- •1.3 Дәріс комплекстері № 1 кредит
- •1. Тақырыбы: Кіріспе дәріс. Коммуналды гигиенасы пәні және әдістері. Пәннің даму тарихы. Коммуналды гигиенасының дамуындағы Қазақстан және Ресей ғалымдардың рөлі.
- •3. Дәріс тезистері:
- •Коммуналды гигиена - елді мекен гигиенасы.
- •Пәннің даму тарихы
- •3. Дәріс тезистері.
- •4. Көрнекілік материал:
- •6. Бақылау сұрақтары:
- •№ 1 Кредит
- •1. Тақырыбы: Санитарлық заңнамалар коммуналды гигиенасы саласындағы маманның іс әрекетінің негізі. Қазақстан Республикасында санитарлық-эпидемиологиялық қызметінің құрылымы және қызметі.
- •Санитарлық бақылауды ұйымдастыру
- •1. Тақырыбы: Тұрғындар тіршілігінің санитарлық жағдайы үшін шаруашылық ауыз сумен қамтамасыз етудің гигиеналық міндеттері.
- •3. Дәріс тезистері:
- •Сумен қамтамасыз ету және су тұтыну
- •Сумен қамтамасыз ету жүйелері
- •Су құбырының тарату жүйесі
- •4. Көрнекілік материалдар:
- •5. Әдебиеттер
- •6. Бақылау сұрақты:
- •Қазақстанның тұщы су ресурстары қандай?
- •№2 Кредит
- •1. Тақырыбы: Тұрғындар арасында жұқпалы және жұқпалы емес ауруларды таратудағы су факторының ролі.
- •3. Дәріс тезистері: Аурудың таралуындағы су факторының ролі.
- •2. Суды тазартуды, зарарсыздандыруды нашар жүргізуден.
- •4. Көрнекілік материал:
- •5. Әдебиеттер:
- •6. Бақылау сұрақтары:
- •3. Дәріс жоспары:
- •Мәселенің тарихы
- •4. Көрнекілік материалдар:
- •5. Әдебиет
- •6. Бақылау сұрақтары:
- •1. Тақырыбы: Ауыз сумен қамтамасыз ету көзін таңдау. Санитарлық қорғау аймақтары.
- •3. Дәріс тезистері:
- •Сумен қамтамасыз ету саласындағы сақтық санитарлық бақылау.
- •Су көздерінің жіктелуі
- •Жер асты су көздерінен сумен қамтамасыз ету
- •Жер беті су көздерімен сумен қамтамасыз ету.
- •Орталықтандырылмаған сумен қамтамасыз ету.
- •4. Көрнекілік материалдар:
- •5. Әдебиеттер:
- •6. Бақылау сұрақтары:
- •1. Тақырыбы: Ауыз суды тазартудың әдістерін гигиеналық бағалау.
- •3. Дәріс тезистері:
- •Тазарту әдістерінің жалпы сипаттамасы
- •Қоспаларды коагуляциялау
- •Суды тұндыру және сүзу
- •Тазартудың арнайы әдістері.
- •4. Көрнекілік материал:
- •5. Әдебиет:
- •6. Бақылау сұрақтары:
- •1. Тақырыбы: Ауыз суды заласыздандырудың әдістерін гигиеналық бағалау.
- •3. Дәріс тезистері: Дәрістің жоспары
- •Суды залалсыздандыру әдістері
- •Суды хлорлау 1853 ж. Орыс дәрігері п. Карачаров, хлордың антисептикалық қасиетін 1881 жылы р.Кох жазды.
- •4. Көрнекілік материал:
- •5. Әдебиет
- •6. Бақылау сұрақтары:
- •3. Дәріс тезистері:
- •Ағынды суларды тазартудың тиімділігі және санитарлық бақылау.
- •4.Көрнекілік материал:
- •5. Әдебиет
- •6. Бақылау сұрақтары:
- •1. Тақырыбы: Қалалық іркінді сулар. Санитарлық сипаттамасы. Тазалау және зиянсыздандыру әдістерін гигиеналық бағалау.
- •3. Дәріс тезистері: Дәрістің жоспары:
- •Қала ағынды сулары және канализация жүйелері.
- •Механикалық тазарту
- •Биологиялық тазарту
- •Ағынды суларды залаласыздандыру
- •4. Көрнекілік материал:
- •5. Әдебиет
- •6.Бақылау сұрақтары:
- •1. Тақырыбы: Су қоймаларын санитарлық қорғау бойынша шаралар жүйесі.
