Раздзел ііі. Беларусь савецкая (1919–1991). Заходняя Беларусь у складзе Польшчы (1921–1939). Суверэнная Рэспубліка Беларусь ва ўмовах глабалізацыі

Трэніровачныя заданні

1. Узбуйненні тэрыторыі савецкай Беларусі адбываліся ў:

а) 1921 г.; б) 1922 г.; в) 1924 г.; г) 1925 г.; д) 1926 г.; е) 1928 г.

2. Кінастудыя мастацкіх фільмаў “савецкая Беларусь” пача- ла працаваць у:

а) г. Мінск 1) 1928 г.

б) г. смаленск 2) 1921 г.

в) г. Масква 3) 1924 г.

г) г. Ленінград 4) 1930 г.

д) г. Вільня 5) 1926 г.

3. Вызначце меры і працэсы, характэрныя для палітыкі:

1. “ваеннага камунізму”

2. новай эканамічнай палітыкі –

а) прамы дзяржаўны тавараабмен прамысловых тавараў на сельскагаспадарчыя;

б) увядзенне рабочага самакіравання на вытворчасці; в) увядзенне харчразвёрсткі;

г) фінансавая рэформа;

д) адмена падаткаў і платы за камунальныя паслугі; е) дазвол на свабодны гандаль і грашовы абарот;

ж) замена харчразвёрсткі харчпадаткам;

з) паскораная нацыяналізацыя буйной, сярэдняй і дробнай прамысловасці і транспарту;

і) матэрыяльная зацікаўленасць у выніках працы; й) увядзенне камітэтаў беднаты;

к) дазвол на свабодны наём рабочай сілы ў вёсцы; л) адмена усеагульнай працоўнай павіннасці;

м) дэцэнтралізацыя кіравання вытворчасцю.

4. суаднясіце наступныя тэрміны і іх адзначэнні:

1) асаднікі	а) права свабоднага карыстання сялянамі часткай памешчыцкіх лясоў і выпасаў
2) камасацыя	б) палітычны і эканамічны рэжым, які ўсталяваўся ў заход- няй Беларусі ў 1926 г.
3) сервітуты	в) аб’яднанне ў адзіны надзел міжпалосна раздробленых сялянскіх зямель
4) парцэляцыя	г) ваеныя і грамадзянскія каланісты, пераселеныя польскім урадам з цэнтральных рэгіёнаў Польшчы ў заходнюю Беларусь
5) санацыя	д) продаж часткі памешчыцкай і дзяржаўнай зямель праз зя- мельны банк

5. Прастаўце ў храналагічнай паслядоўнасці наступныя па- дзеі перыяду Другой сусветнай вайны і суаднясіце іх з адпавед- нымі датамі:

1. 23.08.1939 г. а) пачатак другой сусветнай вайны

2. 1.09.1939 г. б) пачатак аперацыі “Баграціён”

3. 22.03.1943 г. в) заканчэнне Вялікай Айчыннай вайны

4. 23.06.1944 г. г) падпісанне савецка-германскага

дагавора аб ненападзенні

5. 9.05.1945 г. д) трагедыя вёскі хатынь.

6. якія падзеі аб’ядноўваюць гэтыя імёны і што “лішняе” ў кожным з лагічных ланцужкоў:

а) К.Ракасоўскі, Г. жукаў, Г.захараў, І.чарняхоўскі, І.Баграмян; б) І.зубачоў, П.Гаўрылаў, я.Фамін, П. Калінін, А.Кіжаватаў; в) К. заслонаў, М. шмыроў, В. Корж, П. Машэраў, ц. Бу-

мажкоў;

г) А. Мазанік, А. Купрыянава, М. осіпава, н. Траян; д) І. цуба, ц. Баран, М. Казей, М. цуба.

7. Вызначце з’явы, якія характэрны для перыяду:

1. “адлігі”

2. “застоя”

3. “перабудовы”

а) праследванне дысідэнцкага руху;

б) асуджэнне культу асобы I.В. сталіна; в) эканамічная стагнацыя;

г) шырокае развіццё галоснасці;

д) узмацненне бюракратызацыі палітычнай сістэмы; е) пачатак рэабілітацыі бязвінна асуджаных;

ж) шырокая дэмакратызацыя грамадства;

з) зварот дзяржавы да вырашэння сацыяльных пытанняў; і) рух за камуністычныя адносіны да працы.

Тэставыя заданні

8. Першае абвяшчэнне ссРБ адбылося ў:

а) Мінску; б) Маскве; в) Брэсце; г) смаленску; д) Магілёве.

9. Першы часовы рэвалюцыйны рабоча-сялянскі ўрад ссРБ узначаліў:

а) я. Варонка; б) В. Ластоўскі; в) з. жылуновіч; г) А. чарвя- коў; д) І. серада.

10. Першая ў БссР электрастанцыя – БелДРэс – была па- будавана ў:

а) Гродзенскім раёне; б) Аршанскім раёне; в) Мазырскім раё- не; г) Мінскім раёне; д) Полацкім раёне.

11. слуцкае паўстанне (“слуцкі збройны чын”) насіла ха- рактар:

а) антыпольскі; б) антыбеларускі; в) антысавецкі; г) антыва- енны; д) антырускі.

12. народны камісар земляробства БссР (1924 – 1929), прыхі- льнік новай эканамічнай палітыкі на вёсцы:

а) А.І. Крыніцкі; б) І.А. Адамовіч; в) А.В. Баліцкі; г) Дз.Ф. Прышчэпаў; д) А.Р. чарвякоў.

13. Інстытут беларускай культуры (Інбелкульт) у 1929 г. быў рэарганізаваны ў:

а) народны камісарыят Асветы; б) Беларускую Акадэмію на- вук; в) Белдзяржуніверсітэт; г) Беларускую асацыяцыю прале- тарскіх пісьменнікаў.

14. Да якога перыяду другой сусветнай вайны адносіцца апе- рацыя “Баграціён”:

а) 01.09.1939 – 21.06.1941; б) 22.06.1941 – 18.11.1942;

в) 19.11.1942 – 31.12.1943; г) 01.01.1944 – 09.05.1945;

д) 09.05.1945 – 02.09.1945.

15. У адпаведнасці з цяперашняй Канстытуцыяй Рэспублікі Беларусь у краіне склалася:

а) парламенцкая рэспубліка; б) прэзідэнцкая рэспубліка; в) змешаная рэспубліка.

16. суаднясіце даты і падзеі , якія адбываліся ў Рэспубліцы Беларусь:

1) 1994 г.	а) Другі рэспубліканскі рэферэндум
2) 1991 г.	б) Пачатак працэсу фарміравання нацыянальнага беларускага войска
3) 1999 г.	в) Прыняцце Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь
4) 1996 г.	г) Атрыманне краінай новай назвы – Рэспубліка Беларусь
5) 1992 г.	д) Падпісанне Дамовы аб стварэнні саюзнай дзяржавы Беларусі і Расіі

17. Усенароднае галасаванне па найважнейшых пытаннях раз- віцця краіны называецца:

а) з’езд; б) сацыялагічнае апытанне; в) сход; г) рэферэндум; д) брыфінг.

18. Палатай тэрытарыяльнага прадстаўніцтва сучаснага бе- ларускага парламента з’яўляецца:

а) Адміністрацыя Прэзідэнта; б) савет Рэспублікі; в) нацыя- нальны сход; г) Вярхоўны савет; д) Палата прадстаўнікоў.

19. В. Вярба, Р. Баравікова, н. Мацяш, В. Коўтун, Т. Бондар, – сучасныя беларускія:

а) мастачкі; б) паэткі; в) архітэктары; г) графікі; д) кам- пазітары.

20. Лепшай балетнай пастаноўкай свету ў 1996 г. названы балет “страсці” (“Рагнеда”), пастаўлены беларускім балетмай- старам:

а) В. Раінчыкам; б) М. Фінбергам; в) Г. Далідовічам; г) М. Пінігіным; д) В. елізар’евым.

