4. Ақша түрлері, оның ерекшеліктері.

Ақшаның материалдық-заттық ерекшеліктеріне сәйкес оны толыққұнды және толыққұнсыз деп шартты түрде бөлуге болады. Толыққұнды ақшаға алтын және күміс монетелер жатады. Толыққұнсыз ақшаларға қағаз ақшалар және кредиттік ақшалар жатады.

Ақша өзінің дому эволюциясында мынадай сатылардан өтті:

1. металдық

2. қағаздық

3. кредиттік

4. электрондық ақшалар

Метал ақшалар – бұл толық құнды, нағыз ақшалар, яғни өздері дайындаған металл құнына сәйкес келеді. Мелтал ақшалар әр түрлі формада болады. (мыс, күміс, алтын).

Олар монета түрінде шығарылады.

Монета – бұл заңмен бекітілген формасы, сыртқы пішіні, салмақтық құрамы бар метелдан дайындалған ақша бірлігі.

Ақша эмиссиясы – бұл ақша белгілерінің барлық түрлерігің айналымға шығару, ол айналымдағы ақша массасын ұлғайтуға бағытталған.

Қағаз ақшалар – бұрын-соңды айналымда болған күміс және алтын монеталардың орынбасарлары ретінде әрекет етті. Айналым барысында металл ақшалар көшті және тозды, бастапқы формасы мен құнын жоғалтты, сонымен бірге олардв сақтау, тасымалдау өте ыңғайсыз. Сондықтан олар метал ақашалардың орын басты.

Кредиттік ақшалар – толыққұнсыз ақшалар қатарына жататын және кредит белгісі ретінде әрекет етуші қағаз ақшалар белгілері. Кредиттік ақшалардың негізгіэмитенті болып банк жүйесі есептеледі.

Кредиттік ақшалар өз дамуында мынадай сатылардан өтті: вексель, банкнота, чек, электронды ақшалар және олардың соңғы түрі кредиттік және пластикалық карта.

Электронды ақша – олар клиенттің шоты негізінде орнатылған микросызбасы бар пластикалық карточка түріне банк тарапынан шығарылады. Пластикалық карталардың иелері тауарларды сатып алып және жасалған қызметтерге төлем төлеп ғана қоймай, сонымен бірге тұтынушылық мақсатта банктерден қысқа мерзімді кредиттерді де ала алады. Қазіргі кезде пластикалық картаның бірнеше түрі қолданылады.

5. Ақша айналымы, оның құрылымы.

Ақша айналымы – төлем құралы және айналыс құралы қызметінде төлемдердің ақша арқылы жүзеге асатын процесінде қалыптасатын кәсіпорындардың, шаруашылық, мемлекеттік және жеке, корпоративтік ұйымдардың, қаржы және кредит мекемелерінің, халықтың қаражаттар жиынтығын білдіреді.

Ақша айналымының біршама бөлігі мемлекеттік табысын пайдалану арқылы, яғни әлеуметтік қажеттіліктерді, экономиканы, мемлекетті, капиталдық шығындарды және т.б. қаржыландыруда жүзеге асады.

Ақша айналымының бір бөлігіне банктің кредиттік ресурстарын жұмылдыру және оларды орналастыру жатса, тағы бір бөлігіне сақтаныру бойынша төлем, зейнетақы, жәрдемақы, және т.б. төлемдер жатады.

Ақша айналымының жалпы көлеміне халықтың тұрғын үй, коммуналдық қызмет, газ, электр энергиясы, жылу энергиясы, байланыс қызметі және көлік, басқа да осындай қызмет түрлері үшін төлейтін төлемдермен байланысты аймақтар да кіреді.

Осылайша, бүкіл ақша қолма-қол ақша айналымына және қолма-қолмыз ақша айналымына бөлінеді.

6. Қолма-қол ақша айналымы.

Ақша айналысы – шаруашылық тауарларды өткізуге, сондай-ақ тауарлы емес төлемдерді және есеп айырысуларды жүзеге асыруға қызмет ететін қолма-қол және қолма-қолсыз ақша формасындағы қаражат қозғалысы. Ақша айналысының объективтік негізіне тауар өндірісі жатады.

Ақша айналысының құрылымына қолма-қол ақша айналысы және қолма-қолсыз ақша айналысы кіреді.

Қолма-қол ақшалар – нақты ақшалар қозғалысын білдіреді. Оған: банкноттар мен монеталар және қағаз ақшалар жатады.

Қолма-қолcыз ақшалар – чектер, пластикалық карталар, электронды аударымдар, клиенттің шоттарында сақталатын ақша қаражаттары.

Ақша айналысы ҚР-да «ҚР-ның ҰБ туралы» заңына сай реттеледі. ҰБ тұтынатын банкноталар мен тиындардың қажетті мөлшерін анықтайды. Олардың дайындалуын қамтамасыз етеді.

Нақты қолма-қол ақшалар банк кассаларындағы және банкке қатысы жоқ салалардың, яғни кәсіпорындардың, ұйымдардың және мекемелердің кассаларындағы, халықтың өз қолындағы ҚР ҰБ шығарған банкнотталар мен тиындар жатады.

Банк кассасына қолма-қол ақшалар сомасы мыналар үшін әруақытта болуы керек: осы банкте шоты бар өз клиенттердің қолма-қол ақшаға деген қажеттіліктеріне қолма-қол ақшаны ұсыну үшін.

Қолма-қол ақшаларды тауарларды сатып алуға және қызмет көрсетулерге пайдаланатын еңбекақыға және басқа төлемдерге береді.

Инкоссация – түсімді алынған орнынан банкке дейін жеткізілуін және оның жолда қозғалуын қамтамасыз етеді. Айтарлықтай күн сайынғы түсімдер, сондай-ақ оыйн-сауықтан түсетін түсімдер де инкоссацияланады.

Қолма-қол ақша айналымы қолма-қолмыз ақша айналымға қарағанда айтарлықтай аз болғанына қарамастан оның әлеуметтік-экономикалық тұрғыдан маңызы өте жоғары. Ақша эмиссиясы кезінде ҰБ коммерциялық банктердің қызметін қадағалау мен бақылай отырып, нормативтерді белгілейді.

Қолма-қол ақша эмиссиясы ақша айналымының бір бөлігі ретінде қолма-қол ақша айналымымен байланысты болады. ҚР ҰБ-кі банкноталарды шығаруға құқығы бар жалғыз эмиссиондық мемлекеттік орган. ҚР-ның ресми ақша бірлігі теңге болып табылады. Эмиссия – бұл мемлекетпен қағаз ақшалардың, монеталадрдың, бағалы қағазадардың шығарылуы. Қолма-қол ақшалардың ұйымдастырылуына 2-ші деңгейдегі банктер маңызды рөл атқарады.