- •3. Дәріс тезистері:
- •Өндірістік ағынды суларға сипаттама.
- •Мұнай және басқа да өндіріс түрлерінің ағынды сулары
- •4.Көрнекілік материал:
- •5. Әдебиет
- •6. Бақылау сұрақтары:
- •1. Тақырыбы: Су қоймалары суындағы химиялық заттарды гигиеналық нормалау. Негізгі принциптері мен әдістері. Заңнама.
- •3. Дәріс тезистері:
- •Химиялық заттардың улылығы мен қауіптілігі.
- •Алыстатылған зардап
- •Кезеңдік гигиеналық нормалау
- •2 Кезең – нормалаудың жеделдетілген кестесі.
- •3Кезең – созылмалы эксперимент.
- •4 Кезең – толық ашылған кесте.
- •Химиялық заттардың трансформациясы
- •Клиника – гигиеналық және эпидемиологиялық зерттеулер.
- •4. Иллюстративный материал:
- •5. Әдебиет
- •6. Бақылау сұрақтары:
- •1. Тақырыбы: Топырақтың гигиеналық маңызы. Топырақты қорғаудың қазіргі проблемалары.
- •3. Дәріс тезистері:
- •Биогеохимиялық провинциялар
- •Агрохимикаттар.
- •1) Санитарлық-химиялық көрсеткіштер:
- •2) Санитарлы - микробиологиялық көрсеткіштер:
- •4) Санитарлы-энтомологиялық көрсеткіштер.
- •4. Көрнекілік материал:
- •5. Литература
- •3) Санитарлы-гельминтологиялық көрсеткіштер.
- •6. Бақылау сұрақтары:
- •1. Тақырыбы: Топырақтың санитарлық жағдайын бағалаудың критерийлері. Топырақты ластанудан қорғаудың шаралары.
- •3. Дәріс тезистері:
- •4. Көрнекілік материал:
- •5. Әдебиет
- •6.Бақылау сұрақтары:
- •3. Дәріс тезистері:
- •Қатты тұрмыстық қалдықтар (қтқ)
- •Елді мекендерді қалдықтардан тазарту жүйелері
- •Тағамдық қалдықтарды жинау
- •Қала территориясын тазарту
- •4. Көрнекілік материал:
- •5. Әдебиет
- •6.Бақылау сұрақтары:
- •1. Тақырыбы: Қатты және сұйық қоқыстарды зиянсыздаңдырудың негізгі әдістері.
- •3. Дәріс тезистері:
- •Қтқ зарарсыздандыру және қайта өңдеу
- •Елді мекендерді санитарлық тазартуды бақылау
- •4. Көрнекілік материал:
- •5. Әдебиет
- •6.Бақылау сұрақтары:
- •1. Тақырыбы: Атмосфера ауасын қорғаудың қазіргі проблемалары. Атмосфера ауасын ластаушы көздер.
- •3. Дәріс тезистері:
- •Атмосфералық ауаның ластануы мәселесінің маңыздылығы.
- •Атмосфераның физикалық қасиеттері
- •4. Көрнекілік материал:
- •5. Әдебиет
- •6. Бақылау сұрақтары:
- •1. Тақырыбы: Атмосфераның ластануының халықтың денсаулығына және тіршілігінің санитарлық жағдайына әсері, қауіпты факторлар.
- •3. Дәріс тезистері:
- •Атмосфера ластануының жедел әсер ету жағдайлары
- •Атмосфера ластануының адамға созылмалы түрде әсер етуі.
- •4. Көрнекілік материал:
- •5. Литература
- •6. Бақылау сұрақтары:
- •1. Тақырыбы: Атмосфераның ауа сапасын санитарлық бағалау.
- •3. Дәріс тезистері:
- •Ауадағы химиялық заттардың қажетті регламентациясы.
- •Атмосфералық ластаушыларды гигиеналық нормалаудың ерекшеліктері
- •Канцерогендерді нормалау.
- •Атмосфералық ластаушылардың таралу заңдылығы.
- •5. Әдебиет
- •3. Дәріс тезистері:
- •4. Дәрістің жоспары:
- •Атмосфералық ауаны қорғаудың шаралары.
- •Атмосфералық ауаның тазалығына санитарлық бақылау жүргізу.
- •Әдебиеттер.