ІV. КАРОТКІ ТЭРМІНАЛАГІЧНЫ СЛОўНІК

АБЛВыКАМзАх – абласны выканаўчы камітэт саветаў ра- бочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў заходняй вобласці і фрон- ту. Дзейнічаў 26 лістапада 1917 – 2 студзеня 1919 гг. як вышэйшы заканадаўчы орган савецкай улады на заходнім фронце і ў заход- няй вобласці. Фактычна знаходзіўся пад кіраўніцтвам Паўночна- заходняга абласнога камітэта РКП(б). Першы старшыня прэзідыу- ма – М.У. Рагазінскі, з 17 студзеня 1918 г. – А.Ф. Мяснікоў.

АБшчынА – форма аб’яднання людзей з першабытных ча- соў, заснаваная на самакіраванні і агульнай уласнасці на срод- кі вытворчасці (зямлю, інш.). Існавалі сваяцкая (род, родавая), сямейная (дамавая) і суседская (сельская, мір, верв, грамада) абшчыны.

АГАРоДнІКІ – малазямельныя сяляне ў ВКЛ. звычайна атрымоўвалі ад феадала ў карыстанне невялікія надзелы (згод- на валочнай памеры – 3 моргі зямлі), за якія выконвалі агавора- ныя павіннасці (звычайна – паншчыну).

АГІяГРАФІчнАя ЛІТАРАТУРА (“жыцІІ”) – апісанні жыцця і подзвігаў людзей, прылічаных хрысціянскай царквой да ліку святых. Падзялялася на біясы (непасрэдныя апісанні жыцця), марцірыі (пакутніцтвы), у католікаў таксама вылучаліся тран- слатэоны (апісанні пераносу рэшткаў святых).

АДУКАцыйнАя КАМІсІя – скарочаная назва Камісіі на- роднай асветы, заснаваная пасля забароны папам ордэна езуітаў сеймам Рэчы Паспалітай (1773–1775), установа, якая праводзіла агульную рэформу сістэмы адукацыі ў краіне.

АнІМІзМ – уласцівая для язычніцкага перыяду вера ў іс- наванне духаў, абагаўленне сіл прыроды, раслін, жывёл, неаду- шаўлёных прадметаў, прыпісванне ім звышнатуральнай магут- насці.

АнТАнТА – міждзяржаўны ваенна-палітычны блок (ад франц. Entente Cordinale – сардэчнае пагадненне), заснаваны ў 1904–1907 гг. Францыяй, Вялікабрытаніяй і Расіяй супраць Траістага саюза. Падчас Першай сусветнай вайны (1914–1918) Антанта абъядноўвала каля 20 дзяржаў. Пасля Кастрычніцкай

рэвалюцыі Расія выйшла з Антанты, што стала адной з прычын падтрымкі членамі Антанты Польшчы, Літвы, Латвіі і іншых сіл у іх барацьбе супраць савецкай улады. спроба самастойнай ін- тэрвенцыі Антанты ў савецкую Расію прывяла да паражэння і распаду блока.

АнТРАПАГенез – працэс станаўлення чалавека як біяла- гічнага віда ў працэсе фарміравання грамадства.

АПсІДА – у хрысціянскім храме – алтарны выступ.

АРхеАЛАГІчнАя КУЛьТУРА – сукупнасць аднародных па матэрыяльнай культуры археалагічных помнікаў, якія знаходзя- цца на пэўнай тэрыторыі і храналагічна блізкія па часе існаван- ня. Тэрмін прымяняецца ў адносінах да перыяду першабытна- га грамадства.

АсАДнІКІ – польскія ваенныя і цывільныя каланісты, якім польскі ўрад паводле спецыяльнага закона 1920 г. выдзяляў зем- лі на тэрыторыі заходняй Беларусі

АсВеТнІцТВА – буржуазная антыфеадальная ідэалогія ча- соў фарміравання капіталізму; прапаведвала прыярытэт навукі, розуму, асветы ў жыцці чалавека і развіцці грамадства.

АсІМІЛяцыя – від этнічных працэсаў, якія суправаджаюцца засваеннем адным народам ці этнічнай групай этнічных прык- мет другога народа (мовы, культуры, інш.) да поўнага зліцця з ім. “БАГРАцІЁн” – кодавая назва Беларускай наступальнай апе- рацыі (23.06. – 29.08.1944 гг.), у выніку якой уся тэрыторыя Бе-

ларусі была вызвалена ад нямецкіх акупантаў.

БАзІЛІКА – шырока распаўсюджаны тып кампазіцыі хрысціянскіх храмаў.

БАзыЛьяне – з хVІІ ст. – уніяцкі манаскі ордэн на тэрыторыі Рэчы Паспалітай.

БАЛТы – злучнасць індаеўрапейскіх этнасаў, якія размаўляю- ць на балтыйскіх мовах. Пачалі фарміравацца на тэрыторыі Ус- ходняй еўропы ў 3–2-м тысячагоддзі да н. э. з этнічнай групы т.зв. протабалтаў. У I тысячагоддзі да н.э. фарміруецца шэраг балц- кіх этнасаў (прусы, яцвягі, куршы, латгалы, земгалы, жамойты, літва і г.д.), якія насялялі паўднёвае і ўсходняе ўзбярэжжа Бал- тыйскага мора, а таксама паўночна-заходнюю частку сучаснай

Беларусі. Балты, якія жылі на тэрыторыі Беларусі, у большасці былі асіміляваныя славянскімі перасяленцамі, што паўплывала на адметнасці і характэрныя рысы мясцовага славянскага насе- льніцтва, яго мовы і культуры. Асіміляцыя часткі балтаў продка- мі беларусаў працягвалася да першай паловы XIX ст. сучаснымі нашчадкамі балцкіх народаў з’яўляюцца літоўцы і латышы.

“БАРБАРосА” – кодавая назва плана вайны Германіі супра- ць сссР, прынятага ў снежні 1940 г.

БАРоКА (ад італ. barocco – няправільны, дзіўны) – вядучы накірунак у беларускім мастацтве хVІ–хVІІІ стст.; адзначаецца ўрачыстасцю, кантраснасцю, ускладненасцю форм, параднасцю, пышным дэкорам. стыль эпохі Контррэфармацыі.

БАРысАВы КАМянІ – вялікія валуны, манументальныя помнікі эпіграфікі Беларусі хІІ ст. Мяркуюць, што першапа- чаткова яны былі язычніцкімі фетышамі, але пасля прыняцця хрысціянства па загадзе князя Барыса Усяславіча на іх былі вы- сечаны крыжы і надпісы.

БАТЛейКА – лялечны тэатр, які з’явіўся на Беларусі ў XVI ст. назва паходзіць ад старажытнага горада Бітлема (Віфліе- ма), у якім нарадзіўся Ісус. Да хІх ст. ў рэпертуары батлейкі пе- раважала рэлігійная тэматыка.

БАяРы – ваенна-служылы слой феадальнага грамадства ў IX–XVI стст. У раннефеадальны перыяд (IX–XIII стст.) так звы- чайна называўся вышэйшы слой феадалаў, якія служылі князю, мелі свае вотчыны, слуг і залежных сялян. У ВКЛ баярамі называ- лі як частку феадалаў (пазней гэты тэрмін выціскнуты паняццем “шляхта”), так і сялян-слуг (баяры панцырныя, путныя і г. д.).

БеЛАРУсКАя Рэзь – назва манументальнай аб’ёмна-ажур- най пазалочанай разьбы па дрэве ў форме перапляцення раслін- нага арнамента з выявамі жывёл, птушак, чалавека.

БРАцТВы – рэлігійныя арганізацыі, якія дзейнічалі ў хVІ–хVІІІ стст. пры праваслаўных і уніяцкіх цэрквах. займа- ліся культурна-асветніцкай справай.

БУРжУАзІя – грамадскі клас (ад франц. bourgeosie – гара- джане), які ўдзельнічае ў арганізацыі рынкавай гаспадаркі і жы- ве за кошт інвестыцый капіталу.

ВАЛоКА – асноўная зямельная мера і адзінка абкладання сялян павіннасцямі ў ВКЛ. Прыкладна роўная 21,36 га. склада- лася з 30 моргаў або 9000 прутоў.

ВАЛочнАя ПАМеРА – аграрная рэформа, якая праводзіла- ся ў ВКЛ на працягу другой паловы XVI – пач. XVII ст. Распача- та ў 1557 г. па ініцыятыве каралевы і вялікай княгіні Боны сфор- цы, маці жыгімонта ІІ Аўгуста, з мэтай павелічэння дзяржаўных даходаў. складалася з праверкі правоў на зямлю, стварэння ком- плекснай панскай гаспадаркі – фальварка, увядзення адзінай меры пататкаабкладання залежных сялян – валокі, рэгламентацыі іх па- віннасцяў, разбурэння сялянскай абшчыны і г.д. У поўным аб’ёме рэформа праводзілася на тэрыторыі заходняй і цэнтральнай Бе- ларусі, спачатку на дзяржаўных, а пасля – прыватных і царкоўных землях. Памера садзейнічала паскарэнню запрыгоньвання сялян і фарміраванню адзінага сялянскага саслоўя.

ВАЛЮнТАРызМ – так называецца палітычны кірунак, пры якім воля кіруючай асобы з’яўляецца вызначальнай асновай гра- мадскага развіцця.

ВАРАГІ – назва выхадцаў з краін скандынавіі (ад швед. vaerinjar – воін-найміт), якія наведвалі ў VIII–XI стст. Усходнюю еўропу. Варагі актыўна займаліся гандлем, служылі ў дружынах мясцовых князёў. з варагаў паходзілі княскія дынастыі Рурыка- вічаў і Рагвалодавічаў.

ВАяВоДА – у некаторых землях Вялікага княства Літоўскага ў хІV–хV ст. – намеснік вялікага князя з судовымі, адміністра- цыйнымі і вайсковымі функцыямі. Прызначаўся вялікім князем і Радай пажыццёва.

“ВеРТыКАЛь” – строга цэнтралізаваная сістэма дзяржаўнага кіравання, сфарміраваная ў Рэспубліцы Беларусь пасля першых прэзідэнцкіх выбараў (студзень 1995 г.).

ВечА – народны сход (ад старажытнаслав. вет – рада) у ста- ражытнарускіх гарадах. збіралася па неабходнасці ці па ініцыя- тыве князя. У хІ–хІІ стст. у беларускіх гарадах, асабліва ў По- лацку, веча адыгрывала вялікую ролю ў дзяржаўным жыцці. яно вырашала найбольш вострыя палітычныя і эканамічныя пытан- ні, магло абвяшчаць вайну ці заключаць мірнае пагадненне,

прымаць ці выганяць князя. Удзел у вечы прымалі толькі да- рослыя мужчыны. Пастановы адабраліся крыкам. Магчыма, што ў некаторых буйных гарадах Беларусі веча праіснавала да XIV–XVI стст. і пасля прыняцця магдэбургскага права было за- менена на іншыя органы гарадскога самакіравання.

ВІТРАж (ад лац. vitrum – шкло) – твор дэкаратыўнага мас- тацтва з каляровага шкла, які размяшчаўся ў аконным праёме якога-небудзь архітэктурнага збудавання. Актыўна прымяняў- ся ў гатычных храмах.

ВоДРУБ – назва адасобленага зямельнага надзела, які вы- лучаўся з сельскага абшчыннага землекарыстання ў асабістую ўласнасць сям’і. з’явіліся ў выніку сталыпінскай аграрнай рэ- формы (1906–1917). на гэтых землях нельга было будаваць жыл- лё і гаспадарчыя пабудовы.

ВойТ (БУРГАМІсТР) – кіраўнік гарадской адміністрацыі ў горадзе з самакіраваннем.

ВоТчынА – з хІІ ст. – прыватнае зямельнае ўладанне кня- жацкага ці баярскага роду на Беларусі і ў іншых усходнеславян- скіх землях, якое передавалася па спадчыне.

“ВяЛІКАе ПеРАсяЛенне нАРоДАў” – так умоўна была названа сукупнасць этнічных перамяшчэнняў у еўропе ў IV–VII стст., галоўным чынам, з перыферыі Рымскай імперыі на іншыя тэрыторыі.

ВяРхоўны сАВеТ – вышэйшы пастаяннадзеючы, аднапа- латны, заканадаўчы орган у БссР (1938 – 1991 гг.) і Рэспубліцы Беларусь (1991 – 1996 гг.).

ГАРАДнІчы – у часы Вялікага княства Літоўскага – сачыў за станам умацаванняў замка, пажарнай бяспекай, трымаў ключы.

ГАсПАДАРсКІя ДВАРы – уладанні, даходы з якіх адыход- зілі ў вялікакняскую казну. Кіраваліся дзяржаўцамі і старастамі.

ГАсПАДАРчы РАзЛІК (гасразлік) – метад гаспадарання, пры каторым даходы, якія атрымлівае прадпрыемства ад прода- жу сваёй прадукцыі, перавышаюць яго выдаткі на вытворчасць дадзенай прадукцыі.

ГАТычны сТыЛь (ад франц. gothique – назвы племені готаў)

• мастацкі, пераважна архітэктурны стыль у еўропе, які прыйшоў

на змену раманскаму (хІІ–хVІ стст.), адметны ўзнёслымі форма- мі, ажурнымі ўпрыгожваннямі, стральчатымі аркамі, вітражамі.

ГенАцыД – знішчэнне асобных груп насельніцтва па ра- савых, нацыянальных, этнічных, палітычных альбо рэлігійных матывах.

ГеТА – адасобленая частка заходнееўрапейскага горада, дзе пражывалі прадстаўнікі нацыянальных ці рэлігійных меншасцяў (звычайна яўрэі). У беларускіх гарадах XV–XVIII стст. таксама існавалі яўрэйскія кварталы, яўрэі складалі самастойную абшчы- ну – кагал. Аднак адасобленых ад горада гета не было. Падчас Другой сусветнай вайны гета ствараліся акупацыйнымі ўладамі для ізаляцыі і далейшага знішчэння яўрэйскага насельніцтва ў Мінску, Брэсце, навагрудку, слоніме і іншых беларускіх гарадах. Тэрыторыі гета абносіліся калючым дротам і ахоўваліся войска- мі ці паліцыяй. зняволеныя павінны былі насіць спецыяльныя апазнавальныя знакі, падпарадкоўвацца жорсткаму распарадку. несанкцыянаваны выхад з гета караўся смерцю.

ГРАФІКА – від выяўленчага мастацтва, заснаваны на малюн- ку, выкананым без выкарыстоўвання фарбаў.

ГРыўня – сярэднявечная грашова-вагавая адзінка ў краі- нах Усходняй еўропы. звычайна была распаўсюджана ў выгля- дзе зліткаў са срэбра ці іншых каляровых металаў.

ГУМАнІзМ – культурны рух эпохі Адраджэння, аснову яко- га складалі прынцыпы абсалютнай духоўнай незалежнасці, са- макаштоўнасці чалавечага жыцця, натуралізму.

ДзяКЛА – натуральны аброк сельскагаспадарчымі прадук- тамі, які збіралі феадалы ВКЛ з сялян. Мог быць па жаданні за- менены на адпаведную грашовую выплату.

ДРУжынА – ваенная арганізацыя ў старажытнарускім гра- мадстве. Відавочна, мае дадзяржаўнае паходжанне. У раннефе- адальны перыяд выконвала функцыю княскай ці баярскай гвар- дыі, галоўнай сілы войска. Колькасць служачых у дружыне была невялікай, рэдка перавышала некалькі соцень чалавек. Буйныя дружыны падзяляліся на малодшую і старэйшую. Аснову апош- няй складалі княскія мужы ці баяры. Дружыннікі былі прафесій- нымі ваярамі, звязанымі з князем прысягай ці асабістай дамовай.

яны аб’ядноўваліся ў таварыства ці брацтва, фармальна лічыліся роўнымі, удзельнічалі ў кіраванні дзяржавай, выконвалі розныя даручэнні князя, за што атрымлівалі частку даніны і ваеннай зда- бычы, пазней – зямельную маёмасць.

ДыМ – двор і гаспадарка адной сялянскай сям’і, а таксама адзінка падаткаабкладання.

ДыяРыУш – назва свецкага дзённіка на беларускіх землях у хVІ – хІх стст.

