№1,Бекжан

1) Ең алдымен, отандық археологиядағы экономикалық пiшiндеуiмен түсiну керек болатынын анықтауға керек. Бұл термин (1965 ) с.Н.Бибиковпен ғылыми айналымға тұңғыш рет енгiзiлген.

Ол дегенмен ашпады термин мәлiметтiң мазмұныды, экономикалық пiшiндеу археологиялық мәлiметтердiң экономикалық бағасының басқа бағыттарынан айырмашылығы болуға қарағанда түсiндiрмедi. Дұрысын айтсақ, палеоэкономикалық пiшiндеумен әр түрлi зерттеу, логикалық үлгiлердiң бастаушы жасауына кез келген шаруашылық мойындауы керек - аймақтық, хронологиялық, мәдени айырмашылықтар және шаруашылық жұмысының қатысты жеке салаларының айырмашылықтарынан тәуелдiлiк көнелiктiң экономикалық жүйелерi тыс.

Палеоэкономикалықпiшiндеу базасында шаруашылық жұмысының түрлерi зерттеу не бiр iске асатын бастапқы үлгi болып табылады, шаруашылықтың бiрыңғай жүйе бiр немесе бiрнеше мәдени ауылдар, сонымен бiрге аймақтық экономикалық жүйелер

2)

3) Эволюционизм. Эволюционизм этнологиялық теория ретінде ХІХ ғ. Ортасында қалыптаса бастады. Жаратылыстану саласындағы жетістіктерге орай эволюционизм теориясының негізін салушылар түрлі халықтар мәдениетінің дамуы барысындағы адамзат мәдениетінің даму заңдылықтарын негіздеуді өздерінің негізгі міндеттері ретінде санады. Э. Тайлор (1832-1917). Эдуард Тайлор – этнология ғылымында эволюциялық мектептің негізін салушы. Негізгі еңбектері: «Исследования в области древней истории человечества» (1865); «Первобытная культура» (1871). Г. Спенсер (1820-1903). Герберт Спенсер - этнология ғылымында эволюциялық теорияның өкілі Г. Спенсердің қоғамды организммен теңестіруі қоғамды іштей үш жүйелес салаға бөлуге әкеледі. Олар: 1) қолдаушы, 2) материалдық игілікті өндеу көзіне (экономикаға), 3) қоғамның жеке бөліктерінің арасындағы байланыс, қатынастарды анықтау, қоғамдағы еңбектің бөлінуін реттеп тұрушы және жеке бөліктердің тұтасқа бағынуын реттеу (мемлекеттік өкімет) болады. А. Бастиан (1826-1905). Адольф Бастиан – неміс этнология ғылымы мен эволюционизмнің негізін салушы. Л. Морган (1818-1881). Льюис Генри Морган – американдық ғалым, АҚШ-тағы үндіс тайпаларын зерттеуші. Негізгі еңбектері: «Древнее общество» (1877) Морганның классификациясы бойынша, адамзат қауымының дамуын үш кезеңге – Т а ғ ы л ы қ (төменгі, орта, жоғарғы сатылары бар, 180 мың жылға созылады) – Ж а б а й ы л ы қ (мұнда да – төменгі орта жоғарғы сатылы,15  мың жыл) – М ә д е н и е т т і л і к (5 мың жыл, бүгінге дейін) – деп бөлінеді.

№2

1)

Функционализм мектебі өкілдері адамзат қоғамын жануарлар әлемінің бөлігі ретінде қарастырып, қоғамды тірі ағза секілді дамитындығын, соған сай қоғамды құрайтын элементтердің белгілі бір қызметтерді атқаратындығын тұжырымдаған. Демек, адам қоғамы өзара байланысты әрі бірін-бірі толықтырып отыратын мәдени элементтерден тұрады. Кез-келген әлеуметтік жүйе тұрақты үлгілердің (модель) «құрылымынан» тұрады. Соның негізінде индивидтер өзара және қоршаған ортамен қарым-қатынасын жүзеге асырады, жүйенің әлеуметтік ынтымақтастығын қолдауға өзіндік үлес те қосады. Мәдениет индивидтің мұқтаждығына қызмет етеді. Мәдениетте шешуші рөлді салт-дәстүр, жоралғы, моральдық нормалар атқарады. Этнологияның мәіндеті мәдени құбылыстардың атқаратын қызметтерін, олардың әрбір жекелеген мәдениет шеңберіндегі өзара бейімделуі мен өзара байланысын және т.б. зерттеу болып табылады. Көрнекті өкілдері: Б. Малиновский (1884-1942), А. Радклифф-Браун (1881-1955) және т.б. Көрнекті өкілдері: Э. Дюркгейм (1858-1917), Л. Леви-Брюль (1857-1939) және т.б

2)

3) Компиляция - бұл өзара байланысты айтқан сөздердiң дәйектілігі, тарихи мәселелер зерттеулерiн жеңiлдету үшiн материалды мәдениет заттарының сипаттамасы,оларды топтастыру қажеттілігі .