- •4. Көрнекілік материал:
- •5. Әдебиет:
- •6. Бақылау сұрақтары:
- •1. Тақырыбы: Тұрғын үй, әлеуметтік проблема ретінде. Тұрғын үйлердің микроклиматын нормалаудың ғылыми негіздері.
- •3. Дәріс тезистері:
- •Микроклиматты нормалауды гигиеналық негіздеу
- •4. Көрнекілік материал:
- •5. Әдебиет
- •6. Бақылау сұрақтары:
- •3. Дәріс тезистері:
- •4. Көрнекілік материал:
- •5. Әдебиет
- •6. Бақылау сұрақтары:
- •3. Дәріс тезистері:
- •4. Көрнекілік материал:
- •5. Әдебиет
- •6. Бақылау сұрақтары:
- •1. Тақырыбы: Жаңа құрылыс материалдарын гигиеналық тұрғыдан бағалау және олардың адамдардың денсаулығына әсері.
- •3. Дәріс тезистері:
- •4. Көрнекілік материал:
- •5. Әдебиет
- •6. Бақылау сұрақтары:
- •1. Тақырыбы: Емдеу-профилактикалық мекемелерінің гигиенасы.
- •3. Дәріс тезистері:
- •Дәрістің жоспары:
- •4. Көрнекілік материал:
- •5. Әдебиет
- •6. Бақылау сұрақтары:
- •Палаталық бөлімдерге қойылатын талаптар.
- •Жұқпалы ауруханаларды жобалау және пайдалануға қабылдау.
- •3. Дәріс тезистері:
- •4. Көрнекілік материал:
- •5. Әдебиет
- •6. Бақылау сұрақтары:
- •3. Дәріс тезистері:
- •Шу және оның көздері
- •Шудың адам организміне әсері
- •Шудың таралу заңдылықтары және оны гигиеналық нормалау
- •Шудан қорғау
- •Шу көзіне санитарлық бақылау
- •4. Көрнекілік материал:
- •5. Әдебиет
- •6. Бақылау сұрақтары:
- •3. Дәріс тезистері:
- •Аудандық жоспарлау.
- •4. Көрнекілік материал:
- •5. Әдебиет
- •6. Бақылау сұрақтары:
- •3. Дәріс тезистері:
- •Елді мекенді жоспарлау және жобалық құжаттар.
- •4. Көрнекілік материал:
- •5. Әдебиет
- •6. Бақылау сұрақтары:
- •3. Дәріс тезистері:
- •4. Көрнекілік материал:
- •5. Әдебиет
- •6. Бақылау сұрақтары:
Агрохимикаттар.
Кейінгі он жыл ішінде ауыл және орман шаруашылығында химизацияның артуына байланысты, жер қыртысын санитарлық қорғаудың жаңа мәселесі пайда болды. Олардың бірі - пестицидтер мәселесі. Өсімдіктерді биологиялық қорғау үшін қолданылатын химиялық заттардың көпшілігі адам мен малдар үшін өте улы болады. Жер қыртысы адамға жанама әсер ететін болса да, гигиеналық тұрғыдан қарағанда, жер қыртысының пестицидтермен ластануына көп көңіл бөлу қажет.
Тағайындалуына байланысты пестицидтер бірнеше топқа бөлінеді: Гербицидтер - улы химикаттар, өсімдіктерді жояды (барлығын немесе таңдап).
Инсектицидтер - шыбын-шіркей, құмырсқаларды жоятын улы химикаттар.
Фунгицидтер - паразиттік саңырауқұлақтарға әсерін тигізетін заттар (тұқым дәндерін улау үшін қолданылады).
Бактерицидтер - бактерияларды жою үшін қолданылатын заттар (дәндерді улау үшін қолданылады).
Нематоцидтер - жұмыр құрттарды жою үшін пайдаланылатын заттар.
2000 жылғы мәліметер бойынша дүние жүзі бойынша 2,9 тонна пестицидттер өндірріледі. АҚШ, Жапония, Қытайда өте жиі қолданылады.
Дүние жүзі бойыншак жылына пестицидтерден 1 млн. Адам жедел улануға ұшырайды, олардың 20 мыңға жуығы өлімге ұшырайды. Бұл жағдайға көбіне балалр душар болды, өйткені олардың ата-аналары үй жағдайында пестицидтерді сақтайды. Дамыған елдерде көбіне гербицидтер қолданылса, ал дамушы елдерде инсектицидтер көп қаолданылады. Негізіне ыстық, ылғалды климатта, әсіресе ауыз жеткіліксіз елдерде адам денсаулығына едәуір қауіп туады.
