт символы бола алады.

Имиджді құру технологиясының негізінде саясаткер өміріндегі саяси оқиға немесе әрекет жатыр, олар қоғамда оң көзқарас тудырудың алғышарты бола алады, мысалы, басшының халық алдындағы абыройлы әрекеттері, өмірбаянының жағымды қасиеттері, қоғам пікірінде оң бағаға ие болған сөздері және т.б.

Имиджді құру әдетте саяси белсендінің тандап алынған типі негізінде жүзеге асады: «сыбайлас жемқорлықпен күресуші», «шындық үшін күресуші», «саяси қысым құрбандары», «отан қорғаушысы», интеллигент-интеллектуал» жіне т.б. Сонымен қоса бұл тип басшының өзінің психологиялық типіне, оның кәсіби қасиеттеріне, саяси сахнада көрінген қасиеттеріне сәйкес болуы тиіс, сондай-ақ әрине басшы өзара қатынас жасайтын және қолдау көрсететініне үміттенетін топтың да типіне сай болуы керек. Мұндай имиджді құрудың мақсатында осы тип көрінісін беретін универсалды сыртқы стандарттары қолданылады: күш-жігер профилі – «отан қорғаушысы үшін», көзілдірік – «интеллигент» үшін және т.б.

Нақты саяси белсенді имиджінің көп түрлілігін ескере отырып, қолданылатын технологиялар негізінен оның маңызды параметрлеріне, оның ішінде: қарым-қатынас стиліне (қарапайым, достық, ресми емес); қалыпты емес жағдайда өзін-өзі ұстауына; дағдарысқа деген әрекетнеі; ым-ишарат, артикуляцияға қатысты. Осыған орай имиджді құрудың белгілі бір бағыттары мен тәсілдері бекітілген: бодибилдинг (ым-ишарат жасау техникасы, бұлшықет әрекеттері), фейсбилдинг (артикуляцияны, сыртқы келбетін түзеу тәсілі) және т.б.

Имидж құру үрдісі әр түрлі ақпараттық технологияларды қолдануда ескереді, олар: саяси (электоралды) нарықты және оның сегментациясын (дауыс берушілердің белгілі бір топтарының қажеттілігі, құндылығы және басқа да сипаттамаларының ерекшеліктерін көрсету мен суреттеуді) танып-білуге; берілген имидж параметрлерін өндіруге; имиджді түзеуге және көтеруге; имиджді нарықта (жарнама жолымен) ұсыну және сату; бәсекелестерді «шығару» (бәсекелестер әрекетін бақылау және сәйкесінше әрекет қолдану; антижарнама және контржарнама әркеттерді (бәсекелестерге қатысты) іске асыруға бағытталған. Имиджді құру және оны сақтап қалу тұрақты үрдіс ретінде көрінеді, оның уақыты басшының саяси нарығында болу уақытымен тең.

Мұндай кезде жағдайлардың өзгеруіне (аясаткердің сайлаудан сайлау органында жұмысқа ауысуы кезіндегі жағдайға) байланысты белгілі бір тактикалық амалдар ғана ауыса алады. Имидждің түрлі шегін үгіттейтін ұандай да бір амалдарды жиі көрсету және қайталау кезінде саясаткер бейнесінің есте сақталуы артады, оның бейнесі халықты осы саясаткерге қатысты белгілі бір қолдау көрсету мен ынтымақтастыққа бағыттай отырып, қоғамның ой-санасында қалыптасып бекітіледі.

Бақылау сұрақтары:

1. Имидж туралы түсінік. «Имидж» ұғымының анықтамасы.

2. Имидж қалыптастырудағы шетелдің тәжірибесі

3. Іскерлік жағымды, келеңсіз, бейтарап имидж.

4. Имидждің құрылымды құрамы. Имидж саяси құбылыс ретінде.

Әдебиет:

1. Г.Почепцов. Имиджелогия. - 5-е изд. - Рефл-бук.Ваклер- 2006 -516 6.

2. Бураканова Г., Изтелеуова Л. Имиджелогия: Учебн. Пособие.- Астана: Изд. КазУЭФМТ, 2011.-145 с.

3. Базарова Б. Имидж түсінігі, құрылымы және оның түрлері//ҚазҰУ Хабаршысы, Философия, мәдениеттану және саясаттану сериясы, 2010.- №2.- 67-71 б.

НЕГІЗГІ БӨЛІМ

№2 Дәріс. Ақпаратты социум имиджінің әлеуметтік-психологиялық факторлары.

Дәріс мақсаты: Ақпаратты социум имиджінің әлеуметтік-психологиялық факторларын анықтау.

Дәріс жоспары:

1. Жеке мағлұматтар мен жеке өмірді қорғау. Электронды коммерция мен басқа бәсекелерді реттеу және қорғау.

2. Интеллектуалды жеке меншікті қорғау.

3. Қылмыстық ақпараттармен күрес пен ғаламтор ішінде қылмыстық іс әрекеттердің алдын алу. Электронды хаттарды құқықты реттеу.

* Түйін сөздер: Жеке адам, тұлға, сенім, дүниетаным, қызығу, талғам, интеллектуалды жеке меншік.

Адамзатқа қарым-қатынастың бір түрден басқа түрге ауысуына мындаған жылдар қажет болды. Қарым-қатынастың алғашқы түрі - ауызша сөйлеу: адамдар ақпаратты бір-біріне ауызша жеткізуді үйренді. Мыңдаған жылдар бойы адамзат жазуды менгерген. Жазу эволюциясы сына жазудан иероглиф жазуы бойынша өткен болатын. Қарым-қатынастың жазбаша түрі б.з.б ХVIII ғасырда пайда болды. ХV ғасырда И.Гуттенберг алғаш баспа құралын ойлап тапты. Осы құрал сол кездегі ақпараттық революцияға әкелді. Алайда Ежелгі Қытайда бұдан бұрын б.з.б V ғасырда жібек маталардың үстіне иероглиф басуға арналған металл иероглифтері қолданылған болатын. Хаттардың көбеюі мен ақпарат жеткізудің жылдамдығы әлеуметтік күйзелістерге әкелген. Себебі хат жеткізудің жылдамдығы адамдарға тікелей тәуелді болатын.

Ежелден қолданылып жатқан дыбыстық және оптикалық қарым-қатынастың түрлерінің тиімді болмауы бұл түрдің азайтуына әкелді. ХІХ-ХХ ғасырлардың революциялық өзгерулеріне 1858 жылы Еуропа мен Солтүстік Америка арасындағы салынған телеграф кабелін жатқызуға болады. Сонымен қатар 1870 жылы ойлап табылған фотосуреттерді бейне камераларды телефонды,1895 жылы радионы,1922 жылы сымсыз телеграфты, ХХ ғасыр басындағы теледидарды, транзисторлы радиоқабылдағышты жатқызуға болады. ХХ ғасырда ғарышты менгеру құралдары белсенді қолданылды. Халықаралық телерадио қабылдау мүмкіншілігі пайда болды. Ғаламдық ақпаратты қоғамды құру тек ХХ ғасыр аяғында жаңа ақпаратты технологияның дамуынан кейін пайда болды. Халықаралық компьютерлік желінің дамуы аса баяу болды. Алғашқы электро есептеуіш машинасы құрылғаннан бері 50 жылдай өтті, ал есептеу техникасының даму тарихында электронды есептегіш машиналары бірнеше кезеңдерден тұрмысқа еніп, ауысып үлгерді.

1642 жылы Паскаль қосындылағыш құрылғыны ойлап тапты.1643 жылы Лейбниц 4 арифметикалық операцияны орындауға мүмкіндік беретін арифмометрді ойлап тапты. Бұл құрылғылардың жылдамдығы төмен болды және мәліметтер қолмен еңгізілді.

1888 жылы У.Берроу алғаш есептеу машинаны ойлап тапты,бұл қоңдырғы үлкен сандарды қосуға мүмкіндік беретін.

1944 жылы Гарвард университетінде Марк 1атты 4 тонналы есептеу машинасын құрастырылды.

1945 жылы Джон Нейман программалық басқару принципі ақпаратты сақтау принципімен күшейтуді ұсынды.

Барынша ауқымды жартылай өткізгіштерді қолдану жаңа ақпаратты есептеу технологиясының дамуына үлес қосты. 1971жылы алғаш микросхема құрылды, ал 1981 жылы алғаш дербес компьютер пайда болды. Батыс елдерінде дербес компьютерлер теледидарлардан да көп шығарылады және де бұл беталыс өсуге бағытталған. Бірақ барынша ауқымды компьютерлердің таралуы ақпаратты қоғамға көшудің шарты емес екені белгілі. Бұндай шартпен жергілікті желі мен ғаламдық ғаламтормен бірігуін атауға болды. Ғаламдық Ғаламтор желісінің көмегімен шектеусіз ақпарат алмасуға болады. Жердің әр бір жерінен ақпарат алу - технологияларға байланысты және де шетел тілді меңгеру мен қаржыларға тәуелді. Ғаламтор техникалық базасының дамуы жаңа қызметкердің жұмыс процестерің, дистанционалды оқу, тоқтаусыз жұмысының квалификациясының жұмыс барысында өсуіне әкелді. Офис ішінде жұмыс істеуге қажеттілігі азайды. Ғаламтор көмегімен өнермен айналысатын жұмысшыларға үйден шықпай жұмыс істеуге мүмкіншілік туды. Бұл жана феномен үй кенсесі деп атанды. Бұған орай, бүгінгі таңда жаңа жұмыс басқару жүйелер мен өндіріс өсу мүмкіншіліктері пайда болды.

Байланыс технологиялары халықтар арасында әлеуметтік және мәдени тұрғыда жаңа экономикалық қарым-қатынасуына әкелді. Ақпарат алмасу процессі техникалық тұрғыда ақпарат масштабы мен географиялық ара қашықтықтарға тәуелділіктілігін жоғалтты. Серіктік жүйе бір бірінен ара қашықтықта тұрған серіктестер арасында жылдам ақпарат алмасуын қадағалайды.

Қазіргі уақытта дамыған елдердің басты бағыттарының бірі автоматтандырылған шаруашылық құндылықтарды қолдану және бұл беталыс дамып жатыр. Нарықтардың тауарлар мен қызметтердің өсуі адам қажеттіліктерін қанағаттандырады, сол себептен субъектінің әлеуметтік функциясы тауарды тұтыну болды. Егер ол тауармен қызметтерді қолданбаса ол қызықсыз болады және оның құны нөлге теңеледі.Тауар мен қызметтерді қолдану – адамды пассивті, жансыз затқа айналдырып, тауарды өңдеу және қолдану мақсатында адамды механизмнің бір бөлігіне айналдырады. Тұтыну қоғамы индивидтің тұлғалық қасиеттерінің жойылуына әкеледі,оны тауар мен жарнама тұтынушыға айналдырады. Субъектінің басты қалауының бірі тауарды көбірек тұтыну болады. Әлеуметтік жүйе одан басқа қасиеттерді қажет етпейді. Саясат аясында да тауарды билік ретінде қарастырады. Сондықтан оның сол тауарды сатып алудан басқа ойы болмайды.

Қоғам бұл шаруашылықтың қандай проблемаларға әкелетінің түсінді. Бұл проблемаларға тек алкоголь, темекі мен наркотикалық заттар ғана емес, қарулар, вирустар, адам организмің зақымдайтың шаруашылық технологиялар да жатады. Қоғам пассивті және қызықсыз бюргерлер конгломератына айналады. Бұндай қоғамның қасиеттерін Джордж Оруэлл мен Олдос Хакели өз еңбектеріңде жазылған.

Э.Фроммның ойлауынша, біздің заманымыздағы батыс елдер қоғамының басты қасиеттері әлеуметтік жүйені басқару функциясын жоғалту. Қоғамды басқаратындар бүгінгі таңда машиналар мен компьютерлік жүйелер болды. Батыс елдерінің халқының көбісі ХХ ғасыр аяғында қажеттіліктерін қанағаттандырудың дәмін татты.Алайда тұтынудан халық бақыт сезімің сезген жоқ.Бүгінгі таңда қоғам бірнеше принцип бойынша қызмет атқарады.

Бірінші принцип - егер де техникалық мүлкіншілік болса,зат құрылу қажет. Егер де ядролы қару жарақ жасауға мүмкіншілігі болса, оны өмір қауіпсіздігіне қарамай құру қажет. Сондықтан бүгінгі таңда тұрмыстық құралдар ғана емес, жерді бірнеше бөліктерге бөле алатын қарулар шығарылады.

Екінші принцип – техника мен экономика өндіріс максимумның қажеттілігі. Өндірісті максималды түрін талап ету индивидуализацияның азаюына, сонда субъект, адам, тұлға бірлік ретінде қарастырылады.

Бұндай бірліктер бюрократтық ережелермен басқарылады,сол үшін адамдарды тұлғалық қасиеттерінен бөліп,бір әлеуметтік топқа немесе корпорацияларға бөлінуіне үйрету қажет.Адамның субъектілік құны оның төлеу мүмкіншілігімен бағаланады. Қазіргі заманда тұтынушы тауарды көбірек сатып алуға дайын .Бұл үшін тұтынушыны жаңа тауар тұтынуға итермелеуге қажет.

Өнеркәсіп тұтынушының көп тұтыну қалауына негізделген. Тауардың ескерген әсерін қолданып ол жаңа тауар тұтынуға итермелейді. Киімге, тауарларға, тамақ үлгілеріне өзгерістер енгізіп, ол тұтынушыны психологиялық тұрғыда оған қажеті аз заттарды алуға итермелейді. Қазіргі заман қоғамының ерекшеліктерінің бірі – субъектің ойлау қабілетің қолданбай, жұмыс операцияларың жеңілдіру. Жарнама адамға психологиялық тұрғыда зиянды әсер етеді. Адам механизмнің бір бөлігіне айналып, керексіз тауар өндіреді. Адам - затқа айналады.

Адам өз уақыттың керексіз затқа, қызықсыз адамдарға және де керексіз жұмысқа жұмсайды. Ол тауарды өндірмегенде тауарды тұтына бастайды.Төлеу қабілетілігі адамға жалғыз кедергі болды. Алайда әр түрлі тауарлардың құны мен сапасы адамдардың назарын өзіне аударып, санасын бағындырады.

Адамға зиянды әсер ететін факторларының бірі - ол өз өзімен жалғыз ойда қалмаудың орындалмауы мен жанды, тұлғалы, жекелік байланысудың жойылуы.

Өз өзімен жалғыз қалу мүмкіншілігі, өзіндік ішкі дүниеге көшу мақсаты адамның продуктивті дамуының басты шарты болды. Онаша қалу қазіргі замаңғы айқай шудан қорғанудың жалғыз тәсілі.

