1.3 «Түркі шежіресінің» өзге орта ғасыр шығармаларынан айырмашылығы

Àbìlġazyny็ ôz šyġarmasyny็ tìlìne bajlanysty».bұl tarihny jahšy barčalary Ойе bìlsүn Джаман thèbe tүrkì тела bìrlàn ajtdүm һàm andaġ ajtybmyn tүšүnүr Ким ұġlan Беш jasar UA ġarabdyn čaġataj Бир tүrkìsìnden Калима ва parsydyn ķošmajmyn» Деген eskertpesì бар (36-b).

Аль kôptegen zertteušì ġalymdar bұl šyġarmany็ tүsìnuge že็ìl tүrkì tìlìnde žazylġanyn ôz e็bekterìnde dàleldep berdì. Bìraķ является автором «Арабских, parsydan, šaġataj tүrkìsìnen Бир sôz ķospadym» ony็ dese де ôzì, ômìr sүrgen uaķytyndaġy tүrkì halyķtary ķoldanġan žazba àdebi tìlde ķoldanyluy dàstүrge ajnalġan арабские šaġataj, èlementterìn, pajdalanbauy parsy mүmkìn СФРЭ вихрей.

Àbìlġazyny็ арабские sôzderìn ôzìndìk ķoldanuyny็, bìrneše parsy sebepterì бар: 1) Arabtardy็ žaulap aluy dìnìnì็ bajlanysty Ислам taraluyna Мэн bұl tìlderdì็ mànì basymyraķ смело; 2) tìlìne tìlìnen sôz tүrkì арабские auysu үrdìsì àsìrese tүrkì tìlderìnì็ үles tarihyna ķosty-ajtarlyķtaj леди; 3) Орта Aziâ и Taâu Šyġys halyķtaryny็ àdebi klassikalyķ tarihynda тела edàuìr тела арабских rôl atķarġan.

Орта ғасырларда шығармаларды араб тілінде жазу дәстүрге айналды. Ал дәстүр жалғастығына сәйкес жазба тілге тән араб және парсы сөздерін қолдану мұсылманша сауаттылар үшін жат емес еді. Түркі халықтары көп жылдар бойы тәжік және парсы халықтарымен көршілес отырып, тікелей қарым-қатынас жасауы арқылы, сондай-ақ жазба әдебиет үлгілері мен мәдени байланыстары арқылы түркі тіліне парсы тілінен бірқатар сөздер енді. Тарихи деректер Орта Азия мен Қазақстанды мекендеген түркі тайпаларының тіліне араб сөздерінен гөрі парсы сөздері әлдеқайда ертерек ене бастағанын көрсетеді [9,31-б.].

Әбілғазы да жастайынан халық ауыз әдебиетін, парсы тіліндегі тарихи шығармаларды сүйіп тыңдап, зерттеген. Араб және парсы тілдерін жетік білген. Бұған себеп кітабының кіріспесінде «Құдай бұйыртып, ажалдың үндеушісі келіп қалмаса, бұл кітапты парсы тілінде жазу ойымда бар» (37), – дейді. Сонымен қатар Әбілғазы «Түркі шежіресі» шығармасын жазу барысында Рашид-ад-Диннің «Жамиғ-ат тауарих» шежіресіне және басқа да Шыңғыс хан ұрпақтарының тарихы жазылған кітаптарға сүйенгенін айтады. Ал «Жамиғ-ат тауарих» шежіресі парсы тілінде жазылған, одан аударылған жерлерде иранизмдердің жиірек қолданылуы заңды. Ендеше, Әбілғазы «Шежіресінің» лексикасында қолданылған араб және парсы сөздерінің бір себебін осыдан іздеу қажет сияқты.

Жалпы Әбілғазы шығармасындағы араб, парсы сөздеріне қатысты әртүрлі пікірлер қалыптасқан.

