Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
практикаа дістемелік нусау азаша.doc
Скачиваний:
1
Добавлен:
01.07.2025
Размер:
629 Кб
Скачать
☆

5.2 Кәсіпорынның экономикалық қызметтері және қаржы-шаруашылық жағдайының талдауы.

5.2.1 Кәсіпорынның шаруашылық жағдайын және экономикалық даму деңгейі талдауы.

Бұл бөлімде назарды келесі сұрақтарға бөлу қажет: өнім өндірудің ерекшелігі (ауыл шаруашылық); табиғи-экономикалық жағдайын талдау; өндірістің мамандануы, концентрация деңгейін талдау.

5.2.2 Экономикалық (жер) ресурстарын (материалды-техникалық базаны) пайдалануды талдау.

Егер кәсіпорын ауыл шаруашылық болса, онда бөлімде шаруашылықтың жер қорының мөлшерінің талдауы, шаруашылықтың жер қорының құрылымын талдауы, ауыл шаруашылық алқаптарын пайдалану тиімділігінің талдауы орындалады.

Кәсіпорынның материалды-техникалық базасының (МТБ) талдауы келесі сұрақтарға негізделген: негізгі қорлардың жағдайын бағалау және олардың өндірістік немесе сауда үрдістеріне әсері (НҚ белсенді бөлігінің үлесі, жалпы алаңындағы сауда алаңының үлесі, тозу коэффициенті, негізгі қорларды жаңарту, қайтақорлану деңгейі, еңбектің техникалық қарулануы, сауда кәсіпорынының техникалық жарақтандырылу деңгейі, машиналар мен құрал-жабдықтардың жылы бойынша құрамы және орташа жасы);

Ғимараттардың, машиналардың, құрал-жабдықтардың жекелеген түрлерімен қамтамасыз етуін бағалау; МТБ интенсивті пайдалану деңгейін бағалау (қор қайтарымы, қор сыйымдылығы, 1 кв. метр сауда алаңына тауар айналымының көлемі, 1куб.метр қоймалық және сақтау ғимаратына тауарлар запастарының орташа көлемі, 1куб.метр мұздатқыш камераларға азық-түлік сақтау тонна-күн саны); МТБ пайдаланудың тиімділігін бағалау (сауда негізгі қорлардың 1 тг. шаққанда пайдасы; сауда алаңының 1кв.метр пайдасы);

5.2.3 Кәсіпорынның (ауыл шаруашылық) өндірістік негізгі қорлармен қамтамасыз етілу және оларды қолдану тиімділігі талдауы.

Бұл бөлімде кәсіпорынның материалды-техникалық базасына, ұйымдардың негізгі (өндірістік және өндірістік емес) қорларына талдау жасалады. Ауыл шаруашылық кәсіпорыннан мысал келтіреміз: ауыл шаруашылық кәсіпорындарын негізгіқорлармен қамтамасыз ететін және олардың пайдалану тиімділігінің жалпыламалық көрсеткіштерін талдау; трактор паркін пайдалануын талдау; астық жинайтын комбайндарды пайдалануды талдау; жүк автокөлігін пайдалануды талдау; жөндеу шеберханаларының жұмысын талдау.

5.2.4 Өнімдер (қызметтер) өндіруді талдау

экономика салалары бойынша (ауыл шаруашылығы - өсімдік шаруашылығы немесе мал шаруашылығы; құрылыс, қызмет көрсету, қаржылар және басқада).

Егер кәсіпорын тек өсімдік шаруашылығымен айналысатын болса, онда өсімдік шаруашылығының өнімдерін өндіруді орындау және динамикасын талдау; егістік алқаптардың құрылымы және егу жоспарының орындалуын талдау; ауыл шаруашылық дақылдарының өнімділігін талдау; агротехникалық шаралардың жоспарының орындалуын талдау орындалады.

Егер кәсіпорын мал шаруашылығымен айналысса, онда мал шаруашылығы өнімдерін өндіруін талдау, мал басының өсімінің жоспары мен резервінің талдауы, мал табыны құрылымының талдауы; мал өнімділігін талдау; малдың азықпен қамтамасыз етілуі талдауы орындалады.

Студент кәсіпорындағы өндіріс жоспарымен және талдауымен, есебімен, кәсіпорын бойынша толық немесе белгілі-бір базалық өндірістік бөлімше бойынша ағымдық өндірістік бағдарламалар, жоспарлар, жобалар дайындау әдістемесімен танысуы қажет;

- өнім өндіру (қызметтер) көлемдерін жоспарлау үрдісін зерттеу және сәйкесті маркетинг бағдарламаларын дайындау, олардың бұл кәсіпорында қолдану қажеттілігін негіздеу;

- нарық қажеттіліктерін, өндірістік қуатты, материалдық, еңбек және қаржы ресурстарын ескере отырып, өндірістік бағдарламаларды негіздеуде қолданылатын әдістер мен тәсілдерді талдау;

