- •Уладзімір Арлоў, Генадзь Сагановіч Дзесяць вякоў беларускай гісторыі
- •980(?) «Крывавае вяселле» Ўладзіміра з Рагнедай
- •922. Утварэнне Полацкай епархіі
- •1021. Бітва полацкага князя Брачыслава з Яраславам Мудрым на Судоме
- •1029. Нарадзіўся князь Усяслаў Чарадзей
- •1129. Выгнанне полацкіх князёў у Візантыю
- •1158. Заваёва незалежнасці Тураўскім княствам
- •1161. Ювелір Лазар Богша стварыў крыж Еўфрасінні Полацкай
- •1258-1259. Першы паход мангола-татараў на Беларусь
- •1314. Знішчэнне нямецкіх рыцараў Давыдам Гарадзенскім
- •1317. Заснаванне Літоўскай мітраполіі
- •1362. Пераможная бітва з татарамі на Сініх Водах
- •1385. Крэўская вунія
- •1387. Вільня першая з беларускіх гарадоў атрымала магдэбургскае права
- •1392. Пачатак княжання Вітаўта
- •1399. Загінуў апошні полацкі князь Андрэй Альгердавіч
- •1413. Гарадзельская вунія
- •1468. Судзебнік Казіміра Ягайлавіча, першы звод законаў дзяржавы
- •1492. Першая вайна Маскоўшчыны з Вялікім Княствам Літоўскім
- •1523. Выйшла ў свет паэма Міколы Гусоўскага «Песня пра зубра»
- •1557. Нарадзіўся Леў Сапега
- •1562. Сымон Будны распачынае ў Нясвіжы выданне сваіх кніг на роднай мове
- •1569. Люблінская вунія
- •1581. Адкрыццё Полацкага езуіцкага калегіума
- •1588. Прыняты трэці Статут Вялікага Княства Літоўскага
- •1595. Паход Севярына Налівайкі на Беларусь
- •1596. Берасцейская царкоўная вунія
- •1618. Дзявулінскае замірэнне
- •1629. Нарадзіўся Сімяон Полацкі
- •1654. Пачатак вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэчай Паспалітай
- •1667. Андрусаўскае замірэнне
- •1743-1744. Крычаўскае паўстанне
- •1767. Слуцкая канфедэрацыя
- •1772. Першы падзел Рэчы Паспалітай
- •1793. Другі падзел Рэчы Паспалітай
- •1794. Паўстанне Тадэвуша Касцюшкі
- •1812. Паход Напалеона
- •1817. Узнікненне таемнага студэнцкага таварыства філаматаў
- •1831. Нацыянальна-вызвольнае паўстанне супроць царызму
- •1835. Адкрыццё Полацкага кадэцкага корпуса
- •1839. Царкоўны сабор у Полацку прымае акт аб ліквідацыі Вуніі
- •1863. Паўстанне Кастуся Каліноўскага
- •1884. Пачаў выходзіць часопіс «Гомон», орган беларускай фракцыі «Народнай волі»
- •1891. Выйшла ў свет кніга Францішка Багушэвіча «Дудка беларуская»
- •1914. Пачатак Першай сусветнай вайны
1317. Заснаванне Літоўскай мітраполіі
Пасля таго як месцазнаходжанне кіеўскага мітрапаліта было перанесена ва Ўладзімір-на-Клязьме, а потым у Маскву (1299), праблема мітрапольнай прыналежнасці беларусаў Вялікага Княства Літоўскага набыла асаблівае значэнне. Суверэнная дзяржава не магла спакойна глядзець на тое, як сумленне яе грамадзян падпарадкоўваецца маскоўскаму мітрапаліту, што фактычна азначала падпарадкаванне Маскоўскаму княству, бо ў Маскве ўладыка ішоў за манархам. Натуральнае імкненне Вільні захаваць самастойнасць сваіх хрысціянаў магло задаволіцца толькі стварэннем уласнай мітраполіі.
Паводле некаторых запісаў у грэцкім спісе архірэйскіх кафедраў, свайго першага мітрапаліта нашая дзяржава мела, відаць, у 1300 годзе, у часы княжання Віценя. Аднак апроч адной узгадкі болей ніякай інфармацыі пра гэта вядомыя крыніцы не данеслі.
Толькі ў 1317 годзе намаганнямі Гедзіміна ўтвараецца сталая асобная мітраполія ў Вялікім Княстве, кафедра якой месцілася ў Новагародку. Вядома, што ў жніўні таго года беларускі мітрапаліт Феафіл браў удзел у паседжаннях Канстантынопальскага сінода. Візантыйскім імператарам тады быў Андронік Палеалог Старэйшы, а канстантынопальскім патрыярхам - Іаан Гік. Першаму вядомаму мітрапаліту Вялікага Княства Літоўскага падпарадкоўваліся епархіі Полацкая, Пінская і Тураўская.
Аднак Масква не жадала страчваць манаполію на праваслаўных хрысціян Усходняй Эўропы і распачала барацьбу супроць асобнай кафедры ў Новагародку. У 1328 годзе беларускія епіскапы падпарадкоўваліся ўжо маскоўскаму мітрапаліту Феагносту. Праз год Гедзімін зноў здолеў пасадзіць свайго ўладыку ў Новагародку, і зноў Масква пачала дамагацца ліквідацыі кафедры канстантынопальскім патрыярхам.
Альгерду давялося развязваць тую ж праблему, што і яго бацьку Гедзіміну, - нанова ўтвараць асобную мітраполію ў сваёй дзяржаве. Ён хацеў, каб кафедра месцілася ў Кіеве, даўным цэнтры праваслаўя. І хоць у 1352 годзе Канстантынопаль не зацвердзіў Альгердавага кандыдата на кіеўскую кафедру, аддаўшы перавагу маскоўскаму Алексію, Літоўская мітраполія ўсё ж была адноўлена. Яе цэнтрам ізноў стаў Новагародак. Нашаму мітрапаліту Раману падпарадкоўваліся Полацкая і Тураўская, а потым і Галіцка-Валынская епархіі.
Не менш уважлівым да праблемы ўласнай мітраполіі быў Вітаўт. Умацаваўшы сваё становішча на пасадзе вялікага князя, ён рабіў захады па нейтралізацыі ўплыву Масквы на праваслаўныя дзяржавы, а таксама абмяркоўваў ідэю аб'яднання цэркваў. У 1406 годзе з яго ініцыятывы епіскапамі Вялікага Княства Літоўскага быў абраны свой мітрапаліт - полацкі ўладыка Феадосій. Калі ж Канстантынопаль зацвердзіў мітрапалітам маскоўскага кандыдата Фоція, Вітаўт забараніў яму візітаваць епархіі сваёй дзяржавы. На з'ездзе духавенства і свецкай арыстакратыі ў Новагародку ў 1415 годзе быў зноў абраны ўласны мітрапаліт Рыгор Цамблак, які на Канстанцкім саборы заклікаў да царкоўнай вуніі. Аднак і ён пратрымаўся не доўга, бо Канстантынопаль аддаў перавагу маскоўскаму Фоцію. Гэтак барацьба паміж Масквой і Вільняй вялася да 1458 года, пакуль асобная мітраполія Вялікага Княства Літоўскага не выдзелілася канчаткова.
Генадзь САГАНОВІЧ