Sablukovty็. ajtuy bojynša Àbìlġazyny็ «Tүrkì «šežìresìnì็» Hiua tìlìnde žazylġan tìlì tұrġyndaryny็. OL tìl арабские žàne sôzderì мне sôz oralymdaryn parsy ķabyldaġanmen, tìlderge tүrkì tìlìnì็ basķa ķarġanda saķtaġan ķyrġyz tazalyġyn, žàne tìlderìne bašķұrt tatarlaryny็ žaķyn žazylġan, Оренбург» [1, 9 (b)].

Bұl pìkìrdì а. н. Кононов, с. н. Иванов, т. р. siâķty ġalymdar Ķordabaev для ķoldajdy.

Профессор а. м. Àbìlġazyny็ eskertpesìn Ŝerbak žoġarydaġy ' šaġataj žasandylyġyn kejbìr avtorlardy็ tìlìnì็ үšìn ajtķan dàleldeu àjtpese ony็ grammatikalyķ ķұrylysynda, parsy àserì bajķalady tìlìnì็, «tүsìndìredì Депп [10,14-b].

Ġalymdardy็ bàrì Atalġan Àbìlġazyny็ Tүrkì šežìresìn де «» ôzbek tìlìnì็ tarihyn zertteuge àdebi tìldìk retìnde ķarastyrady ķažettì nұsķa.

Б. Àbìlķasymov: «Šyġarma туралы e็begìnì็ авторы belgìlì ôz тела maķsat žazu kôzdep Бир үstìnde, naķtyly ұstanymdy basšylyķķa alġanyn eskertse ôz ony็ де leksikasynda, де keze็ìnì็, ony็ ôz ortasyny็ да sôz bajlyġyn pajdalanġany belgìlì. Sondaj-ОАО в Honda kône tүrkìlìk, ortaġasyrlyķ žazba nұsķalar àserì, mo็ġol, tìlderìnen, Энген parsy арабские sôzder molynan kezdesedì sondyķtan bұlardy žeke-žeke ķarastyru ķažettìgì tuyndajdy» [2, 60-б.], dejdì.

Àbìlġazyny็ eskertpesìndegìŠaġataj tүrkìsìДеген ұġymġa ôz pìkìrìmìzdì bìldìre ketejìk.

Орта ғасыр Науаи заманындағы ақындар туындыларында шағатай тілінің дәстүріне сәйкес парсы өлең құрылыстары мен араб тіліне тән синтаксистік құрылымдар мол қолданылса, ал кейінгі тарихи шығармаларда араб және парсы тілдерін қолдануындағы тілдік ерекшеліктер араб және парсы сөздері етістікті сөз тіркестері деңгейінде басым болған. Әрі қазіргі тілмен сай келетін араб және парсы сөздерімен жасалған тұрақты сөз тіркестерді, эпитеттерді көп пайдаланған. Мәселен, Р.Сыздықова «Жамиғ-ат тауарихта» да есімді, етістікті тұрақты тіркестердің дені қазақ тілінде бар тіркес үлгілерімен бірдей екенін көрсетеді [11].

Әсіресе бұл тілдік ерекшеліктер өз шығармасын халық тіліне жақындатуға әрекет еткен Әбілғазының «Түркі шежіресінде» ерекше байқалады.

Ендеше, Әбілғазының шағатай түркісі деп, өз заманындағы алдыңғы ақын-жазушылар шығармаларының тіліндегі күрделі араб және парсы тілдерінің сөз тіркестіру амалдарын, синтаксистік оралымдарды, өзге тілдік құрылымдардың көптеп қолданылуын, кей жағдайда оқыған сауатты адам болмаса, түсініксіз араб және парсы сөздерімен ауырланған тілді айтып отырғаны деп түсінген жөн сияқты. Міне, осы ерекшеліктерді аңғарып, өз шығармасын жазу үстінде ол дәстүрден шамасы келгенше аулақ болуға тырысқан. Барша түркі халықтарына ортақ түркі тілінде жазуды мақсат еткен.