Пестицидтерді қолдану негізінен экономикалық жағдайға байланысты. Мысалы Индияда агрохимикаттар жиі қолданылмайды, күріштің 1 Га-нан 17 ц өнім алады, ал Жапонияда пестицидті көп қолдану нәтижесінде 1 Га-дан 70 ц өнім алған. АҚШ ғалымдары гер де пестицидттер қолданбаған жағдайда алынатын өнім 50 пайызға төмендер еді, - деп есептейді.
Ауыл шаруашылығын химияландыру нәтижесінде қоршаған орта ластанады, агрохимикаттардың бір бөлігі топырақта қалса, бір бөлігі дақылдардың құрмамында қалдық өнім түрінде қалып, тағамдық қақылдар құрамына енеді. Пестицидтер топрырақта бірнеше күннен бірнеше ай, бірнеше жылға дейін сақталуы мүмкін. Бұл эжағдайда хлорорганикалық пестицидтердің зияндылығы жоғары, оның құрамында мыс, мырыш, сынап сияқты металдар бар, олар топрықта ұзақ жылдар бойы сақталады, қайта өңдеу кезінде жиналып қалады. Мысал келтіріп кетейік.
Бұрынғы онжылдықта ауыл шаруашылығында ДДТ пестициді кеңінен қолданылған. 1970 жылы жоғары улылығына байланысты бұрынғы ССРО-да оны пайдалануға тыйым салынғын. Бірақ осы күнге дейін бұл зат кейбір өсімдік және жануар текті өнімдерде, сондай-ақ адам биосубстраттарында кездеседі. Мысалы, ДДТ-ны осы күнге дейін қолданатын Индияның тұрғындарының май тканінде оның мөлшері дүние жүзі бойынша ең жоғарғы мөлшерде.
Қазақстанда Целина кезінде ДДТ көп жағдайда бақылаусыз, өте көп қолданылды. Қолдануға тиым салынғанмен әлі күнге дейін республиканың көтеген аудандарында кездеседі. Бұны ДДТ-ның топыррақта ұзақ сақталуымен де түсіндіруге болады. Сонымен қатар қазіргі кезде Қазақстан Қытайдан арзанға пестицидттер сатап алады, олардың құрамында ДДТ бар. Әрине бұл мәселе ашық қалып отыр.
Минералды тыңайатқыштарға органикалық емес заттар, негізінен азот, фосфат, калий тұздары жатаы. Азоттық тыңайтқыштыр аммиак, аммоний, нитраттар деп бөлінеді. Нитараттар суда тез ерігіштігіне байланысты топырақтан табиғи суға, өсімдіктерге, тағамдық өнімдерге тез ауысып жануар және адам организміне жиі түседі.
Соңғы жылдары Қазақстанның оңтүстік облыстарында нитраттың мөлшері көп кездесетін көкөністерлді, әсіресе қарбызды пайдалану нәтижесенде ниттатпен тағамдық улану жиі тіркеліп отыр. Бұл жағдай егіндіккке нитраттық тыңайтқышты нормадан артық мөлшерде қолдану нәтижесенде болады. Республикада табиғи суда нитраттың жоғары мөлшері (нормада 45 мг/л) кездесетін жағдайлар да тіркелді. БДҰ ның (ВОЗ) мәліметтері бойынша метгемоглобинемия ересек адаимдарға қауіпті есес, бірақ балалр үшін едәуір қауіпті болып табылады.
Фосфор тыңатқыштары көптеген дақылдардың өнімділігін, дәнді дақылдардың тағамдық сапасын, картоп, қызылша, күнбағыс, темекі, шөптесін өсімдіктердің сапасын жақсартады. Топырақтағы артық мөлшері атмосфералық жауын-шашынмен еріп, табиғи суды ластайды, су өсімдіктерінің өнімлілігін арттырады. Соңында су евтрофикацияға ұшырап, суаттарда балдырлар өсіп, су жарамсыз болып қалады.
Калий тыңайтқыштары азот және фосфор тыңайтқыштарынан ерекшелігі өсімдіктердің органикасына кірмейді, бірақ фотосинтезді күшейтіп, қанттың жиналуына, дәнді дақылдардың беріктігін арттырады. Калий тыңайтқыштарына калий тұздары, ағашкүлі, цементтік шаң жатады.
Топырақтың санитарлық бағалау.
Жер қыртысын санитарлық бақылау үшін қазіргі кезде келесі көрсеткіштер қолданылады: