56. Индия экономикасын ажалпы сипаттама беріңіз

Индия коп жылдар бойы «Британия империясының ғауһартасы» болды. Тәуелсіздік алғаннан соң, 2 мемлекетке бөлініп кетті: Үндістан және Пәкістан. Саяси және діни қайшылықтардың кесірінен екі елдің қатынасы онша емес, тіпті бірнеше қарулы қақтығыстар да болған.

ХХ ғасырдың 80 жылдарында Үндістанда реформалар басталды. КСРО мен социалистік лагерь елдерінде болған өзгерістердің әсерінен, Үндістан өзінің экономикасын қайта құруға мәжбүр болды. Оның бірінші көздеген мақсаты экономиканың артта қалуын түзеу. Бұл мақсатқа жету үшін мемлекет мемлекеттік реттеумен қатар, өзі өндіріс саласына араласты. Үндістанның экономикасы біртіндеп әлемдік экономикамен интеграцияға түсе бастады.

GE Capital, PepsiCo, Motorola Үндістанға үлкен назар аударды. Бұл мемлекет шетел инветордарына тартымды. Үндістанның экономикасы қарқынды, әрі тұрақты дамып келеді.Бұл азиялық нарықпен салыстырғанда айқын көрінеді.

Бүгінгі таңда Үндістанның көрсеткіштері бойынша әлемнің 10 ел қатарына кіреді. ЖІӨ орташа өсімі жылдан жылға өсіп келеді. Инфляцияның жалпы мөлшері 4 пайыздан аспайды. Инфляцияны энерготасымалдың бағасы өскендігі тудырған. Информациялық технология саласында экспорт артқан. Жалпы Үндістанның экономикасы Бразилия мен Филиппинмен салыстырғанда қарқынды дамуда.

Реформа жүргізілем дегенше, Үндістан ауылшаруашылық ел болатын.Қазіргі таңда ауылшаруашылығы ЖҰӨ 20 пайызын құрап, бірақ елдің жартысын жұмыспен қамтамасыз етіп отыр. Ауылшаруашылығында жоғары өндірістік мәдениеттер, тыңайтқыштар, т.б. қолданылады. Соның салдарынан астықтың үлкен қоры бар.

Күріш, бидай, жүгері, ал техникалық мәдениеттерден мақта, джут, шай, қант, табак, арахис майы, кокос майы, т.б өсірумен айналысады.

Жұмыс күшінің арзандығ үнді тауарларын бәсекеге қабілетті етті. Үндістаннан импортталған тауарлар кейде отандық тауарлард ығысырып тастайды. АҚШ пенЕуропа үнді маталарына деген сұраныстың үлкендігі сонша, үнділер өз елдеріндегі тауар қолданысын шектеп, экспортты арттырды. Экспорттың тағы бір маңызды құраушысы: өндірістік, ауылшаруашылық шикізат, тері өнімдері, әшекей бұйымдар, металл, ақпараттық технологиялар және мұнай, машина, т.б.

Экономиканың қарқынды дамуына зор әсірен тигізген тағы бір фактор: дамыған банк жүйесі. Оларды мемлкеттік, жеке, шетелдік банктік және қаржылық мекемелер бар. Олар инвестициялық қорлар, лизингтік компаниялар, т.б. Өзінің құрылымы жағынан әлемдік деңгейге жетіп қалған қор нарығы бар.

57. Индияның өнеркәсіптік дамуының құрылымдық ерекшеліктерін көрсетіңіз.

ХХІ ғасырда әлемдік экономикада  түпкілікті өзгерістер орын алуда, жаңа көшбасшылар пайда болуда, бұл  жүйеде Үндістанның алатын орны бөлек. Қазіргі таңда Үндістан ең қарқынды дамып жатқан мемлекеттердің бірі болып  табылады және оның әлемдік өндіруші елдері қатарында рөлі нығаюда. ІЖӨ көлемі бойынша, сатып алу қабілетінің тепе-теңдігін есептегенде, Италия мен Ұлыбританияны артында қалдырып, Қытай, АҚШ және Жапониядан кейінгі төртінші орынға шықты. Үндістанның даму стратегиясына сәйкес, 2025ж дейін ол ең дамыған өнеркәсіптік мемлекеттер қатарына кіруі жоспарлануда. Үндістан халқының саны бүгінгі таңда 1 млд 210 млн адамға, ал ІЖӨ (номинал) 1,848 трлн АҚШ долларына (10 орын) жетіп отыр. Үндістан АҚШ тан кейінгі ағылшын тілінде сөйлейтін ең көп ғылыми-техникалық кадрлар санына ие (800 мың адам), жыл сайын ғылыми-зерттеу және білім беру бағдарламаларына мемлекеттік бюджеттің 70% шығындалады.