Егер де автордың айтып отырған шағатай түркісі дегені жоғарыдағы айтылған өзге тілдік күрделі синтаксистік құрылымдар болса, онда “араб, парсы тілдерінің сөйлем құрылысын пайдаланбадым” дегені деп топшылауға негіз бар. Өйткені шығарманың сөйлем құрылысы, шынында да, өте жатық, қазіргі қазақ тіліне жақын.

Мұны Әбілғазының еңбегінде қолданған барлық сөзге лингвостатистикалық сипаттама жасау арқылы анықтауға болады.

Сандық есептеуді көлемді түрде алып, Әбілғазының сөз қолдану ерекшелігін нақтылы көрсету үшін қайталауды шығарып тастап шығарма тіліндегі барлық сөздерді бір бөлек, ономастикалық атауларды бір бөлек алып отырмыз. Өйткені ономастикалық атаулар шығарманың бірсыпыра пайызын құрайды. Біздің бұл есептеуіміздің қорытындысы шамамен мынадай болды (қайталауларды есептемегенде):

 

Ономастикалық атаулар	түркі сөздері	араб сөздері	парсы сөздері
277	3990	397	365
5, 5 %	79, 3 %	7, 9 %	7, 3 %

Э.Н.Наджиптің сандық есептеуінде, Құтыбтың «Хұсырау уа Шырын» поэмасында араб және парсы сөздерінің арасалмағы шығарма лексикасында 24-31 пайызды құрайды [12,138-б.]. Ал татар зерттеушісі З.А.Хисамиеваның есептеуі бойынша, Қадырғали Жалаиридың «Жамиғ-ат тауарихында» түркі сөздері – 58 пайыз, араб сөздері – 28 пайыз, парсы сөздері – 13 пайыз, орыс және моңғол сөздері 1 пайызды құрайды екен [11,27-б.]. Байқап отырсақ, проза жанрында жазылған осы орта ғасыр ескерткіштерінің ішіндегі аталған екі тарихи шығарманың қазіргі қазақ тіліне ең жақыны екені дау тудырмайды. Дегенмен, тілінің қазақтарға түсініктілігі жағынан біз қарастырып отырған «Түркі шежіресі» Қадырғали Жалаиыридың жазған «Жамиғ-ат тауарихынан» да жақын екенін мына сандық есептеулер көрсетіп тұр. Себебі Әбілғазы туындысында араб және парсы сөздері Қадырғали шығармасына қарағанда анағұрлым аз жұмсалған.

«Шежіреде» кездесетін араб-парсы сөздеріне сандық есептеу жүргізу арқылы біз Әбілғазы ханның араб және парсы сөздерінен қолданудағы өзіндік ерекшелігін біле аламыз:

Араб сөздері 397 7,9 %		Парсы сөздері 365 7,3 %
қазіргі қазақ тілінде қолданылатын араб сөздері	Қазіргі қазақ тілінде қолданылмайтын араб сөздері	қазіргі қазақ тілінде қолданылатын парсы сөздері	қазіргі қазақ тілінде қолданылмайтын парсы сөздері
235	162	223	142
4, 6 %	3, 2 %	4, 4 %	2, 8 %

Бұл сандық көрсеткіштен қазіргі қазақ тілінде қолданылатын араб және парсы сөздерінен гөрі қазіргі қазақ тілінде қолданылмайтын араб және парсы сөздерінің мейлінше аз мөлшерде жұмсалғаны байқалады.

Сонымен, автордың «араб, парсы, шағатай тілдерінен бір де сөз қоспадым» деген мәлімдемесін сол тілдерге тән сөйлем құрылысын пайдаланбадым деумен қатар, қазіргі қауымға түсініксіз араб және парсы сөздерін мейлінше аз қолданғанын айтқаны деп түсінеміз.

Әбілғазы «Түркі шежіресін» жазуда көп тілді білуі нақты көрініс табады. Оның өз заманында араб, парсы тілдерін жетік меңгергенін шығармада көп сөздерге этимологиялық талдаулар жүргізіп, мағынасын ашуға тырысқанынан да байқауға болады.