- өндірістік қызметтерді, олардың тиімділігін сипаттайтын көрсеткіштер жүйесін зерттеу, сонымен қатар, оларды басқару шешімдерін қабылдау үрдісінде қолдануға үйрену;

- кәсіпорын бөлімшелері мен звенолары арасындағы өндірістік байланыстарды ұйымдастыру жүйесін, олардың тиімділігін талдау;

- кәсіпорындағы тауар айналымы, өткізу және өнім (қызмет) қозғалысы жүйесімен танысу (тауар айналымын жоспарлау, өткізу каналдарын бағалау және таңдау, сауда ұйымдары формалары);

- кәсіпорынның өндірістік-өткізу қызметтерін басқаруды ұйымдастыруға кешенді баға беру;

- маркетинг басқару жүйесін зерттеу (маркетингтік қызметтері бар кәсіпорындарда) және оған баға беру.

Сонымен қатар «Өнімдер өндіруді талдау» бөлімінде кәсіпорындағы өндірістік үрдісті (қызмет көрсету үрдісін) талдау, сипаттау, қарау қажет. Бұл үшін өнімнің немесе қызметтің негізгі түрін таңдап алу және келесі сұраақтарға жауап беру қажет:

1. Өнімдердің (қызметтердің) негізгі түрінің атауы

2. Өнімдердің негізгі түрінің сипаттамасы (тұтынушылық қасиеттері)

3. Өндіріс типін анықтау (жобалық өндіріс, тапсырыс бойынша өнімдер дайындау, партиялармен өнімдер дайындау, тізбекті өндіріс, үздіксіз өндіріс)

4. Өндірістік үрдісті сипаттау (технология, негізгі өндірістік операциялар)

5. Кәсіпорынның өндірістік құрылымын сызба түрінде негізгі, көмекші және қызмет көрсетуші бөлімшелерін бөліп сипаттау.

3-5 жылғы өндірістік үрдістердің жағдайын сипаттайтын, көрсеткіштерді есептеу, төмендегі кестені қолдану.

Кесте 4 – Өндірістік үрдіс жағдайы

Көрсеткіштер

Формулалар

Ұсынылатын әдебиеттер

Құралдарды пайдалану көрсеткіштері

Құрал-жабдықтарды пайдалану көрсеткіштері

(эконмиканың әрбір саласында сәйкес құрал-жабдықтары бар, мысалы а/ш кәсіпорындарында а/ш техникасы; көлік кәсіпорындарындағы – автокөліктер, жүк машиналары; қызмет көрсету саласында - кассалық аппараттар, банкоматтар, сауда автоматтар және т.б.)

Экстенсивті қолдану коэффициенті

Кэкс=Fисп / Fтех

мұндағы Fисп – жоспарланған шығындар есебімен бірге, құрал-жабдықтың жұмыс уақытының қоры (жоспар немесе нақты)

Fтех – құрал-жабдық жұмысының күнтізбелік қоры

Өндірістік менеджмент: оқулық ред. В.А. Козловский. -М.:Инфра-М,

2005ж. 189 б.

Жүктеу коэффициенті

Кз = Qпот/ Qуст

мұндағы Qпот- бағдарламаға құрал-жабдықтар бірлігінің қажет саны

Qуст – құрал-жабдықтар бірлігінің бекітілген саны

Өндірістік менеджмент: оқулық ред. В.А. Козловский -М.:Инфра-М, 2005 189 б.

Қызмет көрсету нормасы

Нобсл= Кединиц/Чраб

мұндағы Кединиц – құрал-жабдықтар, клиенттер саны

Чраб –қызметкерлер тізімі

Өндірістік менеджмент: оқулық ред. В.А. Козловский -М.:Инфра-М, 2005 189С.251 б.

Өндірістік үрдістерді ұйымдастыру көрсеткіштері

Ырғақтылық коэффициенті

Критм=SVф/SVп

мұндағы SVф- талдау кезеңінде орындалған жұмыстардың нақты көлемі

SVп - жұмыстардың жоспарланған көлемі

Фатхутдинов Р.А. Өндірістік менеджмент. Қысқа курс. Спб-Питер, 2004. 183 б.

Пропорцианалдық коэффициенті

Кпр=Мmin/Mmax

мұндағы Мmin – минималды өткізу қасиеті немесе технологиялық тізбектегі жұмыс орнының параметрі (қуаттылық, жұмыстар разряды, ақпараттар көлемі, қызмет көрсеткен клиенттер көлемі

Mmax – максималды өткізу қасиеті

Фатхутдинов Р.А. Өндірістік менеджмент. Қысқа курс. Спб-Питер, 2004.183 б.

Жұмыс уақыты шығындарының үлес салмағы

Зудел= Зі/Зобщ

мұндағы Зі – жұмыс түрлері бойынша жұмыс уақыты шығындары

Зобщ- нақты өнім, жұмыс түрлеріне жұмыс уақытының жалпы шығындары

Өндірістік менеджмент: оқу құралы ред. В.А. Козловского-М.:Инфра-М,2005 162 б.