ДРыГАВІчы – аб’яднанне ўсходнеславянскіх плямён (VIII– XIІ стст.), якое займала тэрыторыю Паўднёвай (на усход ад Дняпра) і цэнтральнай Беларусі. Асноўным заняткамі дрыга- вічоў былі земляробства і жывёлагадоўля. Вялікую ролю (аса- бліва на Палессі) адыгрывалі паляванне і бортніцтва. Першае дзяржаўнае ўтварэнне (Тураўскае княства) на землях дрыгаві- чоў упершыню ўзгадваецца ў х ст.

зАКУПы – катэгорыя залежнага насельніцтва ва ўсходне- славянскіх землях у Іх–хVI стст. закупамі звычайна станавілі- ся збяднелыя ці выгнаныя з абшчыны сяляне, якія бралі ў феа- дала грашовую ці натуральную пазыку (купу) і павінны былі яе адпрацаваць. заканадаўства дазваляла феадалу выкарыстоўва- ць у дачыненні закупаў фізічнае пакаранне ці нават ператвара- ць іх у халопаў.

зАМАК – ваенна-фартыфікацыйны комплекс, які складаў- ся з некалькіх замкнёных абарончых збудаванняў. на Беларусі замкі (Гродзенскі, Крэўскі, Магілёўскі, Ляхавіцкі, Мінскі, Бы- хаўскі, слуцкі, Лідскі і інш.) будаваліся на працягу XII–XVIII стст. з XVI ст. вядомыя палаца-замкавыя комплексы (нясвіжскі, Мір- скі, Гальшанскі і інш.). Галоўную ролю ў архітэктурнай кам- пазіцыі апошніх адыгрываў палац.

зАхоДнеРУсІзМ – накірунак грамадска-палітычнай думкі на Беларусі ў хІх – пач. хх ст.; грунтуецца на адмаўленні прыз- нання беларусаў як асобнага этнасу і лічыць іх адгалінаваннем рускага народа.

зАхоДняя ВоБЛАсць – адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Расійскай рэспублікі (пазней РсФсР). Утво- рана у чэрвені 1917 г. з мэтай цэнтралізацыі кіраўніцтва саветаў

Віленскай, Мінскай і Магілёўскай губерняў з цэнтрам у Мінску. Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі тэрыторыя вобласці была па- шырана за кошт Віцебскай (1917) і смаленскай губерняў (1918). Вышэйшым заканадаўчым органам стаў Аблвыкамзах. У лютым 1918 г. ў сувязі з наступам нямецкай арміі цэнтр вобласці пе- ранесены ў смаленск. У верасні 1918 г. заходняя вобласць ат- рымала назву заходняй Камуны. скасавана пасля абвяшчэння БссР (2 студзеня 1919 г.).

зеМсТВы – так называліся выбарныя органы мясцовага са- макіравання, якія былі створаны ў цэнтральных губернях Расій- скай імперыі паводле рэформы 1864 г. Ва усходнебеларускіх гу- бернях з’явіліся толькі ў 1911 г. займаліся пытаннямі аховы зда- роўя, асветы, будаўніцтва дарог, інш. Ліквідаваны ў 1918 г.

ІзГоІ – у Кіеўскай Русі – катэгорыя насельніцтва (абшчын- нік, купец, князь), прадстаўнікі якой па пэўных абставінах стра- цілі свой грамадскі статус.

ІнДУсТРыяЛІзАцыя – стварэнне буйной машыннай вытворчасці і пабудова высокапрадукцыйнай эканомікі на ас- нове тэхнічных рэсурсаў. Да 1920-х гг. на Беларусі працэс ін- дустрыялізацыі меў надзвычай запаволеныя тэмпы. У БссР, як і ў іншых савецкіх рэспубліках, паскарэнне індустрыялізацыі ў канцы 1920-х гг. было выклікана пераходам да планавай эка- номікі. Каб знайсці сродкі на будаўніцтва вялікай колькасці но- вых прадпрыемстваў, улады рэспублікі замарожвалі зарплату рабочых, скарачалі выдаткі на сацыяльную сферу, павялічвалі прамыя і ўскосныя падаткі. Прыбытак таксама давалі манаполія на вытворчасць і продаж гарэлкі, абавязковыя доўгатэрміновыя пазыкі ў насельніцтва, а таксама дапамога з боку цэнтральнага кіраўніцтва. Вынікамі індустрыялізацыі канца 1920–1930-х гг. сталі адкрыццё новых буйных прадпрыестваў, з’яўленне новых галін вытворчасці (паліўнай, энергетычнай і г. д.), павелічэнне колькасці рабочых і ліквідацыя беспрацоўя. Адмоўнымі з’явамі паскоранай індустрыялізацыі былі зніжэнне жыццёвага ўзроў- ню насельніцтва ў першай палове 1930-х гг., заняпад сацыяль- най сферы і недахоп кваліфікаваных спецыялістаў.

КАзАКІ – вольныя людзі з беглых сялян і пасадскія людзі, якія ў хІV–хVІІ стст. сяліліся на межах ВКЛ і Рэчы Паспалітай, са спецыфічнай ваеннай арганізацыяй. Працавалі па найме, пе- раважна як ваенная сіла, неслі службу ў памежных рэгіёнах. У хVІІІ – пач. хх ст. – ваеннае саслоўе.

КАЛАБАРАцыянІсТы (ад франц. collaboration – супра- цоўніцтва) – прыватныя асобы, грамадскія рухі і палітычныя пар- тыі на акупіраванай фашысцкімі войскамі тэрыторыі, якія ў гады другой сусветнай вайны супрацоўнічалі з захопнікамі.

КАЛеКТыВІзАцыя – працэс кааперацыі сялянскіх гаспа- дарак, пераход ад індывідуальнай да калектыўнай вытворчасці. Першыя калектыўныя гаспадаркі (калгасы, саўгасы, камуны, ар- целі і таварыствы па сумеснай апрацоўцы зямлі) узніклі з уста- ляваннем савецкай улады (1917–1920) У 1922–1928 гг. улады БссР падтрымлівалі добраахвотную калектывізацыю з мэтай аб’яднання дробных сялянскіх гаспадарак. У 1929 г. былі абвеш- чаны суцэльная калектывізацыя і ліквідацыя кулакоў. Пастано- вы цК КП(б)Б 1930 г. арыентаваліся на паскоранае завяршэнне стварэння калгасаў і саўгасаў. У выніку, працэс калектывізацыі набыў прымусовы характар. Да 1939 г. было калектывізавана 90 % сялянскіх гаспадарак. У кожным раёне дзейнічалі МТс. У заходняй Беларусі суцэльная калектывізацыя была праведзена ў 1949–1952 гг. Адмоўнымі вынікамі прымусовай калектывіза- цыі сталі рэпрэсіі ў дачыненні сялянства, штучны голад 1933 г., масавы забой рагатай жывёлы, раскулачванне заможных сялян- скіх гаспадарак.

КАМАсАцыя – састаўная частка аграрнай рэформы, абве- шчанай польскім сеймам у 1919 г. Праводзілася ў заходняй Бела- русі на падставе законаў 1923 і 1925 гг. Прадугледжвала ліквіда- цыю цераспалосіцы і стварэнне суцэльных індывідуальных ся- лянскіх гаспадарак.

КАнФеДэРАцыя – часовы ваенна-палітычны саюз у Рэчы Паспалітай. звычайна ствараўся прадстаўнікамі аднаго саслоўя (часцей – шляхтай) для дасягнення пэўных палітычных мэт. Мелі свае соймы (рады), пастановы, на якіх прымаліся большасцю га-

ласоў, і суды. Буйныя шляхецкія канфедэрацыі мелі назву гене- ральных. Іх пастановы мелі заканадаўчы характар.

КАнФесІя – рэлігійнае аб’яднанне (накірунак), якое мае распрацаваную дагматыку, культ і арганізацыйную структуру.

КАПА – грашова-лікавая адзінка ў XIV–XIX стст., роўная 60 літоўскім срэбраным грошам. Пасля далучэння Беларусі да Расійскай імперыі адпаведнасць літоўскай капы вызначалася ў дачыненні да рубля.

КАПІшчА (сТАДоЛ) – частка паганскага свяцілішча, звы- чайна – пляцоўка круглай формы, абнесеная ровам ці камення- мі. У цэнтры капішча месцілася выява баства.