Қазіргі замаңғы қоғамның басты саясаттық ерекшеліктерінің бірі массаларды көбірек басқару. Бұл ерекшелік адам санасына, оның қажеттіліктеріне, көзқарасына, әдет құлықтарына әсер етеді. Бұқаралық ақпарат құралдары, арнайы технологиялар мен компьютерлік техника тек қалталы қоғамға қол жетімдіге айналған. Стресстер мен жүйке жүйесінің тозуы мегаполис тұрғындарына жиі болатыны белгілі. Бұл көп массалы қоғамда тұруының себебінен пайда болады. Қарапайым адамда онаша қалу мен үлкен мегаполистер әсерінен демалу мүмкіншілігі болмайды. Жан жаққа көшу, автомобиль пробкалары, конфликтер адам психологиясына кері әсер етеді. Адамның басты қажеттіліктерінің бірі өз өзінің қоғамдағы орның табу және өз өзін тұлға ретінде бағалау.

Адамда қайталанатың жағдайларда оның мінез құлқың реттеуге арналған түйсіктер жоқ. Адамға әрқашан өзін ұстау әдістерін талдау қажет, ол бұл оның қате таңданған жағдайларда өмірге қауіпін әкеледі.

Ол таңдау жасаған кезде оның санасында сенімсіздіктер болады. Бұл сенімсіздіктерді жою үшін адамға өз талдауында сенімділік қажет.

Сенімділікке қажеттілік ойлау, сезім, эстетикалық бағалау саласында кездеседі. Ақпарат алу жүйесінің дамуынан адам өзіне керек қандай да болсын ойлардың дұрыстығын, өзін ұстау тиімді тәсілін, қандай сезімдер дұрыстығын анықтауға үйренген. Бүгінгі таңда адамға ең керек нәрселерінің бірі ақпаратты дұрыс алып қабылдау. Егер де ол ақпаратты дұрыс қабылдаса, оның қателік жасау қаупі нөлге теңеледі. Сәнді журналдар қандай сән дұрыс, не кию және не сатып алу, қалай ойлау керектігін көрсетеді. Қазіргі адамның технологиялық қоғамның проблемаларының бірі - бұл қазіргі өмірдің гуманизациялық шартының қажеттілігі.

Адам санасының қажеттіліктерінің бірі адам қабылдаған мінез құлқың шынайы ретінде санау. Субъект өз адамгершілігін өзін қоршаған қоғамның түсініктерімен анықтайды. Бірақ кейбір адамдар бұл түсініктерге сәйкес келмейді. Тарихтың мағлұматтарын алсақ сондай тұлғалар ұлы әулиет қатарына жатқан. Әрқашанда қоғам ішінен батыл және ойлау қабілеті жоғары адамдар шыққан болатын. Олар әрқашан көп ізденіп, өз әлеуметтік интеллектін кеңейтуге тырысқан. Адам өмір сүруінің екі негізгі байланысқан шартың белгілуге болады. Біріншіден, жануарлар эволюциясының шамасымен туа біткен түйсіктерінен тәуелсіз болу. Екіншіден, мидың мөлшерінің өсуі мен салмағына қарай ми жүйесін дамыту. Түйсіктердің болмауы өз шешімдерін өзі қабылдауына мәжбүрлейді.

Ол таңдау қажеттілігіне келіп, дұрыс емес шешімге келуі мүкін. Түйсіктердің орнына оған басқа принциптер бойынша шешім қабылдау қажет. Адам физикалық қауіптерден ғана емес: өлім, ашаршылық, аурулар, сонымен қатар сана ауруларымен күресуге мәжбүрлі. Адам өз өмірін және санасын сақтап, қорғау қажет.

Мыңдаған жылдар бойы адамзат өз өмірін сақтау үшін көп тәсілдерін шығарған. Өйткені адамда дене өмір сақтау қажеттіліктері бар, бұндай қажеттіліктер жануарларға да тән, сондықтан да адамдар өмір сүру мақсаты бар.

Дене әрқашанда өмір сақтауды талап етеді. Сондықтан индивид жұмыс істеу қажет немесе басқа индивидтерді өзіне бағындыру керек. Егер адам өмір қажеттіліктерің қанағаттандырурумен айналысса, өз өмірінде проблемаларды білмеуші еді.

Адамның басты жетіспеушіліктерінің бірі оның жалқаулығы. Әдетте оның өмірі оған ұнамайды, рухани жағынан өз деңгейін көтеру ойлары пайда болады.

Қазіргі адам потенциалды түрде тәуелсіз, оның еш нәрсеге шектеуі жоқ, ол тек тұтынуға үйренген.Ол өз өміріне қатысты ақпаратты ғана емес, сонымен қатар адамзат өмірі түсінігін білгісі келеді.

Қазіргі қоғам жойылмас үшін билік барлық әлеуметтік жүйенің элементтерінің дұрыс жұмыс атқаруын қадағалау қажет. Қазіргі қоғам элементтері:

• Бизнес ішіндегі орталықтандырылған ұжымдардың жиытығы және деадамзаттың қоғамның кең ұжымдары;

• Қоғамның дамуы ішкі жүйелік жоспарлау мен мониторинг динамикасының механизмдерінің дамуы;

• техникалық бақылау бірліктерін белсенді жұмсау.

Адамзат алдыңда ашылған мүмкіншіліктер алға жоспарланады. Әдебиетте катастрофалық жағдайының болу мүмкіншілігі жақсы әрі нақты жіктелген. Индустриалды дамыған елдердің тұтыну принциптердін ауысуы термоядролық соғысқа әкеледі. Бюрократтық механизмдері қазіргі адам бастап, өмір сонынан дейін өмірін қадағалайды. Қазіргі қоғамызда дара ынтагерлікке жол жоқ, субъект өмір бойы біреудің бұйрықтарың орындайды.

Қазіргі қоғамның бюрократтық жүйесінің жауапкершілігі индивидтің қажеттіліктеріне, көзқарасына сай келеді. Ол индивидке бюрократтық машинасыз ештеңе ұйымдастыра алмауына иландырады. Соның нәтижесінде ол индивидтің ынтагерлігін жойып, терең әлсіздік сезімін туғызады.

Батыс қоғамы адам қажеттіліктері деформацияға тап болуы мен кездесті. Тұтынушының басты философиялық идеясы болу емес, болғанды көрсету. Халықтың көбісі бай бола алмайды, сондықтан оған бай сияқты көріну ұсынылады. Сол себептен оған шынайы тауар емес, сол тауардың жалғаны ұсынылады. Сондықтан Элвис Пресли сияқты ән айту қажеті жоқ, тек оған сәйкес киіну жеткілікті, сол секілді Дэвид Бекхем секілді футбол ойнау қажеті жоқ, Бекхем аты жазылған киімді кию жеткілікті.

Кейбір киім үлгілері сондай киім киген адам аттарын алған, мысалы: жақсыз көйлек (толстовка) Л.Толстой атымен аталынды,бас киімшек (жириновка) В.В.Жириновский атымен,френч сталин атымен,кавалериялық шалбар (галифе) бірінші дүниежүзілік соғыс француз генерал атымен.

РR жарнаманың барлық индустриясы күн бойы субъектіге ақылды, ынталы, еңбекшіл болу қажеті жоқ ,тек заттар болса болды, бай және танымал тұлғаларға ұқсайтының иландырады. Соны жүзеге асыру үшін әр түрлі өздік ұстау стильдер және барлық сән және имиджді құру индустриясы қолданылады. Жалған тұтыну – өмір сүру үшін тұтынатын машинасын немесе автоматты құрады.

1983жылы жапон ғалымы И.Масуда «Ақпаратты қоғам немесе постиндустриалды қоғам»еңбегін шығарған. Автор өз еңбегінде ақпаратты қоғамның фундаментін адамның ойлау еңбегін күшейткен компьютерлік технологияларды санайды. Ақпаратты технологиялар революциясы жаңа өндірістік күшке тез айналып, жаңа технологиялар мен білім өндірісін дамыта алады.

Экономика саласының басты қағидасы – интеллектуалды өндіріс болды. Оның өнімі жаңа коммуникативті технологиялар көмегімен көбейіп, өндіріле бастайды. Егер де индустриалды қоғамның құндылығы тауар мен тауарды тұтыну болса,ақпаратты қоғамның құңдылықтары бос уақыт болып саналады. Бұл ойды И.Масуда бос уақыты бар адамның бос болу критерияы деп санаған К.Маркстан алғанға ұқсайды.

Электронды және ақпараттық технлологиялар дамуымен қатар ақпараттың адам өмірінде қандай роль атқаратыны туралы белсенді дискуссиялар өтіп жатыр. Элин Тоффлер өзінің «Үшінші толқын» кітабында ақпаратты қоғамға индустриалды қоғамнан кейін дамыған ақпараттық революциясы деген анықтама берген. Э.Тоффлер дәстүрлі корпорацияларға кіші экономикалық формаларды қарсы қойған. Ол зәулім фабрикалар мен шаруашылықтардың ойрандалуын, олардың складтар мен тұрғын ғимараттарына айналатынына болжам жасады. Ал қолжетімді техниканың пайда болуы уйдегі жұмыс атқару мүмкіншілігін өзгертті.

ХХ ғасыр аяғында ғаламдық ақпарат қоғамының даму идеяларының жаңа бастамалары басталды. Бұл П.Друкер мен М.Каспальс еңбектерімен байланысты. 1999жылы Америка экономисті Питер Друкер «Посткапиталды қоғам» атты еңбегің шығарды. Автордың басты идеясын дәстүрлі капитализмді өту қажеттілігін революциялық тәсілмен ғана емес, эволюциялық жолмен өтуін ұсынды. Капитализмнін басты ерекшеліктерің өзгеруі көрінді. Басты көрсеткіш – индустриалды шаруашылықтан экономикалық жүйеге көшу.

Ақпаратты технологиялардың дамуы адамзатқа капиталистік қоғамның ақпаратты қоғамға көшуіне мүмкіншіліктер берді.

Мануэль Кастельс замандас беталыстарды анализге ұшыратты, бұл беталысты ол «жүйелік» деп атаған. Оның теориялық анализі әлемдік және халықаралық қаржы нарықтарды зерттеуден құрылған.

Адамзат даму кезеңдерінде ақпарат пен ақпарат алмасу үнемі адамзатпен байланыста болатын. Ресей ғалымы А.И.Ракишевтің ойлауынша ақпаратты қоғамға көшу дегеніміз өндіріс пен қызмет көрсетулерді басты әлеуметтік өызметке айналдыру. А.И.Ракитов ақпаратты қоғамның басты мақсатың қоғамның ақпарат алуға құқықтық және әлеуметтік кепілдік беру.

Ақпаратты қоғамның басты қағидасы – ақпараттың көлемі мен сапасы, ақпаратты құрау тиімді механизмдері, оларды өңдеу, сақтау.Сонымен қатар ақпарат әр адамға қол жетімді болу керек. Адам өмірі мен өндіріске жаңа телекоммуникационды технологияларды еңгізу мен дамыту жаңа өмір сапасын құрайды.

Экономикалық ақпаратты секторы белсенді түрде дамып келе жатыр. Ақпаратты қоғамның басты белгілеріне жататындар:

• ақпаратты кеңестік құрау мен интеграцияларына ақпаратты және экономикалық процесстерін тереңдету;

• елдердің экономикасында жаңа технологиялық құрылыстың құрылуы мен басылуы жағдайға әкеленуі;

• білім деңгейінің көтерілуі,жұмыскер тәжирибесі мен квалификацияның өсуі, өңдірістің барлық салаларында ақпаратты технологиялардың қолданылуы, өндіріс процесстерін автоматизациялау мен роботизацияландыру.

80-90 жылдардың басты ерекшеліктерінің бірі Американдық, Еуропалық, Ресей мамандарының ақпарат алуды кеңейту мен тезделуіне көп назар аударуы. Егер де ХХ ғасыр ортасында ақпараттың көлемі 10 жылда бір рет көбейсе, 80 жылдары 5, ал бүгінгі таңда ол әр жыл сайын көбейеді.

Ақпаратты революцияның жағымды жақтарымен қатар, адамзат алдында жаңа проблемалар пайда болды. Олар цифрлі ажыратылу, ғаламторлы құқықты реттеу проблемалары, қауіпсіздікті қамтамасыз ету проблемалары мен ақпараттың құпиялығын қамтамасыз ету проблемалары мен т.б.

«Цифрлі теңсіздік» пен «цифрлі ажыратылу» терминдері (ағылшын тілінде igital divide) ақпаратты технологияларды қолдануға шек қою үшін АҚШ-та пайда болған. Бұл шектеулер кедей мемлекеттер мен нашар дамыған елдер үшінт қойылған. Қоғам ақпаратты шектеусіз және шектнулі түрде алатындарға бөліне бастады. Қоғамда жаңа компьютерлік салауаттылықтың түрі пайда болды: компьютермен жұмыс істей алмайтындарға жұмыс табу қиынға түсті. Жаңа ақпаратты-коммуникационды технологиялар жер бетінде адамзат өмірін өзгертті: адам «онлайн» режимінде ақпарат іздеуге, дистанционды білім алуға мүмкіншілігін алды. Бұл проблеманың шешілуі тек мемлекеттердің ақпараттық саясатынан ғана емес,халықаралық іскерліктен пен байланысуынан тәуелді болады.Адамзат компьютерлік революциясының жағымсыз аспектілеріме де әр күн сайын тап болады. Ақпарат алудың шектеусіздігі адам санасына кері әсерін тигізді, себебі порнография,зорлық зомбылық, адамзат жеккөрушілік идеялары, азартттық ойындар – 18 жасқа толмаған азаматтарға да қолжетімді болды. Егер де бұндай ақпарат тек адам қарым қатынасының маргиналды облысында ғана болса,ғаламтор желісінің дамуы себебінен ол заңды түрде бекітілген болатын. Бүгінгі таңда ғаламтор желісінде көптеген порнографиялық фото суреттер, видео бейнелері мен мәтіндері бар ресурстар өмір сүріп жүр. Сонымен қатар Интернет желісінде қылмыстық, террористік ұйымдарға, фашизм идеясын тарату, нәсілдік, діни, этникалық ерекшелік туралы ақпаратты тарату мүмкіншілігі бар.