Тауарлар мен қызметтердің ресурс сыйымдылығы

Шығындар құрылымы, %

Маркетингке шығындар, НИОКР, өндіріс орг-технолог.дайындығы, тауар өндірісі, функционалдыққа, эксплуатациялық және техникалық қызмет көрсетуге тауар дайындығы, қалпына келтіру, қауіпсіз ғылып жою/ өмірлік циклдың балық баптары бойынша толық сомасы

Фатхутдинов Р.А. Өндірістік менеджмент. Қысқаша курс. Спб-Питер,2004. 145 б.

Барлық шығындардағы шикізаттардың және материалдардың үлес салмағы, %

Шикізаттарға және материалдарға шығындар / өмірлік циклдардың барлық баптары бойынша шығындардың толық сомасы *100

Фатхутдинов Р.А. Өндірістік менеджмент. Қысқаша курс. Спб-Питер,2004.

Барлық шығындардағы толықтырушы немесе қосалқы бөліктердің үлес салмағы, %

Құрастырушы немесе қосалқы бөліктердің шығындары / өмірлік циклдардың барлық баптары бойынша шығындардың толық сомасы *100

Фатхутдинов Р.А. Өндірістік менеджмент. Қысқаша курс. Спб-Питер, 2004.

Барлық шығындардағы жанармай-энергетикалық ресурстардың үлес салмағы, %

Отын және энергияға шығындар/ өмірлік циклдардың барлық баптары бойынша шығындардың толық сомасы *100

Фатхутдинов Р.А. Өндірістік менеджмент. Қысқаша курс. Спб-Питер, 2004.

Барлық шығындардағы тауар бірлігіне есептелген персонал еңбекақы төлеу, %

Персонал еңбегін төлеу шығындары / өмірлік циклдардың барлық баптары бойынша шығындардың толық сомасы *100

Фатхутдинов Р.А. Өндірістік менеджмент. Қысқаша курс. Спб-Питер, 2004

Барлық шығындардағы тауар бірлігіне есептелген негізгі өндірістік қорлар амортизациясы, %

Амортизация сомасы / өмірлік циклдардың барлық баптары бойынша шығындардың толық сомасы *100

Фатхутдинов Р.А. Өндірістік менеджмент. Қысқаша курс. Спб-Питер, 2004. 145 б.

Ұйымды басқару жүйесінің сапасы

Басқару персоналдары және мамандарының үлес салмағы, осы саладағы ғылыми атағы бар,%

Фатхутдинов Р.А. Өндірістік менеджмент. Қысқаша курс. Спб-Питер, 2004. 36 б.

Басқару, бақылау нормасы

Нк,упр= Чподч/Чупр

мұндағы Чподч – бағыныштылар саны

Чупр – төменгі, орта, жоғары деңгейдегі басшылар саны

Фатхутдинов Р.А. Өндірістік менеджмент. Қысқаша курс. Спб-Питер, 2004.36 б.

Басқару персоналының ағымдығы, %

Бір жылдағы жұмыстан шығып кеткен басқару персоналының саны/ бір жылдағы басқару персоналы саны

Фатхутдинов Р.А. Өндірістік менеджмент. Қысқаша курс. Спб-Питер, 2004.36 б.

Басқаруда қолданылатын ғылыми көзқарастардың саны мен маңыздылығы

Басшылар қолданатын ғылыми көзқарастар мен әдістер саны/басшылар қабылдайтын шешімдердің жалпы саны

Фатхутдинов Р.А. Өндірістік менеджмент. Қысқаша курс. Спб-Питер, 2004.36 б.

Басқару жүйелерінің сапасы 0-ден 1,0-ге дейін

Купр =

ai –басқару жүйесінің сапасы факторының салмағы, ∑ ai = 1,0

i-го сапасының Пфi – нақты мәні

i-го сапасының Пнi – нормативтік мәні

Фатхутдинов Р.А. Өндірістік менеджмент. Қысқаша курс. Спб-Питер, 2004.36 б.

Өнімдер, қызмет көрсетудің сапасы

сапалы тауарлар, қызмет көрсету %

Тұтынушылардың арыз, шағымдарының саны / сатылған тауарлар, қызметтер

Фатхутдинов Р.А. Өндірістік менеджмент. Қысқаша курс. Спб-Питер, 2004.243 б.

брак %

пайдалануға жарамсыз тауарлар, қызметтер саны /өндірілген тауарлар, көрсетілген қызметтер саны

Фатхутдинов Р.А. Өндірістік менеджмент. Қысқаша курс. Спб-Питер, 2004.243 б.

Патенттік-құқықтық тазалық

патенттелген таурлар барлығы/жылына өндірілген тауарлардың жалпы саны

Фатхутдинов Р.А. Өндірістік менеджмент. Қысқаша курс. Спб-Питер, 2004.243 б.