КАРАнІзАцыя – так называўся адзін з асноўных накірункаў палітыкі беларусізацыі (1924–1928), які заключаўся ў вылучэн- ні на партыйную, савецкую, гаспадарчую работу карэнных жы- хароў асобных рэгіёнаў Беларусі.

КАРДынАЛьныя ПРАВы – сістэма прававых нормаў дзяр- жаўнага ладу Рэчы Паспалітай, зацвярджаўшая пануючую ролю шляхецкага саслоўя.

КАсІнеРы – узброеныя косамі сяляне; у часы паўстання 1794 г. у Рэчы Паспалітай атрады касінераў сталі часткай войска паўстанцаў. Таксама так называлі сялян – удзельнікаў паўстан- няў 1830–1831 гг., і 1863–1864 гг.

КАсТэЛь (ад лац. castellum – невялікі ваенны лагер) – за- мак правільнай формы ў выглядзе замкнёнага комплексу з амаль правільным па форме ўнутраным дваром, абнесеным масіўнымі мурамі з абарончымі вежамі, сцены якога завяршаліся баявой галерэяй; выконваў ролю шматфункцыянальнага рэгіянальна- га цэнтра.

КАФЛя – керамічны твор для аздаблення печаў. КАшТАЛян – у часы Вялікага княства Літоўскага і Рэчы Па-

спалітай – кіраўнік замка і прылеглых да яго тэрыторый. Падчас ваеннага пахода ўзначальваў шляхту свайго ваяводства альбо павета.

КЛАсІцызМ (ад нямецк. klassizismus) – плынь у еўрапейскай мастацкай культуры хVІІ–хІх стст., якая адзначалася рацыяна- лістычным падыходам да з’яваў грамадска-палітычнага жыцця.

як архітэктурны стыль характэрызуецца геаметрызмам і даклад- насцю формаў, лагічнасцю планіроўкі, стрыманым дэкорам.

КЛЮчнІК – у старажытнарускай дзяржаве так называўся чалавек, які кіраваў гаспадаркай землеўладальніка. Кантраляваў харчовыя запасы, меў ключы ад месцаў захоўвання.

КнІжнАя МІнІяцЮРА – малюнак невялікага памеру і тон- кай тэхнікі выканання, размешчаны на старонках рукапісу.

КонТРРэФАРМАцыя – рэлігійна-палітычны рух супраць Рэфармацыі, арганізаваны каталіцкай царквой; на Беларусі пе- раважна праводзіўся пад кіраўніцтвам ордэна езуітаў.

КРыВІчы – аб’яднанне ўсходнеславянскіх плямён, якія на- сялялі верхняе Падзвінне і Падняпроўе, а таксама землі на поў- дзень ад чудскага возера. Пазней на гэтых тэрыторыях узніклі Полацкае, смаленскае і Пскоўскае княствы. Полацкія крывічы складалі самастойную групу плямён – палачан. У больш пазней- шую эпоху (XI–хIII стст.) крывічы-каланісты прасунуліся далей на захад. напрыклад, у ніжнім Падзвінні імі былі заснаваны княс- твы Герцыке і Кукенойс. Для культуры крывічоў характэрныя многія балцкія і часткова – фінскія рысы, што тлумачыцца аднос- на працяглым працэсам асіміляцыі даславянскага насельніцтва і пастаяннай каланізацыяй тэрыторый балтаў і фінамоўных пля- мён. У пісьмовых крыніцах назва “крывіцкія землі” праіснава- ла да пачатку XIV ст.

КРыжАКІ – заходнееўрапейскія рыцары, якія ў сярэднявеччы па закліку каталіцкіх пантыфікаў вялі “святыя” войны супраць іншаверцаў (паганцаў, мусульман, праваслаўных). частка крыжа- коў аб’ядноўвалася ў ваенна-манаскія ордэны, накшталт Лівон- скага ці Тэўтонскага. чальцы ордэну (“браты-рыцары”) не мелі прыватнай маёмасці, прытрымліваліся жорсткай дысцыпліны і захоўвалі цэлібат. Галоўнай мэтай іх жыцця лічылася абарона і пашырэнне каталіцтва “жалезам і малітвай”.

КУЛАКІ – пашыраная назва заможнага сялянства ў другой палове хІх – першай палове хх ст.

КУРГАн – у старажытнасці – земляны насып над старажыт- ным пахаваннем.

ЛАнКАсТАРсКІя шКоЛы – урадавыя бясплатныя школы, якія працавалі паводле прынцыпу ўзаемнага навучання; дзейні- чалі непрацяглы тэрмін з 1821 г.

ЛІнІя КеРзАнА – умоўная лінія, прапанаваная Парыж- скай мірнай канферэнцыяй (1919–1920) і вызначаная міністрам замежных спраў Вялікабрытаніі лордам Дж. Керзанам у 1920 г. для ўсталявання ўсходняй дзяржаўнай мяжы Польшчы. Прахо- дзіла праз Гродна, няміраў і Брэст. Адпавядала прыкладнай эт- награфічнай мяжы паміж Польшчай і Беларуссю.

ЛІТБеЛ – скарочаная назва сацыялістычнай савецкай Рэс- публікі Літвы і Беларусі (1919–1920).

МАГДэБУРГсКАе ПРАВА – феадальнае гарадское права. Узнікла ў Магдэбургу (Германія) у хІІІ ст. Разам с Аўсбургскім і Любекскім правам было шырока пашырана ў краінах еўропы. У канцы XIV–XVIII стст. вядома на Беларусі. Гарады і мястэч- кі, якія карысталіся магдэбургскім правам, мелі самакіраванне, судовы імунітэт, права мець герб і валодаць зямлёй, падатковыя і іншыя льготы. Магдэбургскім правам маглі карыстацца толькі гарадскія грамадзяне. Грамадзянства перадавалася па спадчыне ці ў выніку прыняцця гарадской прысягі.

МАГІсТРАТ – выбарны адміністрацыйны і судовы орган кіравання ў гарадах і мястэчках, якія карысталіся магдэбургскім правам. звычайна складаўся з рады і лавы. Рада займалася ад- міністрацыйнай дзейнасцю, лава – судовай. на чале рады стая- лі бурмістры. на чале лавы войт. Войту падпарадкоўваўся ўве- сь магістрат.

МАГІя – язычніцкая форма рэлігійнага культу, заснаваная на веры ў існаванне звышнатуральных сродкаў уздзеяння на прыро- ду, іншых людзей, духаў і прымяненне іх на практыцы для атры- мання матэрыяльных вынікаў.

МАГнАТы – буйныя землеўласнікі, заможная арыстакра- тыя ў краінах Усходняй еўропы ў XIV–XIX стст. (ад лацінскага magnus – вялікі, буйны, значны). У ВКЛ магнаты як група феа- дальнай арыстакратыі з’явіліся прыкладна ў канцы XIV ст. з уз- нікненнем буйных феадальных маёнткаў. Большасць магнатаў паходзіла з літоўскай служылай знаці (Радзівілы, Гальшанскія,

Гаштольды, Кезгайлы і г. д.), удзельных князёў (Алелькавічы, Ма- сальскія, Глінскія, Астрожскія і г. д.), а таксама баярства і служы- лага люду (сапегі, Тышкевічы, Іллінічы, Кішкі і г. д.).

МАДэРн (ад франц. moderne – найноўшы) – стылявы накіру- нак у архітэктуры канца хІх – пач. хх ст., звязаны з выкарыстан- нем новых тэхніка-канструктыўных сродкаў. характарызуецца імкненнем да арыгінальнасці, якая вяла да дэфармацыі звыклых абрысаў (крывалінейнасць, асіметрыя), выкарыстаннем экзатыч- нага арнаменту.

МАзАІКА – адзін з асноўных відаў манументальнага мас- тацтва, выява альбо ўзор, выкананы з рознакаляровых камен- няў, смальты, каляровых керамічных плітак і г.д.

„МАЛАнКАВАя ВАйнА“ („БЛІцКРыГ“) – тэорыя вядзен- ня наступальнай вайны, паводле якой перамога над ворагам па- вінна быць дасягнута ў найкарацейшы тэрмін.