Өзін реттеуге талап ететін мемлекеттік емес және қоғамның қарамағынсыз жетекші қоғамдық өмірдің сфералары:

• жеке мағлұматтар мен жеке өмірді қорғау;

• электронды коммерция мен басқа бәсекелерді реттеу және қорғау;

• интеллектуалды жеке меншікті қорғау;

• қылмыстық ақпараттармен күрес пен ғаламтор ішінде қылмыстық іс әрекеттердің алдын алу;

• электронды хаттарды құқықты реттеу.

Ғаламтор ішіндегі пайда болатын құбылыстар үнемі заңдамен бақыланады. Бірақ ғаламтор ішінде заң қолданылуы үшін қазіргі таңда техникалық мүмкіншілік аз. Ғаламтор Ғаламдық проблемаларының бірі ғаламтор желісінің жұмысын қадағалап, қатаң заң қолдана алмауы. Адамзат дамуының келесі сатысына өтуінің басты екі факторы- ақпараттың адам өміріндегі алып жатқан рөлінің өсуі мен өсіп келе жатқан ақпараттың өндіріске,басқаруға түскен әсер етуі.

Бақылау сұрақтары:

1. психоанализ психологияның ғылыми зерттеу тәсілі туралы түсінік;

2. рухани өмірдің түрлі аймақтарындағы зерттеулердің қосалқы тәсілін қарастыру;

3. психоанализ қателік әрекеттерді сонымен қатар түс көру мен ауру белгілерін ұғындыру өнерін қарастыру;

4. психоанализ жүйке жүйесі ауыратындарды емдеу әдісіне ттолық мәлімет беру.

Әдебиет:

1. Бураканова Г., Изтелеуова Л. Имиджелогия: Учебн. Пособие.- Астана: Изд. КазУЭФМТ, 2011.-145 с.

2. Шепель В.М. Имиджелогия Как нравиться людям. - М.: Народное образование, 2002 - 478 б

№ 3 Дәріс. БОЛАШАҚ МАМАННЫҢ ИМИДЖІН МОДЕЛЬДЕУ

Мақсаты: Имидж туралы жалпы түсінік беру

Жоспар:

1. Оң имидж.

2. Сыртқы бейне. Ұйым бейнесі.

3. Іскерлі байланыстар. Мәнерлер байсалдылығы.

4. Мінез қүлық стратегисы.

* Түйін сөздер: Маманның имиджі, имидж жүйесінің элементтері, оң имиджды, өзіндік таным, сана, Этикет.

Маманның имиджін қалыптастыруда таңдалған кәсіптік әрекет маңызды рөл атқарады.Тұлғаға қарап мекемеге жалпы баға беріледі.Сондықтан оң имиджды қалыптастыру мәселесі жас мамандар үшін өзекті болып табылады. Адамның сыртқы келбеті тартымды,бірақ имидждың шешуші құралы емес. «Имидж» деген термин (ағылшын тілінен аударғанда келбет, сурет, айнадағы көрініс) адамның бейнесі. Сол бейне арқылы «көрмеге» тұлғаның ең маңызды қасиеттері қойылады. Имидж мақсатты түрде қалыптасқан бет, құбылыс, зат. Белгілі бір құнды сипаттама және біреуге жарнама, таңымал ету үшін эмоционалды-психологиялық әрекет .В.М.Шепель былай жазады: «Осылардың ішінде ең басыңқы деп ізеттілік, білімділік және кәсіптік деп санау керек». Осы үшем арқылы белгілі бір тұлғаның имиджі сенімді түрде қалыптасқан. Бұл үшем көп адамның санасына сіңген. Имидждың өзінше бір «құрылыс материалы». Бөлек адамға проекцияланады. Адамға таңдалған имидж жараса кетсе, біздің санамызда психикалық түрде имидж мақұлданады. Ф.А.Кузинның пікірінше, имидж жүйесінің элементтері болып «сыртқы тартымдылық, киім киісі ,адаммен араласу мәнері, мимика, ауызша және жазбаша өнерін меңгеру, іскерлік этикеттің ережесі мен шарттылығын ұстану, өзін-өзі ұстану стратегиясы, қызметтік субординациясын ұстану, қылықтық техниканы тиімді пайдалану, өзі туралы жақсы пікір қалыптастыру, сұрақ қою және оларға жауап беру». Бобби Джи өз «Фирма имиджі»кітабында былай деп сендіреді: Үміткерді таңдауда өмір сұру имиджі қызметтік жоғарлауына өз септігін тигізеді. «Имидж» деген терминнің мағынасын ашқанда, сәтті бизнестің іргетасын құру жолында: әлемге көзқарас, ұзақ мерзімді мақсаттар, принципттер және стандарттар элементтерін қолдану қажет. Оның айтуынша, әлемге деген көзқарас шешім қабылдауда негіз болып табылу керек ал имидж және репутация бизнесте немесе қоғамдық өмірде жеңіс немесе жеңілістің негізгі себептері болып табылады. Кәсіптік талаптар әрекет түріне қарай еңбек заты,мақсаттарына,құралдар және еңбек шартына қарай бөлінеді. Бұл ерекшеліктер адамның кәсіби имиджіне өз талаптарын мойындатады. Мұндай имидждің қалыптасу негізінде адамның кәсіби-тұлғалық қасиеттері әсер ететіні айдан анық. Олар тұлғаның кәсіби деңгейде дамуға, өзіндік дамуға,қажетті дағдыларды әлуметтендіру процесінде қалыптасады. Болашақ маманның кәсіби тұрғыда даму үстінде тұлғаның құрылымдық өзгерістер болмай қалмайды. Мүдделер шеңбері мен қажеттіліктер жүйесі кеңейеді. Менеджер үшін басқару мақсаттарына жету уәжі өзекті болады. Уақыт өте өзін іске асыру,өзін дамыту қажеттілігі өседі, ол біліктілік пен құзыреттіліктің,іскерлік пен дағдылықтың,кәсіби міндеттердің жаңа алгоритмдерін шешуге,әрекетінің кәсіби қалыптасуы мен жоғарлауына әкеп соғады. Маман әректі ерекшелігінанықтайтын өз кәсіби қасиеттерін іске асырады,оның күрделі ондірістік жағдаяттарға психологиялық дайындығы жоғарлайды, кәсәптіліктің инварианттылығы дамиды. Қазіргі заманның болашақ маманының кез-келген салада биіктен көрінуі оң имиджін қалыптасуы мен пайдаланудың арқасында жетіледі. «Оң» деген термин ол: қазіргі заманғы маманның қабылдаған бейнесі, қоғамдық пікір бойынша әлеуметтік-жағымды қабілеттенген, керісінше,теріс имидж әлеуметтік-теріс сипаттамаларды көрсетеді.Ол,мысалы, бұқаралық ақпарат құралдары арқылы қалыптасуы мүмкін,фирма немесе жетекшінің шынайы қасиеттеріне тәуелсіз, және мұндай теріс қабылдауды аттау өте қиын болары сөзсіз. Теріс имидж адекватты, дұрыс емес, тұлғаның сыртқы және ішкі келбетінің қоғамдық пікірдежалған айнасы болуына септігін тигізеді. Теріс имидж тұлғаның бар қасиеттерін қабылдамауы тиіс. Тарихи дәуірге , немесе қоғамда үстем құлықтық және эстетикалық түсінігінде нақты тұлғаның сол бір қасиеттері әр баға беру жүйесіне тәуелді екені түсінікті. Бейтарап имидж-ол тұлғаның сыртқы және ішкі қабілеттерінің айқынсыздығы,және қоғамдық пікірдің жоқтығы. Шынайыда,бейтарап имидж болмайды,өйткені имидж тұлғаның сапалы сипаттамаларын ұсынады және де қарама-қайшы категориялар арқылы бағаланады: «оң-теріс», «жағымды-жағымсыз», «жақсы-жаман». Іскерлік оң имидж болашақ маман және оның кәсіби біліктілігі туралы алғашқы әсерін қалыптастырады. Мұндай имидж оның фирмалық белгісі,сыртқы маңдайшасы.Жас маманның имиджі тартымды болса,ұйымның кәсіби абыройы және мекеменің атағы жоғарлайды. Қазіргі заманғы маманның оң имиджді иелену қажеттілігі айдан анық. Оның үстіне,әлемдік өркениетті кәсіпкерлік тәжірибесі оң имиджсіз кәсіпкерліктің әр саласын табысты түрде жүргізу және іскерлер арасында лайықты абыройға ие болуға мүмкін еместігін дәлелдеді. Оң имидж кез-келген маман мәдениетінің ірі бөлігі ретінде есептелуі тиіс,оны иемдену-тұлғалық және кәсіптік маңызды сипаттама. Имидждың шығу тарихына назар аударсақ,«имидж» түсінігі тұңғыш рет шетелдік зерттемелерде пайда болған. П.Берд имиджды басқа адамдардың адамды қабылдау деп анықтайды. Жеке адам тұлғасының жалпы көрініс көпшілік көзінде оның сөйлеу мәнері,көзқарасы,киім-киісі,іс-әрекеті:қабілеттілігі,құлықтық қасиеттері,жүріс-тұрысы жобаланады. Имидж тұлғаның қабілеттерін айқындаған соң,ол да сондыктан көпқырынды,сондай -ақ әртүрлі жағдайда адам көпшілік көзінде әр түрде көрінеді. Қандай да бір имиджды әлемге ұсынбас бұрын,маманның өз ішкі көрінісі ,әлеуметтік нормаларға тығыз жүктелуі соған сай керек. Шетелдік тәжірибеде фирма немесе іскер адамның міндеттілігіне күмән болмайды. Былай деп қарау іскер адамдардың менталитетіне «мөр басылғандай» анық. Имидж іскерлік қатынастардың мәдениет бөлігі ретінде алға шығады. Имидж-адамдардың арасындағы қатынастарды құруға көмек ретінде өзінше адами құрал-сайманы. Іскер адамның имиджі иесі мен оның клиенттеріне тиімді әсер ететін күшті психологиялық құрал. Басқару және бизнеспен айналысатын адамдар басқаларға тиімді әсер ету тәсілдерін іздеумен бас қатыруда. Соның бірі имидж. Имидж деген беделді және жоғары әлеуметтік деңгейге ие болған адам деп түсіну керек. Егер де менеджер адамдармен байсалды басқарушы ретінде қабылданса,ол туралы «имиджі» бар деп айтады. Әлеуметтік сұрақ-жауаптарда мұндай адам жоғары рейтингке ие болады. Қазіргі заманғы түсінікте «имидж» термині «харизма» терминіне жақын, ежелгі гректер «дарындылық», «парасаттылық», «қасиеттілік» деп белгілеген. Осы қасиеттерге ие болған адамдар көпшілікке ерекше күшпен әсер ете алған. Харизмаға толы мамандар әлбетте көшбасшының қызметін атқарады.И.Д.Ладанов осындай көшбасшыларға тән ерекшеліктерін жүйелейді. Олардың басқа адамдардан айырмашылығы: әсерлі келбеті,тартымдылығы,көз қызарлықтай сымбат,өзін керемет ұстауы,тәуелсіз мінез-құлқы. Өмір соқпақтарында бұл адамдар өздеріне ғана сенеді. Олардың сөйлеу мәнері,ымдауы мен дене қозғалысы жақсы дамыған. Олар үнемі жинақы,өзінің маңыздылығын толық сезінеді,тәкәппарлықты көрсетпейді. Олар сынау мен мақтауды өте байсалды түрде қабылдайды. Олар өздеріне айтылған ғайбат сөздерді төзіп тыңдайды,көпшілікке жылы сөз үшін алғыс білдіреді,бірақ келесіде олай жасамау керектігін сыпайы түрде білдіреді. Жоғары деңгейдегі мамандардың іс-әрекетін бақылаған И.Д.Ладанов мынандай болжамға келді:олар табиғи немесе әдейі жиылған /қалыптасқан/ суггестияға ие. Суггестия-басқа адамдарға әсер ете алу психологиялық қасиет. Ол білімсіз немесе арнайы тәсіл арқылы көрінеді. Оң имиджды қалыптасу негізінде бейне жатыр. Бейне-адам санасында пайда болатын ойдағы көрініс. Оңтайлы имиджді қалыптастыру негізінде бейне жатады. Бейне бұл адамның санасында пайда болатын ойдағы көрніс. Белгілі бір обьектілер, заттар және құбылыстардың, ішкі және сыртқы сипаттамалары бейнеден көрніс табады. Әрі қарай өзіндік ішкі бейнеленген «Мен» адам құлығының реттеушісі ретінде рөл атқарады. Оң имидж субъектінің ең әдем, әлеуметтік – қолайлы, идеалды қабілеттерінің иесі екені айналадағыларды сендіру. Егерде айнала сол субъектінің орнында болса, оларда сондай қабілеттерге ие болар еді. Оң имидж тұлғаның қасиеттерімен қатар, арнайы таңдалған қасиеттерімен де көрсетіледі. Ол – ол сыртықы келбет, психологиялық қасиеттері, әлеуметтік қылық, мәнерлер, киім кию стилі, сөз мәдениеті, көпшілік мамандықтарға «имиджлеу» - қолайлы әсер қалдыруы керек. Болашақ маманның оң имиджын ойлап тауып, ұстаным қалыптастыру үшін мода нормалары ұсталып, бірақ сонымен қатар белгілі бір консерватизм, байсалдылық керек. Болашақ маманның оң имиджын қалыптыстырау дегеніз – озінің кім екенін анықтау және өз-өзін көрсету. Оң имиджды қалыптастыру негізінде жеке адамының мынадай қасиеттері: коммуникабелдігі немесе адамдармен тез жақындасуы және эмпатия – басқа адамның уаймына берілуін құрайды. Басқаларды тыңдап, түсініп, өз мүддесі үшін шешендік қасиет те болу керек. Маманның оң имиджды қалыптастыру үшін өзі түсінетін рухани байлығы, оның іщкі сезімі, өзіндік потенциалы, іскерлер этикетінің білуі және ұстануы, ішкі және сыртқы логикасы, сұрақ-жауап қою техникасын меңгеру, әртүрлі психологиялық түрдегі адамдар және әртүрлі әлеуметтік топтардың арасында қажет тактикасын таңдау.