Компиляция деп, маселен, каталогтың басым бөлігін атауға болады. «Мысалы, каталог деп–ескерткіштер тізімінің зерттеу орны сияқты іспеттес мінездемелері бар түгелдей, жан-жақты жасалған сипат тізбегін атайды.(мысалы, қазба жұмыстары туралы есеп, заттардың түрлері мен функциялары, (мүсiндер тiзімі қарулар жинағы), сақтау орны(мұражай тiзімі) және тағы басқалары. Қалай болғанда да каталогтың пайдалануын жеңiлдетуге ұмтылатын бұл ұйым түрлері тарихи талдау үшiн мәлiметтерді жинақтаумен айналыспайды.

Компиляцияны бiр терминмен айта кетсек, ол бiрiншi тектер құрылымының пайда болу процесі, және бұл процестiң өзiндік нәтижесi. Сонда компиляциялар деген сөздің астында, жекеше түрде алынған қызмет барысында пайда болған қорытынды олжұмыстың өзі деп түсiну керек

№3

1)

2) Экономикалық пiшiндеу әдiстемелiк жоспарда бұл ежелгi қоғамдардың шаруашылығының археологиялық зерттеуiндегi өте биiк табыс, өйткенi шаруашылықтың тұңғыш рет әр түрлi салалары ол тек қана сапалы емес,сонымен қатар сандық көрсеткiш болатын бiртұтас шаруашылық кешенiне байлайды. Алған экономикалық пiшiндеудiң ортақ нәтижелерi салыстырмалы, шамамен сипат тасысар едi, және құқықсыз талап етуге болды, қандай жағыдайда болса да бүгiн, қандай болса да дәл, абсолюттi сенiмдi есептер

3) зерттеулер Ресейден Қазақстанға жіберілген бірқатар ғылыми экспедициялардың жүргізілуі нәтижесінде жүзеге асқан.

1768-1774 жж. Ресей Ғылым Академиясы ұйымдастырған экспедиция қазақтардың тұрмысы мен шаруашылығын зерттеуге бағытталды. Осы экспедиция басшысы П.С.Паллас және экспедиция мүшелерінің бірі этнограф И.Г.Георги еңбектері қазақ қоғамының саяси және әлеуметтік құрылымы мен шаруашылығы, отбасылық және туыстық қатынастар мәселелеріне түсінік берді. Бұл еңбектерде қазақ қоғамының әлеуметтік құрылымындағы қожалар мен сұлтандар тарихына аздап тоқталып, олардың «ақсүйектер» тобына жататынын атап өткен.

ХІХ ғ. басындағы қазақ тарихы үшін маңызды тарихи-этнографиялық тұрғыда жазылған еңбектердің бірі А.И.Левшиннің⁸ зерттеуі болды. Бұл еңбекте қазақ қоғамының саяси, әлеуметтік-экономикалық және географиялық жағдайы мен этнографиялық мәліметтері, халықтың жанұялық-некелік қатынастары, бала тәрбиесі және өлікті жерлеуге байланысты жосын-жоралғылар, ас беру салттарындағы әдет-ғұрыптар мен салт-дәстүрлер т.б. толығырақ қамтылып жазылды. Ал, қожаларға қатысты, олардың шығу тарихы, қожалар қыздарын басқа қазақ руларына бермейтіндігі және Тәуке ханның «Жеті жарғысы» бойынша қазақ қоғамының әлеуметтік статусындағы қожалардың орны сипатталды.

ХІХ ғ. соңында да қазақ қоғамының шаруашылық, әлеуметтік және әдеттік құқықтарын жинау мен отбасы және неке тарихына байланысты зерттеулер орын алды. Олардың қатарын Н.И.Гродеков, А.Н.Харузин, Ш. Ибрагимов, Г.Загряжский, И.Сотников, П.Е.Маковецкий еңбектері құрайды. Бұл еңбектерде этникалық тарихы, жанұялық-некелік қатынастарына байланысты сипаттаулар бар. Мәселен, қазақтар үшін жат, ал қожаларға тән үш ата арасындағы некелесу П.Е.Маковецкий еңбегінде⁹ көрініс алды. Ал, Н.И.Гродеков¹⁰ еңбегінен қожаларға қатысты, олардың ел арасында балаларды сүндетке отырғызу ғұрпын орындайтындығы мен некелік қатынастарына байланысты және рулық таңбасына қатысты қосымша мәліметті ала аламыз.

Г.Загряжский¹¹ қазақтар арасындағы «ақсүйектер» тобын сұлтандар мен қожалар құрады, мұндағы қожалардың шығу тегі Мұхаммедтің алғашқы ізбасарлары исхабтардан тарағандар және олардың қырғыз (қазақ-И.З.) қожалары арасындағы этникалық тарихын екіге бөлген болса, А.Н.Харузин¹² Бөкей Ордасындағы қожалардың әлеуметтік орнын, олардың жанұяларының санын, рулық таңбалары мен ұранына қатысты мәліметтерді атаған.

И.Сотниковтың¹³ көлемді мақаласында, қожалардың халық арасындағы діни беделі, олардың діни ғұрыптық қызмттерді орындаудағы, соның ішінде қазақтар арасындағы неке қию діни ғұрпында міндетті түрде қожалардың қатыстырылатындығы сипатындағы мәліметтерден хабардар боламыз.

Ш.Ибрагимов¹⁴ зерттеуінде молдалардың және қожалардың қазақ даласында неке қию, сүндетке отырғызу мен мәйітті жөнелтудегі жаназа шығару сияқты діни ғұрыптарды орындайтындығы көрсетілді.

И.И.Ибрагимов, Н.С.Лыкошин еңбектерінде отбасылық некелік қатынастарға, бала тәрбиесіне байланысты жазылған мәліметтер баршылық. Филология ғылымдарының докторы (1945), Қазақ КСР ҒА академигі (1958), профессор (1960), республикада археологиялық мектептің негізін салушы, этнография, шығыстану, тарих, әдебиеттану,

№4

1) «Макроархеологиялық теория» -метаархеологияға қарағандақұрылым, әдіс,археология концепциясы мен теориясының қасиеттерін талдаумен байланысты емес, археологиялық ақпарат, теория талдауы және макро деңгейіндегі идеяның, теориялық тарихи кезеңді құрудың теоритациясымен байланысты. Біздің ойымызша, макротеория объективті-хабар жолының өзі, археологиялық теорияда тұтас қолданатын нақты теориясы.

Бөліктегі керісінше түсінік ретінде классификациялық археология келеді. Оның міндеті – топтастыру әдістерін құрып өңдеу, кластерлеу, археологиялық объектерге типологизация жасау. Топта бірінші орында классификация түрін ерекшелейтін артефакттік археология тұр. Артефакт түрінің ерекшелену әдісінің құрылу маңыздылығын қайта бағалау қиын, себебі классификаяилық жүйе көбінде классификациялық мәліметтерде маңызды деп есептелетін зерттеу критерийлеріне байланысты.

2) Әшекей - киімді, тұрмыстық бұйымдарды безендіруге пайдаланылатын, сәндік үшін жасалынатын бұйымдар және зат, бұйымның бетіне салынатын ою-өрнек, түрлі нақыштар ^[1].

Әшекей тағылатын түрлеріне қарай бірнеше топтарға бөлінеді^[4].

• Басқа тағатын әшекей түрлері: шеке, самай, маңдай, құлақ, мұрын, бұрымға тағылатын әшекейлік заттар.

• Шекеге тағылатын әшекей түрлері: шекелік.

• Самайға тағылатын түрлері: сырғалық, айшық, жақ моншақ, сырға.

• Маңдайға тағылатын әшекей түрлері: күміс теңгелер, шырмауық.

• Құлаққа тағылатын әшекей түрлері: сырға, бет моншақ.

• Мұрынға тағылатын әшекей түрлері: зере, зерен, зейір, зер.

• Бұрымға тағылатын әшекей түрлері: шашбау, шашқап, шолпы, шашқа тағатын түйреуіштер, шашмоншақ.

• Мойынға тағылатын әшекей түрлері: алқа, бойтұмар, моншақ, тұмарша, әйкел, ділда алқа, тұмар.

• Кеудеге тағылатын әшекей түрлері: өңіржиек, түйреуіш.

• Қолға тағылатын әшекей түрлері: білезік, мөр, сақина, балдақ, жүзік.

• Киімге тағылатын әшекей түрлері: түймелер, қапсырмалар, жапсырмалар, белдік, белбеу, тана, танакөз, тал моншақ. Алқа – мойынға, омырау-ға тағылатын зергерлік зат. Оның аса көркем әрі күрделі түрлері Қазақстанның батыс және оңтүстік – батыс өңірін- де кеңінен тараған. Бұл алқа-лар бір-бірімен шығыршық ар- қылы жалғасып, бірнеше төрт бұрышты әшекейлерден құрас- тырылып жасалады. Алқаны меруерт, маржан, үзбелі мон- шақтар тізбегі түзілген асыл тастардан да, алтын, күмісті соғып та жасап, бетіне асыл тас қондырады, ою-өрнек са- лып, салпыншақтар да тағады. Жасалған материалына, тә-сіліне байланысты: лағыл, мар- жан, меруерт алқалар, жақұт көзді алқа, зер шашақты алқа (салпыншағы мол, бірнеше ша- шағы бар), екі қатар етіп ал- тын-күмістен соғылған – қос  алқа, төртбұрышты екі алақан- нан (пластинкадан) тұратын қос тақта алқа, күміс шынжырлармен үзбелестіріп жасалған неше түрлі салпыншақты –  шұбыртпа алқа тәрізді алқа-лардың көптеген түрі бар. Әйкел – мойынға тағатын алтын, күміс әшекейдің көне атауы. Өзбектер хайкал, қа-рақалпақтар хайкел деп атайтын металдан жасалған сән- дік бұйымыңыз осы қазақтың әйкелі. Моншақ – түрлі, түсті үлгі-дегі (шар, сопақша, қырлы) мо- йынға тағатын әшекей. Оның кең тараған түрлері: ақық мон- шақ, ала моншақ (қара ала көзді), алпыс моншақ (көз ти- меуі үшін), әңгір моншақ (кү-міске тізілген әшекей моншақ), бет моншақ (сәукелеге, киме- шекке тағылатын), жақ мон- шақ (алтын, күміс қозалармен, асыл тастармен бұршақтап, үзбелеп жасалған салпыншақ-ты әшекей, әйелдердің бас-киіміне тағады), көз моншақ, күміс моншақ, қызыл моншақ, меруерт моншақ, су моншақ (ұсақ тастардан тізілген), тай-тұяқ моншақ, тал-тал моншақ, тана моншақ, шаш моншақ, шұбыртпа моншақ. Тұмарша – күмістен не бұрыштап, не жұмыр түтікше тәріздендіріп жасалып, шынжыр бау тағылатын әшекей. Оның үшбұрыш, төртбұрыш түрлері бар. Оның атаулары: жастық тұмар (төртбұрышты түсті металдан жасалған), қи-ық тұмар (жалтырауық заттардан әзірленген), лағыл тұмар (лағыл таспен безелген), сіркелкі қолтық тұмар (бетіне сіркелеп өрнек салынған), алтын тұмар (күміс бетіне алтын жалатқан). Өңіржиек – алқаның жергілікті атауы. Оны көйлектің сыртынан омырауға тағады. Омырау бастырғыш –  қыз-келіншектер көйлектері-нің сыртынан тұтынатын кеуделік әшекейі.

3) Ә. Марғүлан 1930–1938 жылдары Қаз КСР Халық ағарту комиссариаты жанындағы жаңа алфавитті қабылдау жөніндегі комитеттің ғылыми жетекшісі, КСРО Ғылым академиясының аспиранты болды. 1938 жылы ҚазКСР Халық Комиссарлар Кеңесінің шақыруымен Москвадағы Қазақ филиалына қызметке ауыстырылады.

1943 жылы қыпшақ жазба ескерткіштері жөнінде докторлық диссертация қорғайды. 1941–1946 жылдары ҚазКСР Ғылым академиясы тарих бөлімінің, 1946–1951 жылдары – археология, палеолит бөлімінің, 1958–1976 жылдары – Ш. Уәлиханов атындағы ҚазКСР ҒА Тарих, археология және этнография институты этнография бөлімінің меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1945 жылы қазақ халқының мәдениеті, тарихы саласындағы зерттеулерінің нәтижесінде "Қазақ халқының эпикалық аңыздары" тақырыбында докторлық диссертация қорғады. Ауызша эпикалық шығармашылық жанры, қазақтардың материалдық және рухани мәдениетінің тарихы ғүлама ғалым зерттеулерінде жан–жақты талданды. Соның арқасында халықтық эпикалық шығармалардың тарихи–әлеуметтік тамырлары ашылып, шыққан уақыггары негізделді. Мұнымен қатар, ол ежелгі сәулеттік ескерткіштерді де зерттеді.

№5

2) :Мәдениеттiң әлемi бар археологиялық ғылымының затының байланысы, сырттай қарағанда, құбылыстар теңкиедi, жеке алғанда тапты, заттық мәдениеттiң тарихы терминнiң 20-шi жылдары кеңес археологиядағы таратуындағы шағылысу.

Сұрақтардың бiр қатарының ары қарай өңдеуi дегенмен мәдениеттанудың теориялық мәселелерiне ықылас кейде тiптi жанама түрдегi әсiресе жарықта еселенген соңғы жыл байланыс сол сияқты көп өлшемдi болып табылғанын көрсеттi. Ғылымның көп iргелi ұғымдары күрделi көп мәндi сипаттарды таңырлық функциялардың бiр қатар теориялық жоспарында орындай тасысады. Пайда болатын археологиялық өңдеулердi тәжiрибелерде әр түрлi мәселелерi, интерпретация деңгейiнде әсiресе, жеке алғанда археологиялық мәдениет терминнiң қолдануында, терминге, омонимдар бiрмәндi деңгейде, бұл термин құбылыстың мазмұн және затын алатын әртүрлi ғылымдар негiзiнде зерттеудiң әртүрлi деңгейлерiнiң жүктемесi көлемге және бағыт бойынша өте жақсы тасымалданатында екпiндердi жылжумен тап байланған. Мәннiң осы ғылым үшiн ол археологиялық жүйелеуге археологиялық мәдениет ұғымдар ерекше. Ұйым, жаппай материалдардың орнықты кешендерiнде бұл жерде ескередi бұл келесi интерпретация немесе реконструктивтығы операциялар үшiн негiз. Мәдениетiнiң феноменi ең алдымен қалай сыртқы және iшкi пәндiк форма қазiргi адамгершiлiк қызметтердiң регулятивовы жүйе болғанын қаралады. үш морфологиялық кесiктер ерекшелеуге болады, немесе қабаттай, мәдениет: заттық мәдениеттi; әсерлер және алынатын нәтижелермен тетiктермен рухани мәдениеттi олардан; морфологиялық жiк - көркем мәдениеттi. Зерттеушiлер мәдениетке салыстырмалы дербестiкпен ие болатынын және оның кезеңдерi әлеуметтiк-экономикалық дамытудың кезеңдерiн тiптi де сөзбе-сөз қайталайтынын белгiлейдi. Бұл өте көрнекi құндылықтардың қатты жүйесiнiң сақтауына тенденцияның жанында, реттелетiн ырым-сырымдармен бақылап отырады.

3)Ассимиляция – бір-бірінен пайда болуы мәдениетті және тіпті жөнінен ажыратылатын этностардың этникалық арақатынастар үрдісі. Ассимиляцияның нәтижесінде бір этностың өкілдері екіншісінің тілін және мәдениетін меңгереді және бұрынғы этникалық белгілерінен толық айырылды.

Этникалық сіңісу (этникалық ассимиляция) - бір этнос өкілдерінің сол ортада тұратын басқа этникалық топтардың тілін, мәдениетін, әдет-ғұрпын, салт-дәстүрін сіңіріп, нәтижесінде өздерінің төл мәдениетінен, тілінен, әдет-ғұрып, салт-дәстүрінен айырылып, этникалық тиесілік санасының өзгеруі. Этникалық сіңісудің күшейіп, қарқын алуында элем, аймақ, мемлекет халықтарын интернациоландыру шешуші рөл атқарады. Бұл процесс көбіне бытыраңқы орналасқан этностарда аса қарқынды жүреді. Нәтижесінде этнос басқа этностың құрамын толықтырып, соларға "сіңіп" кетеді. Этникалық сіңісудің күшеюінің тағы бір арнасы - ұлттықаралас некенің көбеюі.

Бұл этностардың, субэтностардың немесе шағын этникалық топтардың басқа этностың ортасына араласып, сіңіп жеке этностықтан айрылуы болып табылады. Ұлыбританиядағы уэльстіктер франциядағы автохтонды бретандықтар және италияндық мигранттар осыларға жатады. Ассимиляцияның табиғи (ерікті) және зорлықты түрлері болады. Бұл әсіресе қалаларда көбірек байқалады. Кейбір зерттеушілер ассимиляцияны консолидацияның құрамды бөлігі деп санайды.

№6