МАнУФАКТУРА – прамысловае прадпрыемства, заснаванае на падзеле працы і ручной вытворчасці. Упершыню з’явілася на Беларусі ў XVIII ст. Канчаткова выціскнута фабрычнай вытвор- часцю толькі на пачатку хх ст. Да 1861 г. пераважалі вотчын- ныя мануфактуры, на якіх выкарыстоўвалася праца прыгонных рабочых. Пасля адмены прыгоннага права існавалі выключна ка- піталістычныя мануфактуры. Працоўная сіла на іх была наёмнай.

МАРКсІзМ – вучэнне філасофскага, эканамічнага, сацыя- льна-палітычнага кірункаў, заснавальнікамі якога з’яўляюцца К. Маркс і Ф. энгельс (1840-я гг.). Вызначае, абгрунтоўвае і аба- раняе карэнныя інтарэсы рабочага класа. Прапануе шляхі рэва- люцыйнага пераўтварэння капіталістычнага ў сацыялістычнае грамадства.

МАРшАЛАК – у часы Вялікага княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай – адна з дзяржаўных пасад. Маршалак земскі нагля- даў за этыкетам пры двары вялікага князя, вёў паседжанні рады і сойма; маршалак дворны быў намеснікам земскага маршалка пры вялікакняскім двары; павятовы маршалак узначальваў па- вятовае войска. Маршалкам таксама называлі старшыню Галоў- нага Трыбунала ВКЛ.

МезАЛІТ – сярэдні каменны век. на Беларусі пачаўся пасля адступлення ледавіка ў 9 – 5 тысячагоддзі да н. э. Працягваўся да 5 тысячагоддзя да н. э. Падчас мезаліту людзі засялілі ўсю тэрыторыю Беларусі. Іх асноўнымі заняткамі былі паляванне, рыбная лоўля і збіральніцтва. Выкарыстоўваліся такія прылады працы, як сякера, лук, стрэлы, скрэблы, гарпуны, нажы і г. д. з’явілася першая свойская жывёла – сабака.

МезЛеВА – натуральны падатак ў ВКЛ, які збіраўся ў выгля- дзе мясных прадуктаў (птушка, свініна, ялавічына) на карысць вялікага князя. на пачатку XVI ст. заменены на грашовы падатак.

МеМУАРнАя ЛІТАРАТУРА – успаміны пра мінулае, напі- саныя сведкамі альбо ўдзельнікамі пэўных падзей; у беларускай літаратуры хVІІ–хVІІІ стст. прадстаўлены дзённікамі-дыярыу- шамі і творамі аўтабіяграфічнага жанру.

МТс – машынна-трактарная станцыя. Пачалі стварацца ў 1928 г. для падтрымкі калектывізацыі, звычайна адзін на раён (у БссР першая МТс была створана ў 1930 г. ў Койданаўскім раёне). за карыстанне тэхнічнымі сродкамі МТс дзяржава ат- рымоўвала ад калгасаў і саўгасаў натуральную плату збожжам і прадуктамі жывёлагадоўлі. У 1958 г. дзяржава адмовілася ад утрымання МТс, а іх тэхнічная база была перададзена за плату калгасам і саўгасам.

МяшчАне – падатковае гарадское саслоўе ў XIV – пачатку хх ст. складалася з купцоў, рамеснікаў, дробных гандляроў, ча- сам – гараджан, якія займаліся сельскай гаспадаркай, выконвалі вайсковы абавязак і г.д. Былі асабіста свабоднымі і карысталіся рознымі прывілегіямі, у тым ліку магдэбургскім правам. Пасля далучэння да Расійскай імперыі (канец XVIII ст.) чыноўнікі, ін- тэлігенцыя, а таксама купцы і рамеснікі, аб’яднаныя ў цэхі і гі- льдыі, пачалі паступова адасабляацца ад мяшчанскага саслоўя. У 1785 г. ўведзена катэгорыя славутых грамадзян, у 1832 г. – га- наровых грамадзян.

нАМеснІК – у часы Вялікага княства Літоўскага – кіраўнік буйной тэрытарыяльна-адміністрацыйнай адзінкі.

нАРоДнАсць – гістарычна сфарміраваная этнічная супо- льнасць людзей, для якой характэрны сумеснае пражыванне на

адпаведнай тэрыторыі, адноснае адзінства гаспадаркі, мовы і куль- туры, а таксама этнічная самасвядомасць.

нАРоДнІКІ – прыхільнікі грамадска-палітычных ідэй, за- снаваных на думцы, быццам бы грамадства можа перайсці да сацыялістычнага развіцця, мінуючы капіталізм. Вучэнне народ- нікаў узнікла ў другой палове хІх ст. ў Расіі. Умоўна яго па- дзяляюць на рэвалюцыйную (М. Бакунін, М. Ішуцін, Г. нячаеў і інш.) і ліберальную плыні (П. Лаўроў). У 1880-я гг. частка на- роднікаў на чале з Г. Пляханавым перайшла на сацыял-дэмакра- тычныя пазіцыі. сярод беларускай інтэлігенцыі народніцкія ідэі пачалі распаўсюджвацца з 1860-х гг. У 1880-я гг. з’явіліся народ- ніцкія гурткі, падпарадкаваныя расійскім арганізацыям “чорны перадзел” і “народная воля”. У 1882 г. ў Вільні была створана “Арганізацыя “народнай волі” ў Паўночна-заходнім краі”. У па- чатку 1880-х гг. у Пецярбургу І. Грынявіцкі заснаваў “беларускую плынь” народніцкага руху. яго ідэі паўплывалі на студэнцкую групу “Гоман”, якая мела сувязі ў беларускіх гарадах і выдавала на беларускай мове часопіс “Гоман”. Многія прадстаўнікі народ- ніцтва на Беларусі шчыра цікавіліся жыццём народа, удзельніча- лі ў палітычнай і асветніцкай рабоце. У асноўным яны арыента- валіся на сялянскія масы і бачылі ў сялянскіх абшчынах і арце- лях правобраз будучага сацыялістычнага грамадства. У далей- шым ідэі народніцтва моцна паўплывалі на развіццё сацыял-дэ- макратычнага руху, у тым ліку на погляды значнай часткі чле- наў Беларускай сацыялістычнай Грамады, партыі эсэраў і інш. нАТУРАЛьнАя ГАсПАДАРКА – тып гаспадаркі, пры якім прадукты вырошчваюцца не для продажу, а для ўласнага

карыстання.

нАцДэМы – прыхільнікі нацыянал-дэмакратызму – гра- мадска-палітычнага вучэння, якое спалучае ідэі дэмакратыі і на- цыянальнага вызвалення. на нацыянальна-дэмакратычных па- зіцыях стаяла большасць удзельнікаў беларускага нацыянальна- вызваленчага руху пачатку хх ст. (В. Ластоўскі, В. Іваноўскі, А. і І. Луцкевічы, я. Лёсік і інш.). У 1920-я гг. ў сссР нацыя- нал-дэмакратызм быў абвешчаны контррэвалюцыйнай плын- ню. з канца 1920-х гг. у БссР назіраецца ўзмацненне барацьбы

з праявамі “нацдэмаўшчыны”, што дазволіла пачаць масавыя арышты і рэпрэсіі вядомых культурных і палітычных дзеячаў, у тым ліку Дз. Прышчэпава, В. Ластоўскага, А. смоліча, М. Гарэц- кага і інш.

нАцыя (ад лац. natio – племя, народ) – устойлівая этнаса- цыяльная супольнасць людзей, аб’яднаных агульнасцю мовы, матэрыяльнай і духоўнай культуры, этнічнай самасвядомасці, якія займаюць адну тэрыторыю і звязаны агульным сацыяльна- эканамічным і палітычным жыццём. У гісторыі прыходзіць на змену народнасці.

неАЛІТ – новы каменны век (V – пачатак II тысячагоддзя да н. э.). Адзначаўся пашырэннем выкарыстання прыладаў працы з шліфаванага камня, з’яўленнем керамічнага посуду і г. д. У кан- цы неаліту з’яўляюцца земляробства і жывёлагадоўля.