ОҢ ПАЙЫМДАЛҒАН

ИМИДЖ

Маманның әртүрлі кәсіби салаларда оң имиджды – көпшілік көзіндегі оның сыртқы және ішкі бейнесі. Ол сыртқы келбеті, ұйымның іскерлік байланыстар, мәнерлер байсалдылығы және құлық стратегиясынан құрылады.оның негізгі элементтері маманның сыртқы келбеті ұйым бейнесі болып табылады. Маманның сыртқы келбеті оның киім таңдау, ымдар және мимикасын меңгеру. Шетелдік зерттеушілер киім кию мәдениеті деп, киім арқылы пайда олатын бейне деп түсінеді. Ол арқылы бізді, сізді басқалар қалай қабылдайтыны маңызды рөл атқарады. Энн Мэри Саббаттың ойынша маман мың ғылыми деңгей алу үшін көптеген күш салып, мыңдаған доллар жою керек. Ол сөзсіз кеңдеген пайдалы білімен бірақта оның беткі сырт әлпеті негізгі фактор ретінде қалып,және де осы фактор басқа адамдардың тек сонымен ғана жұмыс жасауға тіленеді.В.М.Шепельдің ойынша,өзіне келісті киім «таңдау»,оны әсерлі қылып кию имиджілеудің маңызды бөлігін атқарады. Біз қаласақ та,қаламасақ та біздің киген киіміміз көп өлшеуш көрнекті ақпарат,өзінше бір визит карточкасы тәріздес. Кәсіби іс-әрекет киімге ерекше талап қояды. Маманның сыртқы келбеті-табысқа алғашқы қадам жасау,өйткені киім белгілі бір кәсіпорынның байсалдылығы мен сенімділігін білдіретін өзінше бір шартты белгілер жүйесі. Сәнді үлгідегі әсем,үйлесімді киім адамды құлпыртып,оның бет-әлпетін заманға сай тартымды қылып көрсетіп,айналадағыларда жағымды әсер және көңіл –күй қалдырады. Іскер адам үшін киім-абыройлықтың негізгі факторы,өзінің кәсіби маңыздылығын дәлелдейтін әдіс. Дұрыс таңдалған іскерлі костюм жағымды әсер қалдыра отырып,оны киген адамның шеберлігі мен ұйымшылдығы, жинақылығы,ұқыптылығы,мұнтаздайлығы сияқты тұлғалық қасиеттері ортадағы адамдарға әсер ете алады. Жоғары деңгейдегі маманның,көшбасшының имиджі жай орындаушының имиджінен ерекшеленеді. Жұмыскер үшін оның тындырымдылығы мен тәртібі маңызды болса,көшбасшы өз бейнесіне өзіне сенімді тұлға екенің астын сызып тұрып көрсете білу керек,оңың кәсібилігі өз статусының маңыздылығына қарай жоғары деңгейдегі мәдениетімен үйлесімді болуы тиіс. Маманның бейнесінде(сот,басшы) жоғарланған ресмилік пен қатар қандай болса сондай қатынастарды болдырмау. «Имидж» түсінігінің анықтауына кіретін келесі компонент-іскерлік қатынастар. Біздің сөйлеумізбен және қалай сөйлейтініміз,көбінде қойылған мақсатқа жету табыстылығын анықтайды,өйткені нақтылық,қисындылық пен сөз нанарлығы-кез –келген іскерлік араласудың міндетті шарттары. Тұлғалық имидждың орталық элементі-дұрыс сөйлеу. Телефондық сөйлесуде өзіміз туралы қандай әсер қалдырып жатқанымыздың жалғыз арнасы. Сондықтан сөз сөйлеу мәнері- кез-келген тұлғаның маңызды компонеті,қазіргі заманғы маманның имиджінің негізгі құраушысы. Сөйлеу коммуникациялары ымдар сипаттамалармен бірге жүреді. Ымдар мен ишара негізінде-қозғалыс бейнелілігі. Қимыл динамикасының арқасында әрбір адам дауссыз тіл-ишара мен мимикадан тұратын,немесе дене тіліне ие. Оларсыз имидж аз тиімді. «Имидж»анықтамасын акіретін басқа бір компонент-мәнерлер байсалдылығы. Ол дегеніміз этикеттің барлық түрлерін меңгеру. Этикеттің бірнеше түрі бар,ол:іскерлі,қызметтік,телефондық,мейрамханалық,жол-көліктік,халықаралық және т.басқа,этикеттің әртүрлігін зерттеп білгені дұрыс. Жоғарыда аталған этикеттің түрлерімен барлық мамандар кезігеді. Этикет деген түсінік қарапайым және практикалық анықтамаға ие. «Этикет-ол нені және қашан жасалу керектігі». Этикетті жақсы меңгеру-мәнерлер байсалдылығында көрінеді,басқа адамдармен хат жазысқанда немесе бетпе-бет араласып отырғанда туындайтын көптеген сенімсіздіктерді сәтті өту үшін пайдаланады.

Болашақ маманның имиджын моделдеу-тұлғалық және кәсіби шеберліктің сипаттамаларының өзгеріп отыруы. Бұл процес,алдымен мінез-құлық бейнесін,ойлау, және іс-әрекеттерді таңдау. Келесі этап-жаңа рөлдегі жүріс-тұрыстың сценариын ойдан құру. Берілген жағдайда өз жүріс-тұрысты қабылданған рөлге енгізу, болашақ маман бола алатын «жаңа адамның» анық өмір сәттерін сүру. Одан кейін қабылданған сценарийды жүзеге асыру:таңдалған рөлді практикада қолдану. Сонымен,имиджы өзгерту үшін,болашақ кәсіби қызметтің жаңа сипаттамаларды моделдеу қажет. Жаңа ұнамды бейне құрағанда,болашақ маман өзін толық қайта қарастырып,өз сыртқы бет-әлпетін,мимикасын,ишараларды,ауызша және жазбаша байланыстарды,қызметтік этикеттің нормалары мен ережелерін зерделеп,кәсіби мінез-құлықтың жаңа моделін өмірге әкелуі тиіс. Демек,адам өз сыртқы бет-әлпетін ауыстырса,оның мінез-құлығы да қайта құралады. Мінез-құлық ұнамды имидждың барлық компоненттерін қосып,айна іспеттес оның барлық өзгерістерін көрсетеді. Адам өз имиджін жақсы жаққа өзгертуге бел буса,оның еркінсіз өзгеретіні,анықтап айтқанда қажетті мінез құлқы стратегиясы қалыптасу процесі жүріп жатады.

Бақылау сұрақтары:

1. психоанализ психологияның ғылыми зерттеу тәсілі туралы түсінік;

2. рухани өмірдің түрлі аймақтарындағы зерттеулердің қосалқы тәсілін қарастыру;

3. психоанализ қателік әрекеттерді сонымен қатар түс көру мен ауру белгілерін ұғындыру өнерін қарастыру;

4. психоанализ жүйке жүйесі ауыратындарды емдеу әдісіне ттолық мәлімет беру.

Әдебиет:

1. Г.Почепцов. Имиджелогия. - 5-е изд. - Рефл-бук.Ваклер- 2006 -516 6.

2. Бураканова Г., Изтелеуова Л. Имиджелогия: Учебн. Пособие.- Астана: Изд. КазУЭФМТ, 2011.-145 с.

3. Базарова Б. Имидж түсінігі, құрылымы және оның түрлері//ҚазҰУ Хабаршысы, Философия, мәдениеттану және саясаттану сериясы, 2010.- №2.- 67-71 б.

№ 4 Дәріс. Болашақ маманның имиджін қалыптастыру

Мақсаты: Маман имиджінің мазмұны және құрылымы

Жоспар:

1. Ұйымның айырмашылық мiнездемелерiн таңдау және анықтау.

2. Ұйымның позитивтi қабылданатын мiнездемелерiн дәрiптеу, және олардың әлеуметтiк маңыздылығына көңіл бөлу.

3. Тауарлар және қызметтердiң тұтынушылар құндылықтарының жүйесiне ұйым туралы тамаша ұсыныстардың қосындысы.

4. Ұйымның таңбалы түрiн өңдеуi.

* Түйін сөздер: Жетекшi имидж, маманның имиджі, имидж жүйесінің элементтері, оң имиджды, өзіндік таным, сана, Этикет.

Маманның қызметі оның кәсіби имиджін қалыптастырады, ол, бір жағынан – жаппай коммуникация құралдары арқылы жасалғанстандарттарға сәйкестік деп, екінші жағынан – субъект және ұйымның нақтылы мінездемелерінің шағылысу сәйкестіктері арқылы анықталады. Жобаланатын имидж қоғамның ұсыныстарына сәйкес келуi керек. Имидждің мазмұнын және құрылымын жобалау, адымдардың тiзбегiнен және вариативтi сипаттағы элементтердi құрастырудан тұрады. Кәсiпкерлiк төңiрегiдегi орталықорынды (ұйымның ) корпорацияның имиджі орналасады, ол, келесi элементтер тұрады:

- ұйымның айырмашылық мiнездемелерiн таңдау және анықтау;

- ұйымның позитивтi қабылданатын мiнездемелерiн дәрiптеу, және олардың әлеуметтiк маңыздылығына көңіл бөлу;

- тауарлар және қызметтердiң тұтынушылар құндылықтарының жүйесiне ұйым туралы тамаша ұсыныстардың қосындысы;

- ұйымның таңбалы түрiн өңдеуi.

Жетекшi имиджiнiң элементтерiнiң ерекше жиыны ұйым имиджінің элементтерiнен айырмашылығы болады:

- психологиялық ерекшелiктердi позитивтi қабылдайтын адамдары анықталу; - жұртшылық пiкiрлерiндегі микшерлеу ерекшеліктеріне жеткiлiктi көңіл бөлу және бүркемелеу;

- қарым-қатынастың үлгiлерiндегі жетекшi үшiн мiнез-құлықтың әлеуметтiк қолайлы үлгiсiн өндiру, жан-жақты зерттеу ерекшелікреі;

- киім үлгісін өзгерту және шаш қою үлгісін өзгерту арқылы, өмір сүру салтын өзгерту арқылы өз кейпін-бейнесін қалыптастыру;

- қоршаған ортаның имиджін дамытуы.

Имидж әрдайым қозғалыста және динамикада болғандықтан, оған алгоритмдеу және технологияларды өндіру үдерістері әрқашан келісімді болып келеді.

Имидж бойынша кейбір жасалған жұмыстар саяси имидж құрастыру тәжірибесін қарастырады, сонымен бірге, теориялық мәселелер қаралмай қалады.

Жағдайлардың көпшiлiгiнде, авторлар имиджді интуициялық айқын санайды, және субъекттiң саяси мiнез-құлығының стратегиясының сипаттамасына имидждің тиiстi ұсыныстарды өндiру мәлiметтерiмен шектеледi. Имидждың белгiлерi барынша утилитарлы: Имидждің жақсы кезі, саясаткер «дұрыс ұсыныстарды» сақтағанда және соның арқасында алдын-ала қойылған мақсаттарға жеткенде. Имидждың теориялық үлгiсiн құрастыруға талпыныс «әлеуметтiк жүйке талдау контекстiндегі имидждің мәселелері» жұмысында көрсетілген, бұл жерде, А.П.Федоркин және Р.Ф.Ромашкиндердің айтуынша «белгі қойылған контекст имиджді әлеуметтiк-психологиялық құбылыс ретінеде зерттейтінін көрсетеді, олардың мiнез-құлығының себептерi, сонымен бiрге бүгiн халық массасының талабы мемлекеттiк шенеулiктердiң бейнесін құрастырады» Имиджға психикалық аңдаусыз компоненттерiнің де қосылатындығының маңыздылығын айта кету керек. В. Н. Маркин өзінің «Мен» мемлекеттік қызметшінің жеке мінездемесімін» атты жұмысында имидждің табиғилығы туралы жазады: «имидж – бұл өзінің кәсіби келбетіне бояушылық жасайтын маска емес. Бірақ, нақты өмірде бұндай жағдайларда кездеседі. Имидждеу технологиясында осы тұрғы, менiңше – басты мәселе емес. Бұл жердегі өзектілік – өзінің шын терең дағдыларында, идеялдарын, жоспарларын, әрекеттерін және өзі туралы мәліметтерді тапсыру мүмкіндігі...,» Имидж жұмыстарының көпшiлiгi ерекше психикалық кейіпке әкеліп соқтырады.

Имидждің ғылыми талдаулары В.М. Шепельдiң белгiлi жұмыстарында көрсетілген. Оның айтуынша имидж – бұл адамның көз мөлшеріндегі тартымдылық белгісі. Құдайдың берген тартымды имиджі бар адам өзін бақытты сезінеді. Бірақ, көптеген адамдар өзіне деген сыйлылықты өнерлерін көрсету арқылы табады.

Осы мәселенi кең контекстте қарау келесi жiберулерден сүйене түсiну керек:

-имтджге барлық кейіптің немесе субъектің сәйкестіктері қатысты бола бермейді; - маманның бейнесі тек қана нақтылы әлеуметтiк ортада құндылық болып қалыптасады: жетекшiлер топтарында, көркем-өнер интеллигенттерi, еркiн кәсiптер тұлғалары;

- психикалық түрге принциптi барабар емес имидж, және ол анық бейнеленген әлеуметтiк сапаларға ие болады;

- имиджді зерттеуде пәндiк өрiс жасанған тұлға аралық коммуникация жүйесiнiң құрастыруында тұрады; имидж құрастырудағы позитивтi түрін өңдеу технологиялары жаппай дәрiсханалар қолданысында болып табылады. Г.Почепцовтың «Имиджмейкер» атты жұмысында коммуникативтік шындығының қиылысуында нақты жаңа ғылыми пәндердiң бiр қатары жұмыс iстейтiнiн бекiтедi. Олардың арасында - келiссөздер теориясы, насихаттау, жарнама, лоббизм, паблик- рилейшнз» Түрлер және нышан шифрланатын керектi әсерлердiң орнын толтыруы үшiн өкiметтiң мемлекеттiк құрылымдары және коммуникатив кеңiстiгiнiң ұйымы бар корпорациялардың тұлғалық қажеттiктерге қатысты табандатқан индустриялары пайда болды.

Имидждің қолданбалы зерттеулерiнде қаралатын мәселенiң үш тенденциясы көрінеді.

Бiрiншiге әмбебап жарнама жасайтын ғылыми-әйгiлi жариялаулар жатады, бiрақ имиджді құрастырудың тиiмдiтүрі ,әркімге оңай қол жетімді. Жаттығу ұсыныстарының аспапты жолы және модалдiлiгi осы жұмыстарда анық бейнеленген. Субъектке қалай байқау, дұрыс айту, қалай ауызша емес мiнездемелер жасау және мiнез-құлық бойынша адамның қасиетiн анықтау туралы инструкциялы бұйрық берілген. Кеңестер маңызды шектен шықпайды, бұл оларды ғылыми сенiмдi ете алмайды. Жариялаулардың екiншi тобы имидж болмысының тараптарының бөлiндiлерiн зерттеуде ғылыми бағытта айырмашылықта болады.( Почепцов Г. Имиджмейкер. - Киев, 1995. - С.7).