Әбілғазының өзі еңбегінің кіріспесінде өз заманының білімді, жан-жақты даярлығы бар адам екендігін және Құдай тағаланың оған берген қасиеті ретінде әскери өнерден, ақындық өнерден, араб және парсы, моңғол тілдерінен, тарихи маңызды оқиғалардан да хабардар екенін және оларды жатқа білетінін баяндайды.

Бұл шығармадан түркілердегі ру, тайпа аттарының шығу тектеріне байланысты көптеген деректер кездестіруге болады. Қаңқылы сөзінің шығу тегін арба жасаған адаммен байланыстырса, ұйғыр елінің атын ұю сөзінен шығарады. Ұйғыр өз төрелерінің атын йідіқұт дейді. Ол иіді (ию) және құт (арабша жан деген мағынада) сөздерінен құралғанын түсіндіреді.

Сондай-ақ араб және парсы сөздеріне де түсінік беріп отырады. Мәселен, автор аталған еңбегінің 5-бетінде адам «адам араб тілі тұрұр, араблар йерінің қыртышыны адам дер» деп жазады. Яғни оның себебін Құдай тағала адамды жер бетінен алынған топырақтан жасағаннан деп түсіндіреді. Идрис атауының да дәріс сөзінен шыққандығын көрсетеді. Шестің мағынасы ғабат аллах тимек болұр (Құдайдың құлы) дейді.

Оғыз ханның жиырма төрт немересінің аттарының мағыналарын көбіне араб және парсы сөздерімен түсіндіреді. Кейде түркі сөзінің араб және парсы, моңғол тілінде қалай аталатынына да тоқталады.

     - Ағыб бара тұрған ұлұғ суны түркі тілінде сай дер уа тәжік күчекін руд уа ұлұғын рудхоне дер араб уады дер мағұл мұран дер (45). Темірдін даруаза қойдылар андағ диуарыны араб сәдд дер, түркі тілі бірлән торқорқа дерлер Хытай халқы онку дерлер (47).

Қорыта келгенде, Әбілғазы шығармасы, өзі кіріспесінде айтқандай, тап-таза түркіше неге болмайды десек, қателескен болар едік. Өйткені тілдің жалпы даму заңдылығы бұны көтермейді, шеттен кірген сөздердің кіруі табиғи құбылыс. Әбілғазы араб және парсы, шағатай әдебиетін де, діни оқуын да жетік білген, ислам дінінің шарықтау кезеңінде хатқа түскен бұл ескерткіште араб және парсы сөздері көп деп айтуға болмайды.

Сондай-ақ, Әбілғазы шығармасы көне дәуір тіліндегі сөз мағынасын тануда, жер-су аттарының этимологиясын айқындауда, өткен тарихымызды білуде тигізер пайдасы зор. Демек, Әбілғазы ханның «Түркі шежіресі» қазақ әдеби тілінің тарихынан ерекше орын алады деп білеміз.

2-тарау «Түркі шежіресіндегі» араб және парсы сөздерінің лексика-семантикалық сипаты» деп аталады. Оның «Араб және парсы сөздерінің лексика-семантикалық ерекшеліктері» деп аталатын бірінші тараушасында «Шежіредегі» араб және парсы сөздері лексика-семантикалық ерекшеліктеріне қарай үш топқа бөліп қарастырылады:

Бірінші топқа мағынасы өзгеріске түспеген сөздерді жатқызуға болады. «Шежіреде» беретін мағынасы мен қазіргі қазақ тіліндегі мағынасы сол күйінде сақталған араб және парсы сөздері – шығарма тілінің негізгі арқауы. Мысалы, әділ, азап, айла, арзу, бақ, дана, дұшпан, дос, дарбаза т.б. атауға болады.

