Istnieją trzy mechanizmy, które samoczynnie przywracają równowagę:
zmiany zapasów,
zmiany cen,
zmiany wielkości produkcji.
Jeżeli automatyczne mechanizmy przywracające równowagę okazują się niesprawne lub działają zbyt wolno, państwo może przywrócić równowagę za pomocą polityki fiskalnej i pieniężnej.
Zmiany zapasów
W przypadku nadwyżki popytu maleją zapasy i pojawiają się przymusowe oszczędności. W rezultacie linia globalnego popytu (obejmująca inwestycje w zapasach) przesuwa się w dół, likwidując lukę inflacyjną.
W przypadku nadwyżki podaży rosną zapasy i maleją nie zamierzone oszczędności. W rezultacie linia globalnego popytu (obejmująca inwestycje w zapasach) przesuwa się w górę, likwidując lukę deflacyjną.
Zmiany cen
W gospodarce o giętkich cenach nierównowaga może być zlikwidowana przez zmiany cen.
Nadwyżka popytu powoduje wzrost cen, co przesuwa w dół linię globalnego popytu, przywracając równowagę. Nadwyżka podaży powoduje spadek cen, co przesuwa w górę linię globalnego popytu, przywracając równowagę.
Uwaga:
Model Keynesa zakłada stałość cen.
Zmiany wielkości produkcji
Nadwyżka popytu, której towarzyszy spadek zapasów i/lub wzrost cen, skłania producentów do zwiększenia produkcji. Nadwyżka podaży, której towarzyszy wzrost zapasów i/lub spadek cen, skłania producentów do zmniejszenia produkcji. Zmiany wielkości produkcji, połączone ze zmianami wielkości popytu, przywracają równowagę.
9. MNOŻNIK
Mnożnik informuje, o ile zmieni się globalny popyt i pro-dukcja (dochód narodowy) w wyniku zmiany autonomicznego składnika popytu.
Autonomiczne składniki popytu: konsumpcja autonomiczna C0, inwestycje I, wydatki państwa G i eksport X.
Mnożnik jest większy od 1, ponieważ zmiana wydatków autonomicznych (np. inwestycyjnych) pociąga za sobą zmiany w dochodach i wydatkach konsumentów.
Oznaczenia:
k — mnożnik
c — krańcowa skłonność do konsumpcji
s — krańcowa skłonność do oszczędzania
t — stopa podatkowa netto
m — krańcowa skłonność do importu
Gospodarka zamknięta bez budżetu państwa
Gospodarka zamknięta z budżetem państwa
Gospodarka otwarta z budżetem państwa
Przykład 1
W gospodarce otwartej z budżetem państwa:
krańcowa skłonność do konsumpcji (c) = 0,8;
stopa podatkowa netto (t) = 0,2;
krańcowa skłonność do importu (m) = 0,1.
Jak zmieni się wielkość produkcji gdy inwestycje wzrosną o 100?
Rozwiązanie:
Zatem wzrost inwestycji spowoduje wzrost produkcji o:
100 2,17 = 217
Ilustracja graficzna:
Przykład 2
Załóżmy, że:
-
C0 = 10
c = 0,8
I = 200
t = 0,2
G = 220
m = 0,3
X = 230
O bliczamy mnożnik:
W stanie równowagi wielkość dochodu narodowego możemy obliczyć mnożąc sumę wydatków autonomicznych przez mnożnik:
Y = k(C0 + I + G + X) = (1/0,66)(10 + 200 + 220 + 230) = = (1/0,66)660 = 1000
Sprawdzamy ten wynik, sumując wszystkie wydatki:
C = C0 + c(1 – t)Y = 10 + 0,8(1 – 0,2)1000 = 650
M = mY = 0,31000 = 300
Y = C + I + G + X – M = 650 + 200 + 220 + 230 – 300 = 1000
Uwagi
Mnożnik pokazuje wzmocniony wpływ zmian wydatków autonomicznych na wielkość produkcji i dochodu dzięki wzbudzonej (indukowanej) konsumpcji. Koncepcja mnożnika nie uwzględnia wzbudzonych inwestycji, które mogą się pojawić w przypadku, gdy zdolności wytwórcze są w pełni wykorzystane.
Efekt mnożnikowy wywołują zmiany każdego rodzaju wydatków autonomicznych, tj. inwestycji, wydatków państwa i eksportu (a także autonomicznej części konsumpcji).
Mnożnik działa w obie strony. W przypadku spadku wydatków autonomicznych dochód narodowy maleje.
Efekty mnożnikowe oznaczają, że nawet niewielki wzrost wydatków autonomicznych może wyzwolić znaczny przyrost wielkości produkcji. Jednak przy wysokim stopniu wykorzystania zdolności produkcyjnych wzrost popytu może spowodować także wzrost cen (czego nie uwzględnia koncepcja mnożnika). Wówczas efekt mnożnikowy realizuje się poprzez wzrost realnej produkcji połączony ze wzrostem cen.