Ең алдымен бұл жүйке диагностикасының бағыттарына жасалатын әр түрлі үлкен жұмыстар, олар, патопсихологикалық әдiстемелерден бастап онтопсихологиялық әдістемелерге дейін. Соңғы кезде микроэкономикадағы қолданбалы зерттеулердің үлгiлерін көрсететiн жұмыстар пайда болды, соның iшiнде басқаруды үйрететiн стильдер және өндiрiс жетекшiсiнiң имиджi, мемлекеттiк сектордың сыртында, фирма масштабтарындағы жұмыстар.

Жариялаулардың үшiншi тобы үшiн - жеке сапаларды зерттеу және имидж жолы сияқты белгiлеу әсіресе қазiргi жетекшi немесе менеджердiң имиджiн құрастыру технологияларына тән, бұлар топтың саналы және санасыз әлеуметтiк қажеттiлiктерiне тиiстi. Менеджер өз жетiстiгi үшiн керек болатын негiзгi жеке сапалар көріністері: күш, жомарттық, әдiлдiк, адуындылық, мейiрбандылық.

Жақсы маман (менеджер) және күшті жеке тұлға болу үшін сыртқы тартымдылық жеткіліксіз.

Мiнез-құлық стратегиясын жобалау процессiн талдап, бақылау үшiн,ең алдымен «мінез-құлық» ұғымын, түрлерін және соған байланысты барлық түсініктерді қарастыру керек.

Бақылау сұрақтары:

1. психоанализ психологияның ғылыми зерттеу тәсілі туралы түсінік;

2. рухани өмірдің түрлі аймақтарындағы зерттеулердің қосалқы тәсілін қарастыру;

3. психоанализ қателік әрекеттерді сонымен қатар түс көру мен ауру белгілерін ұғындыру өнерін қарастыру;

4. психоанализ жүйке жүйесі ауыратындарды емдеу әдісіне ттолық мәлімет беру.

Әдебиет:

1. Г.Почепцов. Имиджелогия. - 5-е изд. - Рефл-бук.Ваклер- 2006 -516 6.

2. Бураканова Г., Изтелеуова Л. Имиджелогия: Учебн. Пособие.- Астана: Изд. КазУЭФМТ, 2011.-145 с.

3. Базарова Б. Имидж түсінігі, құрылымы және оның түрлері//ҚазҰУ Хабаршысы, Философия, мәдениеттану және саясаттану сериясы, 2010.- №2.- 67-71 б.

№ 5 Дәріс. Кәсiби іс-әрекеттің имиджі

Мақсаты: Маман имиджінің мазмұны және құрылымы

Жоспар:

1. Кәсiби іс-әрекет имиджін меңгеру.

2. Субъекттiң сезiмі, өзіндiк бағасы.

3. Психоэмоциялық әсер.

4. Психологиялық дайындық.

* Түйін сөздер: Маманның имиджі, имидж жүйесінің элементтері, рөлдi мiнез-құлық, себеп, девиантты мiнез-құлық, этикет.

Кез келген маманның функцияларын iске асыруы нақты актілерге байланысты болады, субъекттiң iс жүзiндегі әлемінiң нақты қаракеттерi бар нақтылығының тамаша шағылысулары.

Мiнез-құлық - бұл қажеттiкті қанағаттандыруға қандай болмасын бағытталған адам бүтiндiк белсендiлiк. Сонымен бiрге нақты өмiрдiң тәжiрибесiнде адамның қызметтiк кәсібилігін iске асыруға және адамның жеке тұлғалық кәсібилік түрін көрсете алады. Бiр жағынан, актілер және операциялар шешiмнiң объектiлеу үдерісін жиын арқылы бар болатындығын кәсiби мiнез-құлықтың мазмұны деп танып бiлуге керек, ал, екінші жағынан, бұл белсендiлiктiң сыртқы әсер етуi –«қызметтік имидж» және «тұлғалық имидж» болып бөлінген категорияларынан көрінеді. Маманның мiнез-құлқының өзi, кәсiби қызметтінiң әлеуметтiк функциясының барлық ерекше белгiлерiн қамтып көрсетедi.

Қызмет әлеуметтiк организмінің атрибуты болып табылатын болғандықтан, ол кәсiби мiнез-құлық социумының нақтыланған қасиеттерін көрсетеді. Субъекттiң реакциясындағы сананың керi байланысы және ойлауына қатты ықпал етуіне қарамастан, ол объектiсі бар қызметтiң субъектiмен байланысын жүзеге асырады, және әлеуметтiк заңдылықтарға толық көлемде бағынады. Мәдениеттiң дамыуын тиiстi айқын-тарихи деңгейге, құқық нормасы және моралдiқ құндылықтарға сәйкестенетіндей, кәсiби мiнез-құлық та операциялар, актілер және әдiстердiң бүтiндiк жүйесi арқылы iске асады. Маманның мiнез-құлқын пiшiндеу сияқты феноменнiң талдауды социологиялық көзқараспен қарауға болады, сол сияқты психологиялық тұрғыданда қарауға болады. Бiзше, кәсiби мiнез-құлықта, сонымен қатар өндiрiстiк белсендiлiктiң басқа формалары, субъекттiң психологиялық тұрғылары жүзеге асырылады. Бұл жерде тұрғы ретінде субъекттiң дайындығы ахуалға байланысты нақтылы түрмен жұмыс iстеу деп ұғылады. Ахуалға байланысты субъекттің үстемдiк етуі, iстестiк, девиацияның бағынуы, қарым-қатынас, қияңқылық, агрессия, кооперацияның формасында көрінеді. Тiпті пiкiрлестердiң нығайтылған ұжымында өзара әрекеттесу жолдары және әдiстерi туралы қайшылықтар және даулар пайда болатыны анық, сол коммуникациялар ұжымдық органдармен жүзеге асатын жағдайда, олардың тенденциялары туралы айтуға болады. Сәйкесiнше, мүдделердің соқтығысуы шағылатын белгiсiз қорытынды вектордың пайда болуы, ал, «мүдделердi алу» мәселенiң шешiмiнiң жаңа сапасы. Ал, еңбек қызметiнің өз ерекшелiгiне ие болатындығына, субъекттiң белсендiлiгiнiң ортақ және айрықша тетiктерi шоғырландырған.

Мінез-құлықтың басқыншылдық түрі үшін үкімді өкілеттілікті қолданған жөн, бұл – әлеуметтік мүмкіндіктердің біреуге қарағанда артықшылығын, сол сияқты біреудің пікіріне құлақ аспайтындығын, психологиялық қатты егеске және бәсекешiлермен соқтығысу күйiн келтiруге, экономикалық тыңшылықтың қолдануы, «Black Public Relations» деп аталатын демпингті қолдану, қызметкерлердің наразылықтарын, ереуiл жасауларды, митингтердi қатты басу болып табылады. Агрессивтi мiнез-құлық жеке әсер етуде жетекшiлердiң артықшылығын көрсету арқасында жүзеге асырылады және басқа тұлғаға қарағанда санкцияларды қолдану дайындығы табылады. Экономикалық қызметте бiлiм және мәдениеттiң әртүрлi мүдделермен адамдардың көбi шұғылданады, олар көбінесе төмен деңгейде болып келеді, бұл жағдайда агрессивтi басқару сирек құбылыс болып табылмайды.

Девиантты мiнез-құлық қоғам қабылданған заңға сүйенген және ол бар болмысымен нормаларға қарама-қайшы қаракеттерде айқындалады. Девиациалардың түрлері әртүрлі болып келеді, бұл қылықтар экономикалық және заңға сүйенген қылмыстардың мазмұнына сәйкес болады. «Астыртын тәсілдер» арқылы саналы түрде салық төлеуден қашу, бұрмаланған өнiмнiң шығарылымы, қаржы пирамидаларын ұйымдастыру, тауарлардың контрабандысы, қызметкерлерді техника қауiпсiздiгi шараларын сақтауынсыз тапсырмаларды орындауға мәжбүр ету, жұмыс күнiнiң шегінен тыс жұмыс жасату, балалардың еңбегін қолдану және тағы басқалар девиация болып табылады.

Рөлдi мiнез-құлық қызметтiң мақсатына қолданудың орнына, сыртқы ортаның жағдайына байланысты мағыналы объекттерге субъектіні бағыттау. Рөлдi мiнез-құлық мәртебелi талаптармен анықталған, жұртшылық пiкiрiмен, субъекттiң әлеуметтiк жағдаятымен, қоғамда қабылданған «рөлімен», ұжымның имиджін құрастырумен, жұмыскердің өз имиджін құрастырумен байланысты.

Өндiрiстiк қызметте кәсiпорын иесiнің, еңбек ұжымының, қала берді жеке жұмыскерлердің мүдделері жүзеге асырылады.

Егер субъект көңiл мақсатқа жетуге психологиялық дайын болса, мүдде - бұл өзiн көрсететiн нақты қызметке iшкi түрткi болатын күш. Адамдардың мiнез-құлқына нақты әсер ету, ақыр соңында, олардың мүдделерi болып табылады. Кәсiби қызметтiң ерекшелiгi, адамның саналы түрдегі мүддесі оны іске асырған жағдайда ғана мінез-құлыққа себеп бола алады. «Себеп - бұл дербес мақсаттар және ұйымның мақсаттарының табысы үшiн туған ниеттiң процессi». Себептер, адамда жағдайлардың жиынының әсері қалыптасатын қызықтырулардың ықпалдарымен қосылады. Қызықтырулары iшкi (iске қатынас, моралдiқ мiндеттемелер және басқалары) және сыртқы (басқа адамдарға мүмкiндiк көрсететiн әсерлерi) болып бөлшектенедi. Адамдар iшкi себептiң негiзiнде тыныш жұмыс iстейдi, тез, адалырақ, күшті аз жұмсайды, тапсырмаларды жақсы сiңiредi. Бірақ, ішкi қимыл-әрекет - бiртiндеп өзгеретiн қажеттiктердiң күрделi жиынтықтың өзара әрекеттесуiнің нәтижесі.

Қызықтырулар мазмұны бойынша экономикалық және экономикалық емес болып жiктеледi. Дегенмен, олардың арасында шекара болмайды, олар іс-жүзінде бір-бірімен тығыз байланысты, бір-бірін толықтырады, жиі олар жай ғана айырғысыз. Қызметте жоғарылату осыған байланысты еңбекақының үлкеюі қосымша материалдық игiлiктердi алудың мүмкiндiгі ғана емес, үлкен данқтылықты, құрметтi, жаңа әлеуметтiк статус та беруге сабақтас болады.

Адам мiнез-құлқына ықпал ететiн әр түрлi себептердiң байланысы оның негiздi құрылымын құрастырады. Ол жеткiлiктi тұрақты, бiрақ тәрбие және үйрену процессінде нысананы көздейтiн құрастыруға ерiксiз көнедi. Ол әрбiр адамда жеке, және факторлардың жиынымен ескертiледi: әл-ауқаттар деңгейімен, әлеуметтiк статуспен, бiлiктiлiкпен, қызметпен, қызметтiң мазмұнымен, моралдiқ құндылықтармен. Мысалы, субъекттiң кәсiби белсендiлiгi мен себептің жәнешеткі нәтиженің арасында біркелкі байланыс жоқ, көп жағдайда кездейсоқ немесе жеке факторлардың нәтижесі болады, осы уақыттағы көңілге, , ахуалды түсiну, басқа адамдардың ықпалы.

Социологиялық зерттеулердiң көрсеткіші бойынша, қаржылық жағдайы жақсы адамдардың, 20% респонденттері «ешқандай жағдайда жұмыс iстегiсi келмейдi».

Үштен бiр бөлігінен (36%) сәл көбiрегі тек қана «қызықты жұмыстың жағдайында» жұмыс iстеуге дайын, соншамасы, зерiгу және жалғыздық құтылу үшiн, 14% - «өзiн-өзі жоғалтудан» қорқу салдарынан, 9% - «жұмыс қуаныш әкеледі» дейді. Сұрақ-жауапқа қатысқандардың тек қана 12% негiзгi себеп ретiнде «тек қана ақша», сонымен бiрге 45% өзіне даңқты қалайды, 35% -жұмыстың мазмұны қанағаттандырады, ал 15% -олар «өкiмет» қызықтырғанын адал мақұлдады. Және бұл жерде еңбектiк белсендiлiктiң негiзгi сарындары ақша емес болып табылғанын маңызды асты сызылу керек, сондықтан белсенділіктің негізгі сарыны адамның өз дегенiн «даңқ» iске асыруы, «қызықты жұмыс арқылы», «жеке азып-тозудың қауiп-қатері», «өкiмет». Маманның маңғаздану қағидасының ерекшелiгiн кәсiби мiнез-құлықты пiшiндеуде ескеру керек. Бұған сәйкес қағидаға, адамның мiнез-құлығының негiзгi себебi - бұл мақсаты бар өз қабiлеттiлiктерiн iске асыруында өмiрдi сақтауға тұратын талпынысын, өмiрде өзiн күштiрек сезінуін жетілдіру.

Адамның бір іске қол жеткізуі (маңғаздану) – кәсiби және қоғамдық өмiрдегi бөгеуiлдерiнiң жеңу барысында болады. Маңғаздыққа – өзiндiк ашықтық, өз күшiне сену, белсендiлiк, басқыншылық, шабуылдық, ал, селқостық, дәртсiздiк, қорғамайтын психологиялық қарекеттер. Әсiресе қаралатын бағалау, түсiну және қам жеудiң процесстерi себептердi және әрiптестердiң мүдделерiнiң тар психологиялық өзара әрекеттесуге, ұғынуларына алып келген кәсiби қарым-қатынастағы адамының іске қол жеткізуі (маңғаздануы). Маманның бір іске қол жеткізуі (маңғаздану), өзін сыйлаушылықтан бастап, ниет маңыздылығының мойындау, әлдiлену, жетiстiк аңсау, iскерлiк, өкiмет, өнер-бiлiм, биiк әлеуметтiк статус, ахуалды артықшылығы және иелiктi сезiнуi арқылы жүзеге асады.

Адамның психологиялық қанағаттылығы оның еңбегi, наразылық нәтижесi еңбек жағдайы қолайсыз сыртқы орта болып табылады.