«Шежіре» тілінде абстракт ұғымдарды білдіретін сөздер негізінен араб элементтері болып келеді. Ал парсы сөздерінің басым көпшілігі тұрмыстық зат атауларына қатысты жұмсалған. Мұның себебін түркі халықтарының көп жылдар бойы парсылармен көршілес отырып, тікелей қарым-қатынас жасауымен байланыстырамыз. Мұндай сөздерді Әбілғазы өз шығармасында үнемі қолданып отырады.

Екінші топқа мағынасы кейбір өзгерістерге ұшыраған сөздерді жатқызуға болады. Мәселен, «Шежіреде» пуст сөзі кездеседі. Парсы тілінде пуст кожа, шкура, кора, скорлупа [ПРС, 97-б.] мағынасын берсе, «Шежіреде» шапан мәнінде жұмсалған.

       - Бір кече йарым ахшам еркек ұғлан тұғұрды атасының пустының етегінден кесіб алды тағы ұғланны чырмаб үйінің кеніде йалқұн ічінде йылатұб қойды (34, 16-17). Атасының пустының етегіндін кесіб алды (56).

Кейбір араб және парсы сөздерінің өздерінің әдеби тілінде бірнеше мағыналары болатыны белгілі. Уақыт өте бір тілден екінші тілге ауысқан сөздердің мағыналары тарылады, яғни бір немесе екі мағынада ғана қолднылады.

«Šežìre» tìlìndegìàsàrsôzìnì็ арабские tìlìnde kôp maġynasy бар: 1) с belgì; 2) A็yz, kône zamanny็ eskertkìšì; 3) yķpal; 4) àser, эффект; 5) šyġarma, e็bek (àdebi, ġylymi), б. [ORS, 7-б]. Šyġarmada bұl maġynada sôz ķoldanylġan ЕС. Бири àsàr UA àlàumàt (и belgì) и ekìnšì maġynasy àser, yķpal эту эту mànìnde žұmsalġan.

Бу sôz hanny็ kô็ìlìkeàsàrĶylyb jasauylġa bұjyrdy(88,27).Taġy Hendustan baryb Хабар Oye Anlaràsàrbìlmej ķajtyb keldìler (98,26). 

Ķazìrgì казахского tìlìnde syrttaj Бир ķұbylystan, bìldìredì ġana ұġymyn ķimyl-àreketten болатын «yķpal». Demek, арабские tìlìndegì bұl kôpmaġynaly sôzdì็ maġynasy mejlìnše tìlìne tarylyp auysķanda казах, žalġyz ġana tүsìnìktì bìldìretìn bolyp ķalġan.

Парсы тілінің сөздігінде әуез сөзінің 1) голос, звук; 2) песня деген мағыналарды береді [ПРС, 46-б.]. Шығармада: 1) дауыс; 2) атақ-даңқ мағынасында қолданылған.

     - Ерсе ұғлан әуезі келді барыб көрді өзінің постыны таныды (34,18). Ауезісі мағұл ічіне шұһрат табды (Атақ-даңқы маңғол ічінде белгілі болды) (44,6).

Ендігі бір тұстарында аты деген сөзбен қос сөз жасайды.

Мәселен, Екі йыл отұрған соң аты уа әуезісі төрт тарафқа түшді (Атағы барлық жерге белгілі болды) (48).

Үшінші топқа қазіргі қазақ тілінде кездеспейтін, қолданылмайтын араб және парсы сөздері жатады.

Б. Saġyndyķov: «Tүrkì halyķtarynda so็dy bolmaġan ұġymdar bұryn-меня ataulary eskertkìšterde ЗАТ арабо sôzderìmen berìledì parsy. Sôzderdì็ kôpšìlìgì Mұndaj dìni basķaru ìsterìne ұġymdar, Эль, èkonomikaġa, màdenietke, ķoġamdyķ ġylym меня ômìrdì็ salalaryna bajlanysty terminder basķa к. Àrine mұndaj sôzder audaruġa kelmejdì. Audarġan negìzgì maġynasy bұzylyp kүnde де Кетер edì» [13,31-b], – dejdì.