Үндістанның даму моделі бірегей  болып табылады, өйткені Азия елдері ұстанатын негізгі стратегия ол – арзан еңбек күшін пайдалану арқылы Батысқа арзан өндіріс тауарларын экспорттау болып табылады, мысалы, Қытай экономикасы 70–80% экспортқа негізделген, ал Үндістан экономикасы экспортқа оншалықты тәуелді емес, керісінше ішкі тұтынуға бағытталған.

Экономиканың орташа даму көрсеткіші бұрынғы жылдары 9% деңгейінде болса, соңғы екі жыл ішінде 5-6% өсіп отыр. 2007ж тікелей шетел инвестициялары 25 млрд АҚШ долларына жетсе, валюталық қор 300 млрд АҚШ долларынан асып түсті.

Үндістан  экономикасы қажет ететін «ақыл  және еңбек күшімен» қамтамасыз етілуінің кепілі болып есептеледі. Үндістанда 500 млн нан астам халық еңбекке жарамды болып табылады және 300 млн азамат орта таптың өкілі болып есептеледі. Үндістан экспорттан гөрі ішкі нарыққа, инвестициядан гөрі тұтынуға иек артады. Елдің экономикалық өсімі өнеркәсіпке қарағанда, қызмет көрсету саласына, жоғары біліктілікті талап етпейтін өнім өндіру саласына қарағанда, жоғарғы технологияларға негізделген. Қызмет көрсету саласы (халық санының 28% жұмыс істейді)  ЖІӨ 54%, өнеркәсіп 18% (халық санының 12% жұмыс істейді)  құрайды. Осындай даму моделінің арқасында экономика салыстырмалы түрде тұрақты және жаһандақ дағдарыс жағымсыз әсерінен аман қалды.

Өнеркәсіптің негізгі  салалары: автокөлік жасау, химиялық, цемент өңдеу, тұтынушылар электроникасы, азық өңдеу, машина жасау, пайдалы қазбаларды өндіру, мұнай, фармацептика, металл өңдеу  және тоқыма болып табылады.

Үнді экспортының негізгін машиналар, құрал-жабдық, саймандар  және металл өнімдері (экспорт құнының 20,5%), мұнай өнімдері (17,5%), химиялық және фармацептикалық өнімдер (14,5), өңделген асыл тастар және дайын зергерлік бұйымдар (13,5%), сондай-ақ ауыл шаруашылық және азық-түлік тауарлары, тоқыма бұйымдары, компьютерлік техника, бағдарламалық операциялар, пластмасса бұйымдары және қолөнер бұйымдар т.б. құрайды.

Үнді импортының негізін  шикі мұнай және мұнай өнімдері (импорттың 31,5%), машиналар, құрал-жабдық (12,5%), компьютерлік техника және электроника (9%), алтын (7,5%), химиялық өнімдер (7,5%), асыл және жартылай асыл тастар (4%), қара металл және метал сынығы, түсті металл, көмір, өсімдік майы, синтетикалық каучук, тыңайтқыш және т.б құрайды.

Шетел инвестициялары негізінен  қызмет көрсету, энергиялық құрал-жабдықтарын  өндіру, электрондық құрамдастар  және бағдарламалық қамсыздандыру, көлік жасау, телекоммуникациялар, тұрғын ұй салу және жылжымайтын мүлік құйылады.

Қазіргі таңда Үндістан шетел  инвестицияларын тартып қана қоймай, белсенді түрде басқа мемлекеттердің экономикасына инвестициялар құюда. Үнді инвестицияларының негізгі  бөлігі АҚШ, Ұлыбритания, Франция, Германия, Бельгия, Ресей және Бразилияның  мұнай-газ, пайдалы қазбалар саласына, металлургия, фармацептика, телекоммуникациялар, химиялық тауарлар өндіру саласына бағытталуда.