Жақсы жұмыс оны қанағаттандырады, бірақ жаманы наразылықтың өсуіне бағытталмайды, керісінше еңбектің қолайсыз жағдайы наразылықты тудырады, ал, жақсысы - қанағаттандырады. Жұмыскер өзінің кәсіби қызметінен жақсы энергия алады, (үлкен жалақы, әлеуметтік статус, еңбек нақышы, қауіпсіздік) бірақ, ол өзі істейтін ұжымға бар қабілетін салады, ол қоршаған ортаға кереғар тиуі мүмкін. қандай да бір кәсіби қызмет ол уақыттан тыс жұмысты талап етеді қобалжу, экономикалық және қаржылық жауаптылық осының барлығы жүйкенің және адамның шаршауына әкеліп соқтырады. Көптеген жұмыскерлер соңында көп қаражатқа ие болу үшін, өзінің қанағатын жоғары деңгейге көтеру үшін, қызықтырулар арқылы өзінің еңбегін жоғарлатады. Жұмыскердің қанағат деңгейі, жұмыс беруші өзінің еңбегін қаншаға бағалағандығына байланысты болады. Қандай да бір қызмет, шығармашылық қызмет болса да қайталанбалық, шиеленіскен қарекеттер дағдылануға әкеліп соқтырады, бұл уақыт өте еңбек пен қызықтырулардың теңесуіне әкеледі.

Рөлдік мінез-құлық екі атқарым арқылы жұмыс істейді. Бірінші қандай да бір қосымшаны талап етпейтін автоматтандырылған карекет субъектке бір қалыптылықты қалыптастырады. Адам өзіне таныс жағдайда, белгілі бір қалыпта жұмыс жасайды, әріптестерінің, бағынушылардың, серіктестерінің талабына сай келеді. Іскер адам бір жұмыс күнінде басшының, әріптестің, бағыныштының, тапсырыскердің рөлін ойнап шығады.

Екінші атқарым – бұл маманның атқарымы, ол серіктестің мінез-құлқынан нақтылы бір нәсені күтеді, ал, олар керісінше серіктестің мінез-құлқын танып біледі. Ұжымдағы атқарымдық рөлдер қызметтік нұсқаулармен бекітіледі, онда оның міндеттері, құқығы, жұмысшының жауапкершілігі, ұжымның басқа жұмысшыларымен қарым қатынасы, сонымен қатар оның кәсіби біліктілігіне талаптар көрсетілген.

Сонымен бірге қызметтік нұсқаулар жұмыскердің дербестік дәрежесін, шығармашылық және бастамаларды бастауға мүмкіндігін қалыптастырады. Сайып келгенде, қызметкердiң кәсiби рөлi мен жүйесі олардың арасындағы бiрнеше элементтерден және құрылымдық өзара байланыстардан тұрады. Бұл рөлдiк қатынастар, рөлдiк күтулер, орындамау немесе лайықсыз орындау жағдайындағы рөлдiк мiнез-құлық, санкцияның рөлдiк мiнез-құлықы, бағалары. Үйрену үдерісінде келешек маманды қалыптастыру үшiн адамдар бiр рөлдi тең жағдайда орындай алмайтынын түсiндiруге мүмкiндiк берген имидж үлгiсiнiң элементiнiң ерекшелiгiн анықтау керек. Мұндай элемент «рөлдi мiнез-құлық» ұғым болып табылады.

Рөлдi мiнез-құлық атқарымы екi айнымалы сияқты жүзеге асырылады: әлеуметтiк рөлмен және жеке «Мен». Адам өз рөлiн қабiлеттiлiктерне, темпераментіне, мәдениетінің деңгейi және бiлiмiне байланысты жеке-жеке орындайды. Биiк деңгейлі маманының рөлiн табысты орындау бiлiмді және ресми ұйғарымдардың түсiнуiнде ғана емес, әлеуметтiк-психологиялық дайындық сонымен бiрге осы рөл, оның құқығы және мiндетпен қабылданатындығы және оның орындауымен қамтамасыз етуіне негiзделедi. Осы жағдайдағы ресми рөлдi ұйғарымдар тиiстi iшкi ниеттерге байланысты. Мұндай кәсiби талаптанулар жауапкершiлiк, деңгей, мiнез-құлықтың ерекшелiктерi еңбекпен кәсiби мүдделер, өз жұмысының өздiгiнен бағасы, қанағаттылықты қамтып көрсететiн рөлдi мiнез-құлықтың жеке стильi осыған байланысты iстеп шығарылады.

Рөлдi мiнез-құлықтың құрылымы рөлдi меңгеру, субъекттiң сезiмі, өздiк бағасына психоэмоциялық әсер үшiн шарттард жасау, сыртқы себептер және негiзгiсi ресми ұйғарымдардың бiлiм және түсiнулерi болып табылған iшкi шарттар, психологиялық дайындығы бар жауапты қызметкердiң рөлiн қабылдаумен анықталады.

Рөлдi мiнез-құлық - мiнез-құлықтың жеке стильiнiң элементтерiнен тұрады.

Бақылау сұрақтары:

1. «қызметтік имидж» және «тұлғалық имидж» болып бөлінген категорияларын қарастыру;

2. Адам мiнез-құлқына ықпал ететiн әр түрлi себептердiң байланысын қарастыру;

3. Рөлдi мiнез-құлық атқарымы белгілерін қарастыру;

4. психоанализ жүйке жүйесі ауыратындарды емдеу әдісіне ттолық мәлімет беру.

Әдебиет:

1. Г.Почепцов. Имиджелогия. - 5-е изд. - Рефл-бук.Ваклер- 2006 -516 6.

2. Бураканова Г., Изтелеуова Л. Имиджелогия: Учебн. Пособие.- Астана: Изд. КазУЭФМТ, 2011.-145 с.

3. Базарова Б. Имидж түсінігі, құрылымы және оның түрлері//ҚазҰУ Хабаршысы, Философия, мәдениеттану және саясаттану сериясы, 2010.- №2.- 67-71 б.

№ 6 Дәріс. Болашақ маманның ойлау қабілетінің қалыптасуы

Мақсаты: Маман имиджінің мазмұны және құрылымы

Жоспар:

1. Ойлану. Теориялық ойлану. Ойланудың басты мақсаты.

2. Аналитиктік ойлану. Интуитивтік ойлану. Практикалық (нақтылы-қимылдық) ойлану. Нақтылы-бейне немесе көркемдік ойлану.

3. Психоэмоциялық әсер. Психологиялық дайындық.

4. Техникалық қызмет атқару үдерісі.

* Түйін сөздер: Ойлау қабілеті, теориялық ойлану, интуитивтік және аналитикалық (логикалық) ойлану, маманның имиджі, имидж жүйесінің элементтері, оң имиджды, өзіндік таным, сана, этикет.

Ойлау қабілетінің қалыптасу қажеттілігі оның талдаулық мазмұнын болжайды.Философиялық термин «ойлау» кең ауқымды санаттарды ашады: «cана-сезім», «рухани сезім», өте оңды жоғарғы үлгіде нақты бейнеленеді және адамның білу қабілетінің тарихи үдерісі кезінде адамның тума ретінде белгісі болып келеді. Психологияда тұжырым адамның жеке сана-сезіміне ауысып оның қабілеттері тиімді қойылып, мақсатына жетеді. Философиялық тұрғыда ой – соңғы нәтиже болып адам еңбегінде психологияны қызықтырып адамның жоғарғы тұрғыда белсенді субьектісінің үдерісі ретінде табиғи көңіл - күйінің белгісі болып келеді.

Философиялық түбірмен психологиялық білім еңбегінің нәтижесінде, сапаның талдауы-өте жоғарғы тұрғыда абстрактылы болуы мүмкін. Ең алдымен, ойлану-атрибутты және жоғарғы құрылым формасының бейнесі ретінде субьектінің белсенді түсінуі. Оның көрсетілімі ретінде бейне мен жоғарғы тұрғыда тұрақтылық, өте тиімді түрде ішкі тіршілік тұрақтылығы, құрылым логикалық заңдылықтарынының шығармашылық бейнесі және адамның шынайы қалыптасуы қажет. Ойлану нәтижесі шындық субьектіде кейде болмауы мүмкін және ол шығармашылық мінездің «өмір бейнесі және оның жасампазы» ретінде көрсетілім туғызады. Оны келесі тұжырымдама ретінде түсінуге болады: жаңа білім құрылымын алу, көзқарастың шығармашылығының көрінісінің өзгеруін жаңарту. Ойлану - жан дүниенің қозғалысы, заттың шын мәнінде есігін ашушы. Оның қорытындысы болып ой, сана белгіленеді. Ойлаудың төл нәтижесі болып жалпыға ортақ әрекеттер және оның ең көрнекті белгілері жұрт алдында сөйлеуі жатады.

Ойлану - өзі бір қалыпты емес, оның түрлеріне ой-пікір айту және логикалық ойлану жатады. Жоғарыда айтылған ойлау қабілеті логикалық конструкция, тіл тұрғысында функционалдылығы бар конструкция сияқты түсініктеме береді.Ой көрсетілімінің басты белгісі-шешімнің қозғалу актісін шынайы мезгілдің көмегімен көру. Жеке түрі болып айқын бейнелеу ойлары белгіленеді. Оның функциялары жағдайды көрсетумен, өзгерістермен адамның қаруларын өз ісінде жүзеге асырып, нәтиже алумен байланысты. Тұлға ойлауының көмегімен толық, жан - жақты фактілік мінездеме туындайды. Оның басты ерекшеліктері үйреншіксіз, ойда-жоқта туындайтын заттарға байланысты.Бейнелік ойлаудың көмегімен тұлға толық, жан-жақты фактілік мінездеме тудырып, оның басты ерекшеліктеріне, құрамына байланысты қалыптасады.

Қаншалықты ойлау үдерісі адамның түсінігінде мінездеме болып келсе, философиялық, сапалы, жеке кәсіби тұрғыда адамды әр салада көрсету қасиеттері бар. Егерде тарихи-қоғамдық адам тәжірибесіндегі тұрақты формаларын қарайтын болсақ, ол барлық ойлау қабілетінің белсенділігін жазу оңай шаруа емес екендігін түсінуге болады. Түбірлі бөліну түріне оның қолдануымен, шешуін тапқан тапсырмалар, уақытпен ой белсенділігінің үдерісі, оның ішкі және сыртқы қағидалары, алгоритмдік ерекшеліктері жатады.. Теориялық ойлану дегеніміз - заңдарды, ережелерді, принциптерді білу. Ойланудың басты мақсаты - физикалық құрылым, яғни шынайы өмірге дайындау, мақсат қою, жоспар құру, жоба, схема жасау. Практикалық ойланудың бір ерекшелігі, ол қатал түрде уақыттың жетіспеушілігінен ашылады. Практикалық ойлануда тексерудің шектелген ерекшелігі гипотез болып табылады. Теориялық ойлануға қарағанда, практикалық ойлану өте қиын, яғни карама-қайшы, сана - сезімге қабылдауы қиын. Теориялық ойлануда келесідей қағидаларды пайдаланады: ойлану, іс жүргізілгенде мінез-құлықты жетілдіріп байыту, бір жағдайда ғылыми түсінік, ал басқа жағдайда тіршілік, яғни ситуативтік қабылдау.

Интуитивтік және аналитиктік (логикалық) ойланудың үш қағидалық айырмашылығы бар. Субьектінің ойлану үдерісінің барысындағы уақытты мойындау ( немесе мойындамау) оның қағидаларымен бөлшектенуіне әкелуі мүмкін. Аналитиктік ойлану уақытпен ашыла береді және оның әр кезегі болады, яғни ол бірнеше адамдардың ойлану деңгейінде сезімін көрсетеді. Интуитивтік ойлану- тез өтумен сипатталады және оның кезеңдері болмайды.

Бөлудің тағы да бір ең маңызды түрлері бар. Олар: шынайы ойлану және ауысу. Біріншісі шынайы өмірді логикалық заңдармен бағыт беру, екіншісі арманның шынайы тіршілікке берілуі, мақсатқа ұмтылуы, жетістікке жету. Нәтижелі және жетістік ойлану «Нәтиженің субьектіге байланысты білімінің ойлану барысындағы жаңа жетістігі» тұжырымдамасынан шыққан. Теориялық және практикалық, нақтылы-бейнелік және абстрактылық ойлану.

Практикалық (нақтылы-қимылдық) ойлану Л. С. Выготскийдің түсініктемесі бойынша, нақтылы тапсырмаға бағытталған конструктивтік, ұйымдастыру және ұйымдастырушылық адам тіршілігінде келеді. Практикалық ойлану-бұл ең басымен техникалық, конструктивтік бейне, адам миындағы еңбек операциясы. Ол адамның техниканы түсіну және техникалық тапсырмаларды шешуінен құралады. Техникалық қызмет атқару үдерісі дегеніміз- ақыл-ой және практикалық тұжырым бірлігі. Қиын элементтер абстрактылық ойланудың қимылымен шиеленісіп жатады және өзара байланысты болады. Мінездеме ерекшеліктері: нақтылы-ұйымдық ойланудың айқын байқау бейнесі, бөлшектерге назар аударуы, ерекше пайдалана білуі нақтылы жағдайдағы арадағы бейнені, схеманы және ойлау мен қимылдан керісінше тез өтуін көрсетуі болып келеді. Дәл осы ойлану үдерісі үлкен өлшемде оймен еркіндікті көрсетеді.

Нақтылы-бейне немесе көркемдік ойлану назарсыз қалған эмоционалдық-сезімділікті қосумен, адам көрсететін нақтылы ой бейнесін бүтін көрінуімен, обьектінің бүтіндей қосылуымен, бірлікпен, негізгі белгілермен, психологиялық қабылдау механизмінің үдерісімен негізге кіруімен мінезделеді. Абстрактылық, теориялық ойлану жалпы байланыс және қарым-қатынасты көрсетеді. Ол ең алдымен кең категорияларға сүйенеді, ал бейнелер, көрсетілімнің көмекші рөлін атқарады.

Ойланудың үш түрі бір-бірімен тығыз байланысты. Көп адамдарда нақтылы-қимылдық, нақтылы-бейнелік және теориялық ойлану біркелкі өскен. Тапсырма шешуіне байланысты жоспарға бірінші болып біріншісі, немесе басқасы, немесе үшіншісі дамып, меңгерудің жұмысында қойылады.

Мәселенің шешілуі тек қана үш аспектінің ой белсенділігі арқылы ғана болуы мүмкін. Сезімдік, реттік, стратегиялық ойлану өзін-өзі біркелкі білдіреді. Егер оларды тиянақты дұрыстап қарасақ. Сезімдік ойлану- қадамдарды, істі және шешімді табудың әр кезде түсінікті екендігін көрсетеді. Шешімнің кенеттен басқа келуі, тек ойдың көзі ашылуында ғана мүмкін. Субьектіге дұрыс шешімге келу маңызды тапсырманы шешуі үшін, шешімнің алгоритмдік ізімен жүруі маңызды емес.