неПАхожыя ЛЮДзІ – феадальна-залежныя сяляне ВКЛ, якія страцілі права пераходу ад аднаго феадала да другога. У не- каторых выпадках лічыліся разам з сем’ямі прыватнай маёмасцю феадала. звычайна з’яўляліся патомкамі сялян, якія па той ці ін- шай прычыне траплялі ў поўную залежнасць ад феадала. Аба- вязкі непахожых людзей перадаваліся па спадчыне. частка непа- хожымі людзьмі станавіліся і пахожыя, калі жылі на зямлі феа- дала болей тэрміну земскай даўніны (10 гадоў).

нэФ – прадольная частка базілікі альбо хрысціянскага хра- ма, якая аддзяляецца ад суседніх аб’ёмаў каланадай альбо аркамі. осТ – фашысцкі план каланізацыі і германізацыі Усходняй еўропы, паводле якога толькі на тэрыторыі Беларусі падлягала

знішчэнню 75% насельніцтва.

осТАРБАйТАРы – (ням. оstarbeiter – работнікі з Усходу) – мiрныя жыхары, вывезеныя ў Трэці Рэйх з акупіраваных раёнаў сссР падчас Вялiкай Айчыннай вайны з мэтай выкарыстання ў якасці бясплатнай альбо нізкааплатнай рабочай сілы.

ПАГАнсТВА (язычнІцТВА) – рэлігіі мнагабожжа (політэіз- му). Тэрмін, які выкарыстоўваецца для абазначэння рэлігійных абрадаў, святаў і вераванняў, што існавалі да з’яўлення монатэіз- му (адзінабожжа).

ПАЛАнІзАцыя – сістэма мер па пашырэнні польскага і каталіцкага ўплыву ў рэгіёне. на беларускіх землях пачала пра- водзіцца пасля Крэўскай уніі 1385 г., але асабліва ўзмацнілася пасля ўтварэння Рэчы Паспалітай (1569). Пасля прыняцця кан- федэрацыяй саслоўяў Рэчы Паспалітай у 1696 г. пастановы аб замене ў справаводстве на землях ВКЛ беларускай мовы на по- льскую працэс культурна-моўнай асіміляцыі беларускага народа значна паскорыўся. Працэс прыпынены ў хІх ст., пасля ўключэн- ня беларускіх зямель у склад Расійскай імперыі. Пасля заключэн- ня Рыжскага міру паміж савецкай Расіяй і Польшчай (1921) і ўключэння заходнебеларускіх зямель у склад польскай дзяржа- вы працэс паланізацыі тут быў адноўлены.

ПАЛеАЛІТ – старажытнакаменны век. Падзяляецца на ран- ні (ніжні), сярэдні і позні (верхні). Пачатак палеаліту звязаны з фактам з’яўлення першабытных людзей – архантрапаў (каля 2,2 мільёнаў гадоў таму). на тэрыторыі Беларусі перыяд пале- аліту працягваўся да адступлення ледавіка ў 9 тысячагоддзі да н. э. Першыя людзі архаічнага тыпу, відавочна, праніклі на бела- рускія землі ў сярэднім палеаліце (100–40 тысячагодззі да н. э.) У познім палеаліце (40–9 тысячагоддзі да н. э.) на поўдні Бела- русі з’явіліся стаянкі чалавека сучаснага фізічнага тыпу (Юра- вічы і Бердыж). Асноўнымі відамі дзейнасці старажытных люд- зей былі паляванне, збіральніцтва і рыбная лоўля. з’явіліся такія прылады працы, як праколка, нож, скрэбла, дзіда, болас і г. д.

ПАЛеМІчнАя ЛІТАРАТУРА – род твораў, у якіх узнімаліся вострыя праблемы сацыяльна-палітычнага, культурнага і рэлігій- нага жыцця грамадства (пераважае ў хVІ–хVІІ стст.); пісаліся ў форме памфлетаў, разваг, апалогій, адозваў, дыскусій.

ПАЛЮДДзе – штогадовы збор даніны (у асноўным у выгля- дзе прадуктаў лясной гаспадаркі), які практыкаваўся ва ўсходне- славянскім раннефеадальным грамадстве. Упершыню было рэгла- ментавана кіеўскай княгіняй Вольгай у 945–947 гг. і з’яўлялася ас- ноўнай формай дзяржаўна-феадальнай эксплуатацыі ў х–хІІ ст- ст. як правіла, памер даніны вызначаўся князем. Пагосты, месцы збору, служылі таксама гандлёвымі цэнтрамі. У хІІ–хІІІ стст. на ўсходзе Беларусі (смаленскае княства) палюддзе ператвараецца

ў збор даніны срэбрам. У ВКЛ так называлася асобная форма падарункаў, якія даваліся чыноўнікам падчас аб’езду валасцей.

ПАМесце – умоўнае феадальнае ўладанне, якое давалася дзяржавай за нясенне ваеннай альбо адміністрацыйнай службы.

ПАнеГІРыКІ – вершаваныя творы, складзеныя ў гонар той ці іншай асобы.

ПАншчынА – эксплуатацыя феадальна-залежнага сялян- ства ў форме прымусовых адпрацовак з уласнымі прыладамі пра- цы ў гаспадарцы феадала. Першыя пісьмовыя сведчанні пра існа- ванне паншчыны на землях усходніх славян адносяцца да хІ ст. на Беларусі асабліва імкліва распаўсюджваецца ў XV–XVI стст. і ператвараецца ў асноўную форму эксплуатацыі сялян. Канчат- кова адменена ў 1864 г.

ПАны-РАДА – вышэйшы орган дзяржаўнай улады ВКЛ, які ўзнік у XV ст. і складаўся з вышэйшых дзяржаўных асоб (канц- лера, біскупаў, маршалкаў і г.д.).

ПАРсУнА (скажонае ад лац. persona – асоба, твар) – так на- зываліся творы ўсходнеславянскага партрэтнага жывапісу кан- ца хVІ – хVІІ ст., для якіх характэрны пераходныя рысы ад іка- напісу да свецкага партрэта.

ПАРТРэТ ПАхАВАЛьны – скульптурная альбо жывапісная выява нябожчыка. У беларускім мастацтве хV–хVІІІ стст. прад- стаўлены трунным – намаляваным на металічнай блясе алейнымі фарбамі для першапачатковага размяшчэння на тарцовай частцы труны; эпітафийным – размяшчаўся на надмагіллі нябожчыка.

ПАРТРэТ сАРМАцКІ – форма параднага шляхецкага пар- трэта, характэрная для выяўленчага мастацтва хVІ–хVІІІ стст.; у ім моцны інфармацыйны пачатак, які павінен быў адлюстроўва- ць ролю феадала-заказчыка ў грамадстве, гісторыі і дзяржаве праз набор атрыбутаў (свецкага ці царкоўнага стану), дэвіз ро- ду, надпіс.

ПАРТызАнсКІя зоны – тэрыторыі, якія падчас Вялікай Айчыннай вайны кантраляваліся партызанамі (у канцы 1943 г. гэта амаль 60% даваеннай плошчы рэспублікі).

ПАРцэЛяцыя – састаўная частка аграрнай рэформы, аб- вешчанай польскім сеймам у 1919 г. Уяўляла сабой продаж часткі

памешчыцкіх і “пакінутых” зямель праз банкі у выглядзе дроб- ных участкаў (парцэл) сялянам і асаднікам. У заходняй Белару- сі пачала ажыццяўляцца ў 1921 г. Да 1934 г. было парцэлявана каля 20 % буйных памешчыцкіх гаспадарак.

ПАсАДнІК – з х ст. – кіраўнік горада і воласці, намеснік, прызначаны князем (пазней стаў выбірацца вечам) на тэрыторыі, якія знаходзіліся пад княжацкім кіраўніцтвам.

ПАсоЛьсКАя ІзБА – у Рэчы Паспалітай – ніжэйшая палата сойма. складалася з паслоў, выбраных шляхтай (па 2 дэпутаты ад павета). Вылучаліся асобныя пасольскія ізбы ВКЛ і Польшчы.

ПАсПАЛІТАе РУшэнне – у Вялікім княстве Літоўскім і Рэчы Паспалітай – мабілізацыя ваеннаабавязанных для ўдзелу ў ваенным паходзе (апалчэнне).