Аль kemšìlìkterdì otyryp Àbìlġazy osy bajķaj, halyķtaryna ķarapajym tүrkì ortaķ že็ìl tìlmen žazudy maķsat ôz zamanyny็, цеце tìldìk alystaj almaġan ortasynan. Šyġarma tìlìnde, àdettegìdej, ortaaziâlyķ, bìzge tүsìnìksìz ķazìrgì tìlìmìzde bìraķ ķoldanylmajtyn žàne sôzderì ұšyrasady Дубай parsy. Tүrkì tìlderìnde bұl sôzderdì็ Bìrsypyra bìrķatary ķoldanyluy mүmkìn ke็ìnen к.

«Шежіре» тілінде араб тіліне қатысты мынадай сөздер бар: хәмлә (жүкті), зағифа (әйел), бинеһаиат (шексіз), инғам (сыйлық), мұхтасар (қысқаша айтқанда), ғажражи (көну), уасел (есіткен, білген), сабахи (кінәлі), шайе (таралу) т.б.

- Ол ұрұш тамам Қарқын уа Харасан уа Мауренахрда шайе болды (53, 27). Хатұнұм хәмлә ерді тұғырды (14,15). Лафазы мұхтасар болса һәм мәһнәсы мұхтасар ермес ерді (52,11).

Ал парсы тіліне қатысты мына сөздер жиі ұшырайды: сетар (жұлдыз), сулих (бейбіт), сәкін (тыныштық), серат (жол), ләб (ерін), кенар (жаға) т.б.

    - Ай уа хесабны он екі йұрт уа сетаре шүкүр алқабының хесабын барчасын біле тұрған сондағ еркендүр (53,15). Менің бірлән ұрұштылар мен ғалыб келдім сулих қылдылар (168). Шаһар Сарайчыққа качыб барды уа анда сәкін болды (98). Бір дарре бар ерді ол дарренің йолы сератының йолындын һәм нозу керек ерді (51,28).

Жалпы шығарма тілінде қазіргі тілімізде қолданылмайтын араб және парсы сөздері қазақ тіліндегі тақырыптық топтардың барлығын қамтиды. Мәселен, соғыс қимылдарына байланысты: масхар қылу, ғалыб келу, есір қылу, хежуб қылу, хамле қылу, банд қылу т.б. жарыса қолданылатын араб сөздері кең қолданылған. Діни ұғымдарға байланысты: шариф ислам, калиме шаһадат, фузала уа зуход, ғибадат, намазкаһ, бәде т.б. Ал тұрмыстық зат атауларына байланысты: сандан, чөкүч, қумаш, сарұпай, пост т.б сөздер.  

«Шежіре» тілінде ел мен ел, хандар мен сұлтандар арасындағы уәде, келісім, жарасу, мадақтау мәніндегі сөздер мен сыйлық жасау, жол-жоралғылар мен ризашылықты білдіретін күрделі сөз тіркестері жұмсалған. Мысалы, ілтифат уа енаиатлар, хазына уа дафине, мал уа нәәмәт, хәт уа сауғат, енаиат уа шафақат т.б.

Қазіргі тілімізде жоқ бұндай тұрақты сөздердің қолдануының өзіндік себептері болған сияқты:1) түркілік баламаның болмағандығынан; 2) түркілік балама бола тұрса да өзінің сөзін нақтылау үшін; 3) тіл шеберлігін көрсету үшін қолданылған.

Араб және парсы сөздерін жеке және көмекші етістіктермен ғана қолданып қоймай, тұрақты, бейнелі сөз тіркестерін беруде де пайдаланған. Бұл жерде автор шығарманың тілін әсерлі, мазмұнды етуді мақсат етсе керек.

Қорыта айтқанда, «Шежіре» жазылған кезеңде бұл сөздер жергілікті халық тілінде, әсіресе жазба әдебиетте кең қолданылған болуы керек. Кейінгі тілімізде көп қолданылмағандықтан, мағынасы түсініксіз сөздерге айналған.