Реттік ойланудың мәнін шешу бірқатар қадамның басуында, рет-ретімен тапсырманы, мәселені шешуінде, олардың түрлерін өзгертуінде, жеңілдендіруінде, қателерін түзетуде, жаңа ойлар ойлауында болып келеді. Реттік қадамдар бірінен соң бірі, рет – ретімен орындалады және белгілі бір алгоритмдік жүйеге сүйенеді.

Стратегиялық ойлануда ең маңыздысы болып, кең таралған қадамның мақсаттары шектеліп белгіленеді. Ойлау үдерісінің мақсаты шешім табуда емес, жоспар құру тәртібінде, жетістікке жетуінде.

Логикалық ойлану адам интеллектінің көмекшісі, бір бөлігі. Шығармашылық ойлануда жарқ еткен қараңғыдағы отпен тең. Ұлы ойлар әр түрлі әдістермен туындайды. Кейде олар кенеттен басына дайын түрде, қосымша дайындықсыз келеді. Көбінесе барлық ойлаулардың соңғы формасы «сезім-ойға» қарағанда үлкен еңбек нәтижесінде келеді. Қандайда болсын тума ойдың бірі белгілі болып келеді және ми оларды тиянақты немес тиянақсыз дамытып, толық сыртқа жетілдіріп шығаруы қажет. Ойлану-иерархиялық құрылым бойынша санаға сүйенеді.

Мәнді ойлануға қарағанда - бұл сапасы жағынан басқа үдеріс, бірақ ол бастапқыларға қарағанда бөлек психологиялық үдеріс ретінде үзілмеуі тиіс. Басқаша айтқанда, тиянақсыз және тиянақты ойлардан нақты ойға дейін «көпір» болуы тиіс.

Бұл өту түсінуге дейінгі ойлану болып келеді. Оның ерекшеліктерін толығымен Ж. Пиаже қарастырған. Ол әр түрлі ойлардың ерекшеліктерін қарастырып көрсеткен. Түсінуге дейінгі ойланудың логикалық құрылымы жоқ және заттар мен көріністердің қарым-қатынас тәжірибесі бар. Ж.Пиаженің есептеуінше ойланудың дамуы-құрылым операциясының даму нәтижесі, яғни логикалық дамуының заттарымен қарым-қатынасы және практикалық тәжірибе өзгерісімен дамып ойлануына әкеліп соғады.

Талдаулық негізде түсінуге дейінгі және түсіну ойларынан нақты үдеріс принципі негізінде ұйымның ойлану процесі - бұл психикалық құрылым және символдық нақты сөйлеу тілдерінің көрнекті бейнесі. Егер символикалық бейнелеу болса, бұл үдеріс бір жағдайда түсінумен, басқа жағдайда, баста туындаған ой актісімен белгіленеді.

Кенеттен пайда болған мәселенің ойлау шешімін кейде интуиция деп атайды. Ойлауға қарағанда, интуицияны үдеріс деп атауға болмайды. Ол бірмезгілдік акт, себебі, сезгіштік шешім арқылы сананы бақылауға болмайды. Дәлелді іздеудің сезгіштік шешімінің дұрыстығы ойдың көмегімен іске асырылады.

Соңғы жылдарда әдебиетте көптеген шығармашылық жұмыстар туындады. Оларда автор тек халықтың ғана сана-сезімін белгілемеген, олардың арнайы политикалық және экономикалық, инженерлік, экологиялық ойларын белгілеген. Біздің көз-қарасымыз бойынша, «стильдік ойлану» түсінігін енгізу қажеттілігі қарастырылады. Бұл мақсат және нәтиже кәсіби имиджде әлеуметтік топтағы тұлғаның құрылымының ерекше әлеуметтік функциясын орындайды. Стильдік ойлану нақты категориядағы «идеалды ойлау» атрибуттылығын әлеуметтік қоғам құрылымында белгіленеді. Стильдік ойлану дамуы мен шығуына байланысты бірнеше сатылардан құралады. Ойлау үлгісін құру сатысында бейне және өрнек тәртібі кезінде бағытталған тиісті нәтижені іске асыру, мобильді шығармашылық стильдің, стильдік ойлаудың қажет функциясының шешімін атқарады және таңдау жүйесіне өтеді. Талдауды интегралды құру сатысында таңдалған мақсаттағы бейненің ойы қойылған мақсаттың технологиялық жетістіктерін ашады. Жетістікке жету сатысы саналы және тиянақсыз түрлерді қамтып, іске асырудың механизмін іздеп, жобалық нәтижені меңгереді. «Көз ашу», «құрылым» немесе ой шешімдері күтпеген жерден кенеттен келеді. Оның табиғатының детерминдік бейнесі болмайды. Ол, шығармашылық сияқты жоғарғы ойлау белсенділігімен, интеллектуалды шабуылмен, үзіліс дәрежесімен, бірігушілік және интуитивтік және рационалдық күреспен, эмоционалды сезгіштікпен, эстетикалық адамгершілікті уайымдауымен ерекшеленеді. Орындаушы сатыда стильдік ойлану имидждің ойлау бейнесінің шынайы іске асыру үдерісін қарастырады және нақты идеалды тұрғыда имиджді практикада жетістікке жеткен бейне ретінде бақылайды.

Ойлану үдерісі біртекті акт жетістігіне, көшіруіне, фиксациялануына, ерекшеліктерін мойындауына, мәселені қарастыруына, өлшемін анықтауына және қажет істермен операцияға мәселені шешу әдістеріне, болашақ обьектіні дамытуына негізделеді.

Стильдік ойлану кезінде белсенді назар аударуы, қиын шаруаны, білімдегі өткізілген сабақтарды көрсетуі, ауысуы, бұзылуы, сыртқы және ішкі нормаға сәйкес болмайды және ол салт - дәстүрлерді айқындайды. Белгілі бір дәрежеге жету арнайы психология және анықталған алгоритм, қайнар көздің белгісіздігінен, тиянақсыз қарым-қатынастан нақты мақсаттағы бейнеге өту ерекше стильдік ойлауды құрайды. Ол жобалау имиджінің трансформацияның үдерісіне жауап беретіндіктен сол уақыттағы өтуден, көрініс бейнесінен, оның практикалық қалауынан байқалады.

Көптеген адамдар ешкашан өзінің сана - сезімінің ойлары жайлы ойланбайды. Көбісі өзінің жүріс-тұрысына және тыныс алуына мән бермейді. Ойлау шынайы үдеріс болып көрінгендіктен адамдар көбінесе, өз ойларын қанағат тұтады. Бірақ бұл үдеріс жеке, дара болғандықтан жеке тұлғада әлеумет нәтижесінде туындайды. Сондықтан жалпы ойлауды және стильдік ойлауды жеке тұрғыда болжап, белгілі бір әдіс болғандықтан, оны бағытталған мақсатта қалыптастырып дамыту керек.

Э. де Боно сана - сезімнің әрдайым логикалық тұрғыда емес екендігін белгілеген. Тапсырсаларды шешу үдерісі өте қиын болғандықтан, дұрыс жауап табылғанда , көптеген тапсырмалар ерекше оңай болды. Қиын тапсырманы шешудің оңай жолдарын табуға не кедергі болады? Мүмкін логиканың жетіспеушілігі шығар? Кейде логикалық жолдар бізді дұрыс бағыттан шектейді.

Практикада ойлау-логикалық ережелердің бағытына қарағанда ерекше үлкен болып келеді.Тапсырманы шешу жолдары көбінесе тиімділікке қарағанда маңызды, нәтижелі болып келеді. Жолдарды тиімді табу таңдауы әдетке, эмоцияға, жеке тұлғаның ойлау ерекшелігіне байланысты. Кейде жауап іздеу үдерісі біршама қадамдарды жасағанды қалайды. Жаңа ойларды негіздеу тиімді кәсіби қызметке байланысты. Ойлауды түсінуде бір-бірін толықтыратын екі аспекті бар. Кеңістікте ойдың тік қозғалуында субьект аптап, рет-ретімен мәселенің мәніне еніп, оның шешу әдістерін табады. Мәселені шешудің дұрыс жолын табуға үміттеніп, кеңістікте ойдың көлденең қозғалуында субьект мүмкіндігінше барлық нұсқаулар мен әдістерді өңдейді.

Стратегиялық ойлану - маманның қызметінде маңызды мінездеме болып саналады. Қоғамдық институтта ол икемді белгісіне, қоғамдық қызуғышылықтарды дамыту қажеттілігіне, болашақ прогресске және тұрақтылыққа бейімделген. Ойланудың стратегиясы оның мақсатқа бағытталуын білдіреді және жан-жақтылығын, жүйелігін,кеңділігін, болашаққа, ақиқатқа енгізуін, есепке алуын, жағымсыз әсерлердің шешім қабылдау үдерісіне әсер етеді.

Ізінше қорытынды шығаруға болады, ойлау қиын жүйелердің әр түрлі түрлерін ойлау элементінің белсенділігіне байланысты, оның стильдік түрі болып саналады. Ойлаудың барлық түрлері өзара тығыз байланыста болып, бір уақытта өзінше қиын жүйені көрсетеді. Стильдік ойлану бұл нақты «сана-сезім» категориясына, субьектінің пәндік әсерлесуіне байланысты. Тұтас ойлау үшін жалпыға ортақ және өзгеше ерекшеліктер мінезделеді. Ол динамикалы, продуктивті, тік және көлденең даму векторын, стратегиялық мінезді және жеке алгоритмдік бейнесін қамтиды. Басқалары сияқты арнайы ойлау түрлері ойда-жоқта пайда болмайды, ол мақсатты бағытта тәрбиеленіп, оқытылып қалыптасады. Болашақ маманның стильдік ойлануы жеке, дара және оның анықталған әдісі, жеке тұлғаның психоэмоционалды әдептілік мінездемесінде кері әсер етеді. Ойлағыштық үдерістің осы немесе өзге көрінісінің, мінез және қызметтің ақырғы мақсаттарынан доминациялауынан тәуелді болады. Стильдік ойлану маңызды күш, адамның қиын сатыларын, талаптарын, интеллектуалдылық, еркінділік, жүйелілік қабілеттерін қамтиды.

Ойлану процесінде субьектінің ойлау қабілеті типологиялық ерекшеліктерімен көрсетіледі. Оның негізі болып қарым-қатынастың жүйелік дабылы ерекшеленеді. Егер адамда нақтылы - қимылдық немесе нақтылы-бейнелік ойлануы басым болса, онда дабылдық жүйеліктін екіншісінен біріншісі қатысты басым болады. Егер де адамға ауызша-логикалық ойлану тән болса, бұл дабылдық жүйеліктін біріншісінен екіншісіне қатысты басым болуы. Адамдарда біршама тұрақтылық әрекет айырмашылығы ойдың сапасына тиісті. Адамның ақылы тек оның ойының ерекшеліктерін мінездемейді ол басқа танымдық ерекше үдерістерді қамтиды. Олар: байқағыштық, шығармашылық елестеушілік, логикалық есте сақтаушылық және ұқыптылық. Қоршаған ортаның көріністерінің қиындылықтарын мойындау және әріптестерінің әдептілік тәртібі, ерекше кәсіби және рухани сапалары қазіргі замандағы маманның түсінігінің құрылымы болып келеді. Ол ақылды, әрқашан көмектесуге дайын, ұқыпты, талапты, қатал, жақсылық тілейтін ашық, шынайы, өнерлі, жауапкершілігі мол адам болуы керек. Ойдың сапасына иілгіштілік, тәуелсізділік, тереңділік, енділік, реттілік жатады.

Ақылдың иілгіштілігі ойлаудағы үдерістің қозғалғыштығында, ескеру ұсталығындағы қызметтің ауыспалы шарттарын да, сәйкестігінде және мақсаттың шешімінің әдіс айласында байқалады. Ойдың иілгіштілігі енжарлығына қарама-қарсы. Енжарлық ақыл - ойдың меңгеруін айту қалауы ретінде жаңаша ізденістерінде белсенді көрсетіледі. Кәсіби ортаға қажет ойдың иілгіштілігі әр түрлі мамандандырылған ортадағы тиісті сапаға қатысты.

Ақыл-ойдың дербестігі оның инабатты сұрақ қоюында және шешімдердің түпнұсқа жол табу қабілеттілігінде келеді. Ақыл-ойдың дербестігі өз деңгейінде толықтырылып болжанады, яғни маманның өзінің мықты және әлсіз жақтарын көре біліп қызмет барысында шектеуі.

Терең ойлы адам «түбірге жетуге», заттар және көріністің үдерістерінің мәніне енуге қабілетті. Ақыл-ойдың реттілігі логикалық, сендірерлік және өзінің шынайы шешімдерін дәлелдеп келтіру, күшті өлшеу, нақты дәлелдеу тұжырымдамаларын білдіреді. Ойдың енділігі оның танымдық белсенділік масштабында көрінеді және кең ауқымда жан-жақты қарастырып, әр түрлі салаларды қамтиды. Субьектінің танымдық белсенділігі ойдың сапасы сияқты жан-жақты және терең білімге негізделіп,оның табиғи және әлеуметтік үдерістердің талаптарын қамтып көрсетеді.

Ойдың тереңдігі әлеуметтік тұрмыстың тапшылығының енуімен, қарау қасиеттерімен, шындықты көру және әлеуметтік механизмнің феноменімен, кәсіби қызметте тәртіптің қағидаларымен байқалады. Маманның терең ойына көрініс пен оқиғаның шығу себептерін түсіну, олардың өсіп дамуын тоқтатып, болжай білу жатады. Ақыл-ойдың тереңдігінің дамуы, оның ендігі сияқты субьектінің кәсіби қызметіне, оның білімдеріне, тұрақты танымдық қызығушылықтың болуына талап етіледі.

Динамикалық мінез маманның қызметінде жетекшінің ойында тез өтуіне байланысты. Ақыл-ойдың тереңділігі бұл адамның аз уақытта ойланып, дұрыс шешім қабылдап, дер кезінде қиындықтан шығуға қабілетті. Тапқырлық және зейінділік ақыл-ой тезділігінің сапасы сияқты қазіргі замандағы маманға өте қажет. Ойлаудың жылдамдығы білімге байланысты және ойлаудың даму сатылары жеке тұрғыда ойлау, ырғақ негізі, жүйке жүйесінің үдерісінің қозғалысы бастағы мида жатады. Ойдың жылдамдығына байланысты тездетуді ажырату керек. Мұндай қасиеттері бар адамдар ұзақ және жігерлі жұмыс істеу әдеттерінің жоқтығымен мінезделеді. Асығушылық бұл ақыл-ойдың жоғарғы мінезі және субьектінің метафизикамен бір жақты ғана қабылдауы кезінде мәселенің қиындықтарын қарастыруға қабілеті жоқ. Сындық ойлау бұл жұмысшының жан - жақты жоғарғы түрде обьективті ойлауы және барлық ұсынылған жағдайлар мен қорытындылардың болуы. Қазіргі заманғы маманға өз жұмысының күшті,әлсіз жерлерін көру және өзінің қоғамдық істерге үлес қосуын жоғарғы тұрғыда бағалау маңызды болып келеді.

Ақыл-ойдың санасы ойланудың стильдік механизмін құрастыруға байланысты. Креативтік ойлану дегеніміз-маманның қызметінде ерекше болып нәтиженің түпнұсқа алуға бағытталған психологиялық ерекшеліктердің шешім қабылдауы. Біздің көз-қарасымыз бойынша қызметке шығармашылық талдаулық жағдай адекваттық модель құруға және субьектінің кәсіби белсенділігін, өнердің бірлігін, теорияларды, істерді білуге рұқсат береді. Креативтік үйлесудің өзі қызметке компоненттерден қосылады және болжайды:

Біріншіден, субьектілік шығармашылық қарым - қатынас әлеуметтік ортаға және оның әріптестермен құрылымдылық диалогына бағытталған;

Екіншіден, субьектінің адекваттық реакциясына агрессивті ортаның тиімді саясатының түрі шақырылады;

Үшіншіден, қазіргі замандағы мамандардың интеграциялық жұмыстарының нәтижесі - жаңа әлеуметтік шындық. Оның мінезі жаңа әлеуметтік байланыс жағдайында жасалып, субьекті мен обьектінің жаңа әлеуметтік топтардың қызығушылықтары мен қажеттіліктерінің өзгерістері айтылады. Даму әрдайым прогрессивті емес, бірақ әрдайым басымды. Тіпті ең көне өндірістік операциялар шығармашылық мінезді тасиды. Көптеген адамдардың әсері болжаушылықты ескеруі қажет. Жан-жақты қызығушылық қақтығыстардың әсер етуші жақтары фирма, кәсіпорын, мемлекеттік мекемелер қызметінде айқындалады.

Шығармашылық жаңа үдеріс жасау сияқты, ертеректе белгісіз, әріптестермен жаңа сапалы қарым-қатынаста болу және кәсіби қызметте жоқ жоғарғы дәрежедекөрсетуі қажет. Жұмыскер барлық кәсіби құралдарды, жағымды экономикалық, қаржылық нәтижелерін алуды қамтиды. Қызметтегі үдерістің маңызды факторлары шығармашылық жолдармен бірігеді және мәселені шешудің шығармашылық үдерістеріне қатысады, өнерлі жеке тұлға және шығармашылық ұйымды қамтиды.

Маманның еркіндік қалаулары шығармашылық жетістіктерге жетуіне және нәтиже алу үшін кәсіби білімі өте қажет. Психикалық ерекшеліктерінің әсері адам жағдайлары жасалғанда жалпы-тарихи дамытуына берілген форманың көрінісі ретінде белгіленеді. Сол арада рухани қажеттіліктерді толық түрде қарайды және адами рухты жоғарғы тұрғыда айқындайды. Әлеуметтік қарым-қатынас табиғи өсімді және тұлға ойларын, жеке шығармашылық қабілетке айналдырады. Ата - бабалардан келген және генетикалық тіркелген биологиялық қажеттіліктер адамда - өмірді сақтауға ұмтылу, асқа қажеттілігі, қауіпсіздік ұрпақтың жалғасуында келеді. Кәсіби тұрғыда өзіндік шынайылық қажеттіліктер, қарым-қатынасқа ұмтылу, еліктеу рефлексінде және өзіндік ойын жеткізуде көрсетіледі. Қызмет биологиялық қажеттіліктерінің жалғасуы сияқты өзіндік ұйым түріне және әлеуметтік қажеттіліктерінде адамның қоғамдық, өзіндік дамуына әсер етеді.

Ескеру керек, қажеттіліктердің өзі де әлеуметтік тәжірибені бейнелеуші, тәрбиеге тең айналысушы және биік рөлді иемденуші ретінде бөлінеді. Айтылған өзара арақатынас сурет 2 бейнеленген.

Б ейімділік. Ой

Сезім Қалау Қажеттілік

Ә рекет

Сурет 2. Тәртіпке қажеттіліктің әсері.

Адам барлық тізбектіліктер сияқты бес буыннан аңғарылмайды: бейімділік (қажеттілік)-сезім-көңіл-ой-әрекет. Бұл реттіліктің (ойлау) төртінші сатысында адам өзіне мақсат орнатып, оны жүзеге асыруға кіріседі. Нәтижесінде оның өзінде сол уақыттағы мақсатты мойындауы, сол жіберген нүкте сияқты қызметіне түрткі болады. Ол орындалған жұмысты бейнелеп,келесідей кезеңдерді белгілейді: мақсат-обьект-әдіс-нәтиже. Автор тағы бір сатыны қосады: мақсат-обьект-әдіс-нәтиже-қорытынды.

Дайын нәтиженінің мазмұндау логикасы зерттеу логикасынан ерекшеленеді және олардың дайын нәтижелерін қандай әдіспен алынғанын шешу қиын. Ойға келетін болсақ, басқару қызметіне ұмтылу, ашылмаған тақырып болып саналады. Сонымен, қимыл-басшының ойлау әрекеттеріне емес, қажеттіліктен туындайды. Ойлану схемаға қарасақ қажеттілік және соңғы нәтижеден, жетістіктен туындаған ортадағы бір сала.

Нәтижелер

Уәждеме

Сурет 3. Қалау күші мен қызмет нәтижелерінің арасындағы

тәуелділік.(Еркес - Додсон заңы)

Қалау күші және қызметтің нәтижелерінің арасында мөлшерді тәуелділік орнату қажет. Бұл тәуелділік Еркес - Додсон заңында және қисық графикамен (сурет 3) суреттеледі. Тәуелділік « жетем деген күш-жетістікке жетелейді» формуласымен суреттеледі. Бірақ анықталған шекке дейін. Егер уәждеме бұл шектен өтсе, онда нәтижелер нашарлайды.

Еркес - Додсон заңында көптеген, әр түрлі, жалпыға ортақ теориялық тәжірибелер бар, солардың ішінде мұндай түрдің тәжіребиесі болған. Сынаушы адамға тапсырмалар тізбегін шешу ұсынылады - жалпы саны он екі. Әрбір тапсырмаға, бұдан басқа шешілгенге, сыйақы төленеді. Ол геометриялық прогрессияда өседі: екі, төрт, сегіз рет және ары қарай. Сыйақы төленетін сынаушы адамдар тапсырманы төлемақыдан айырылған бақылау топтарына қарағанда жақсы шешетіні байқалды. Сыйақы үлкен болса, тапсырма шешуі қиын, асығыстығымен терең ой да қателік туғызады.

Сурет 4. Қалау күші мен қызмет нәтижелерінің арасындағы тәуелділік. (Еркес-Додсон заңы) А.А.Леонтьевтің дұрыстауымен.

А.А. Леонтьев Еркес-Додсон заңына керек түзетулер енгізді.(сурет 4) Қисықтың оң жақ бөлігін қарастырайық. Ол бір нүктеде абцисса осьімен қиылысады. Бұл дегеніміз: жеткілікті күшті ой стимулдары қимылсыз және адам дұрыс шешім қабылдау қабілеттілігінен айырылады. Шеткі шиеленісті жағдайларда үрейлі әсерлер болуы мүмкін. Бірақ кейбір адамдар дәл осы қауіпті жағдайда ерекше нақты, тез және өнімді ойлайды. Басқаша айтқанда, оң жағында үздіксіз қисық бөліктерде таңғаларлық әсерлер пайда болады, оның амплитудасы жоғары болуы мүмкін. Оның абсолютті және шектеулерді өткізетін ескере отыра, Еркес-Додсон заңын емес, ережесін айтқан орынды,. Маманның қызметінде мұндай қызба жағдайлар кезінде шешім қабылдаудың өмірлік маңызы бар, ұйымға ақпарат және ресурстардың жетіспеушілігінде экстрималды болмайды, олар көбінесе керек мөлшерде ережеден шығарылады. Сондықтан мәселені білу стимулдары және шаршуашылық мотивтары ерекше мағынаны қамтып, оқытушы жетекшілердің, ұйымдастырушылардың, ұмтылушы басшылардың үдерістерінің шығармашылық ойлауын қалыптастырады. Стимул мен мотивтін өздері оқыту барысында қалыптасуы шынайы өмірлік жағдайларға тиісті болуы керек.

Оқыту барысында нәтиже ойлау қызметінде, білімде, істей алуында, қабілеттерінде беріледі және субьектімен меңгеріледі. Жеке білім сияқты ұйыммен бірге қамтылған білім біріне - бірі берілуі мүмкін. Білім әлемдік пән сияқты, өзі үдерісті немесе тапсырманы шешуге, шешім қабылдау методологиясына тиісті. Оқытушы болашақ маманда қоғамдық маңызы бар білімді меңгеруінде өткізуші (медиатор) болуы мүмкін. Материалды меңгеру үдерісі қарсы мінезді де қамтиды. Бір жағынан, болашақ маманның ойлауы жаңа құралдармен жабдықталады, аумақтық-мамандық жетістіктеріне апаратын жол ретінде келеді. Ал басқа жағынан, жеке тұлға емін - еркін қамтылған білімді жетелеп, ойлау жұмысынан босатылады, оның ойлауы білімді меңгергенде ғана іске асырылады. Мәселені қарастырғанда «Стильдік ойлану» имидждің ішкі және сыртқы жобалауына нақты шектеулер қоюы қажет. Біріншісі де, екіншісіде ерікті сияқты еріксіз болуы мүмкін. Ойлау үдерісінің эмоционалдық бағыты дегеніміз - ішкі мысал ретінде еріксіз ойлау қызметін басқару. Аффективті әдістерін қалыптастыру адамның әрекетіне арнайы әсер етуі, экспериментатор және тәуелсіз механизмнің мақсаты дегеніміз- сыртқы еріктіге,мақсатқа бағытталған түсіндірме ретінде қызметін басқару. Сыртқы басқару үнемі ішкі механизмнің өзіндік ойлау қызметтің бағытына қатысты.

Америкалық психолог Дж. Уотсон үш негізгі оқыту үдерісінің формасын көрсеткен. Біздің көз - қарасымыз бойынша олардың өзіндік имиджді жобалау қызметін шығаруға қатысы бар. Біріншісіне, мәтінді рет-ретімен өзгеріссіз айту, сөздің ұсталығының жай ұғынылуы, негізгі кәдімгі практикалық қабілеттерді қайталау қатысты болып келеді. Екінші тапсырманы шешуге, қиын алгоритмдік шешімнің болуы, кейде мәселенің жағдайында кездесуі, теориялық суреттеуді және анализді талап етеді. Үшінші түрге тапсырманы шешу, субьект қиын жағдайда қойған талаптарды ауызша шешуі, ашық мәнерлеу әрекетін қабылдауы жатады. Бұл түр, Дж.Уотсон бойынша «Адамның тәрбиесінің шағын бөлігін көрсетеді, болашақта бейімнен босатылған, болып жатқан жағдайлар, бірінші рет лабиринтке кіргізілген егеуқұйрықтар тәртібі сияқты». Адам тілі бар жануар. Дж. Уотсон « қиял-ой әдістерін қабылдау-үйрету үдерісінің ортаңғы қабілеті», «Барлық ортада қолданылады» - деп белгілеген.

Біздің көз-қарасымыз бойынша, ойлануды тек қабылдау механизмі ретінде тұйымдау, ақпаратты дұрыстап қорыту және жіберу дұрытығы нақты емес. Бұл жағдайда ақпаратты-кибернетикалық және өзіндік психологиялық жүйенің айырмашылықтары болмайды және субьектінің ойлануының назарына қабылданбайды. Олардың тұжырымы, мақсаты, эмоционалды -мотивтік тұрғыда ойлану бағыты, ойлану үдерісінің дамуы талданбайды.

Ойлануды зерттегенде, ойша бейне көріністерді модельдеу кейде ойланудың негізі ретінде саналады, бірақ үдерістің өзі бұл модельдеуде жасырын қалады.

Бақылау сұрақтары:

1. Интуитивтік және аналитиктік (логикалық) ойланудың үш қағидалық айырмашылығын қарастыру;

2. Ойлану үдерісінің қосалқы тәсілін қарастыру;

3. Қалау күші мен қызмет нәтижелерінің арасындағы тәуелділік. Еркес - Додсон заңын қарастыру;

4. Америкалық психолог Дж. Уотсон үш негізгі оқыту үдерісінің формасын қарастыру.

Әдебиет:

1. Г.Почепцов. Имиджелогия. - 5-е изд. - Рефл-бук.Ваклер- 2006 -516 6.

2. Бураканова Г., Изтелеуова Л. Имиджелогия: Учебн. Пособие.- Астана: Изд. КазУЭФМТ, 2011.-145 с.

3. Базарова Б. Имидж түсінігі, құрылымы және оның түрлері//ҚазҰУ Хабаршысы, Философия, мәдениеттану және саясаттану сериясы, 2010.- №2.- 67-71 б.

Қорытынды.

Адамның ойлануының құрылысы-бұл ойланудың түрлерінің икемді байланысы, шешімді қабылдау үдерісі кезінде қолданылады. Ойлану үдерісінде элементтердің қарым-қатынастарының өздері оның күшінде, өзін-өзі шешімді қабылдау нәтижесінде көрсетеді, яғни түсірілген түрде. Ойлану түрлері жеткешінің кәсіби сатысында, атқарылатын функцияларда, қойылған тапсырмаларында үлкен дәрежеде көрсетіледі. Әр түрлі стильдік ойлану ақылды түсінуді қамтиды, оның сапасына иілгіштілік,тәуелсізділік, реттілік, енділік жатады. Ойдың сапасының өзі стильдік ойлануды қалыптастыру дәрежесінде көрсетіледі, өз кезегінде, әрдайым әлеуметтік-ақпараттық өзгеруінде, өзгеретін ортада функционалды, қажеттіліктерде болады. Ол шығармашылық жолдарды үздіксіз тиімді қолдануды қажет етеді. Қорытындылай келе, стильдік ойлану креативті ойлануға бағынышты емес, олар ойлану үдерісінің қабілетінде қалыптасады.