ПАхожыя ЛЮДзІ – буйная група феадальна-залежных ся- лян, якая лічылася асабіста свабоднай і карысталася правам во- льнага пераходу ад аднаго феадала да другога. У XV – першай палове XVI ст. складалі большасць насельніцтва ВКЛ. У XVI ст. у выніку прыняцця новых заканадаўчых актаў становішча па- хожых людзей наблізілася да непахожых.

ПАцыФІКАцыя – комплекс карных мерапрыемстваў, якія праводзіліся польскімі ўладамі супраць удзельнікаў вызваленча- га руху на землях заходняй Беларусі ў 20–30-я гг. хх ст.

ПеРАБУДоВА – комплексныя рэформы савецкай дзяржавы і грамадства 1985–1991 гг. Уключала ў сябе паскарэнне (пашырэн- не тэмпаў развіцця эканомікі шляхам інтэнсіфікацыі вытворча- сці), гасразлік (пераход прадпрыемстваў да самастойнага разліку затрат, прыбытку і аб’ёмаў прадукцыі) і галоснасць (адмаўлен- не ад татальнага кантролю КПсс за ідэалагічнымі працэсамі ў грамадстве). Перабудова была скіравана на рэфармаванне сацыя- лізму, а не на поўны адыход ад яго. У 1987 г., калі стала зразу- мела, што паскарэнне, нягледязчы на вялікія капіталаўкладан- ні, праходзіць няўдала, урад ініцыіраваў пераход ад адміністра- цыйных метадаў кіраўніцтва да эканамічнага заахвочвання. У 1988 г. ўводзіўся рэспубліканскі гаспадарчы разлік, што павы- шала эканамічную самастойнасць рэспублік. Дазвалялася абме- жаваная прадпрымальніцкая ініцыятыва ў форме кааператываў.

У ліпені 1990 г. ўрад сссР фактычна абвясціў курс на пабудо- ву рынкавай эканомікі. Аднак прадпрымаемыя ім меры прывялі да павышэння спажывецкіх коштаў і інфляцыі. У 1989–1991 гг. нацыянальны даход знізіўся на 33 працэнты.

ПеРГАМенТ – спецыяльна вырабленая скура маладых жывёл, на якой пісаліся дакументы і кнігі.

ПЛеМя – тып этнічнай і сацыяльнай арганізацыі людзей эпохі першабытнага грамадства, звязаных родавымі адносіна- мі, агульнай мовай і тэрыторыяй.

ПЛІнФА – плоская і шырокая абпаленая цэгла, найбольш ха- рактэрная для мураваных пабудоў хІ–хІІ стст.

ПРААБшчынА – умоўная назва, якая выкарыстоўваецца для абазначэння першаснага чалавечага калектыву (першабыт- нага чалавечага статка).

ПРыГонны ТэАТР – від прыватнага тэатра хVІІІ–хІх стст., акцёрамі якога пераважна з’яўляліся прыгонныя сяляне.

“ПРышчэПАўшчынА” – так умоўна называлася палітыка, якую праводзіў у 1920-я гг. народны камісар па зямельных справах Дз. Прышчэпаў у БссР. Пазней яго абвінавачвалі ў супраціўлен- ні калектывізацыі, насаджэнні хутароў і кулацкіх гаспадарак.

ПяцІГоДКА – пяцігадовы план развіцця народнай гаспа- даркі. Першы пяцігадовы план БссР быў зацверджаны ў 1928 г. Усяго адбылося 12 пяцігодак. У 1991 г. пяцігадовыя планы былі адменены.

РАДзІМІчы – аб’яднанне ўсходнеславянскіх плямён, якія на- сялялі землі ўздоўж р. сож, паміж р. Дняпро і Дзясна. Паводле летапіснай традыцыі назва аб’яднання пайшла ад Радзіма, які прывёў плямёны з тэрыторыі Польшчы. Праз землі радзімічаў праходзіў гандлёвы шлях з Каспійскага мора і Паволжа ў заход- нюю еўропу. У Іх ст. знаходзіліся ў залежнасці ад прыкаспій- скага народа – хазараў, якім плацілі даніну. У 885 г. былі падпа- радкаваны кіеўскім князем Алегам. У 984 г. канчаткова разбіты кіеўскімі войскамі ля Прапойска (слаўгарада) на р. Пяшчані. на землях радзімічаў былі заснаваны гарады Крычаў, Прапойск, Гомель, Рагачоў, чачэрск. Апошні раз у пісьмовых крыніцах уз- гадваюцца ў 1169 г.

РАДоВІчы – катэгорыя залежнага насельніцтва ва ўсходне- славянскіх землях у Іх – хІІІ стст. заключалі з феадалам дамову (рад), паводле якой выконвалі пэўныя павіннасці.

РАМАнсКІ сТыЛь (ад лац. romanus – рымскі) – накірунак у заходнееўрапейскім мастацтве х–хІІІ стст.; характэрызуецца цяжкімі масіўнымі формамі, статычнасцю, плоскасным харак- тарам і схематызмам кампазіцыі, умоўнасцю трактоўкі выяваў.

РАМАнТызМ – ідэйны і мастацкі рух, які ўзнік у краінах еўропы на рубяжы хVІІІ–хІх стст.; адзначаецца арыентацыяй на голас пачуццяў.

РоКАш – ўзброеная шляхецкая апазіцыя ў Рэчы Паспалітай (ад назвы поля Рокаш, на якім сеймавала венгерская шляхта).

“РУДАБеЛьсКАя РэсПУБЛІКА” – так называлася Рудабе- льская воласць Бабруйскага павета, дзе падчас нямецкай і поль- скай акупацыі (1918–1920) захоўвалася савецкая ўлада. Вёска Рудабелка была спалена польскімі войскамі у студзені 1920 г.

РУсІФІКАцыя – палітыка Расійскай дзяржавы ў нацыя- нальных рэгіёнах. Прадугледжвала пашырэнне рускай мовы як дзяржаўнай. садзейнічала пашырэнню рускага ўплыву на куль- туру і асвету. на беларускіх землях актывізавалася з другой чвэр- ці хІх ст., на фоне росту апазіцыйных настрояў і выступленняў.

РэнесАнс (АДРАДжэнне) – эпоха ў культурным і ідэалагіч- ным развіцці краін заходняй і цэнтральнай еўропы (хІV–хVІ стст.), асноўным зместам якой з’яўляецца гуманізм. У выяўленчым ма- стацтве – стыль, які змяніў гатычны, успрыняўшы элементы ан- тычнага мастацтва.

РэФАРМАцыя (ад лац. reformatio – пераўтварэнне) – шыро- кі рэлігійны, грамадска-палітычны і сацыяльна-культурны рух у заходняй еўропе хVІ ст., накіраваны супраць каталіцкай царквы. сАнАцыя – дзяржаўна-палітычны рэжым у Польшчы (ад лацінскага sanatio – аздараўленне), усталяваны ў выніку майска- га дзяржаўнага перавароту 1926 г., на чале якога стаяў Ю. Піл- судскі. санацыя прадугледжвала стабілізацыю ўнутранай экана- мічнай і палітычнай сітуацыі, а таксама карэнныя змены ў знеш- ней палітыцы Польшчы, якая знаходзілася ў варожых адносі- нах як з сссР, так і з Германіяй. Дзякуючы папулярнасці асобы

Ю. Пілсудскага, яго крытычным адносінам да палітыкі папярэдніх урадаў, усталяваны рэжым спачатку атрымаў падтрымку шыро- кіх мас насельніцтва, у тым ліку ў заходняй Беларусі. Аднак пра- цяг палітыкі паланізацыі і ўзмацненне рэакцыі вымусіла боль- шасць заходнебеларускіх палітычных дзеячаў выступіць супра- ць новага курсу.

сАРМАТызМ – у Рэчы Паспалітай – шляхецкая ідэалогія, у аснове якой ляжала тэорыя аб сарматах-продках шэрагу наро- даў цэнтральнай і Усходняй еўропы, у тым ліку палякаў і ліцві- наў. з гэтага сыходзіў тэзіс аб ідэальным палітычным ладзе ў Рэчы Паспалітай. Канчаткова ліквідуецца ў выніку падаўлення паўстання 1863–1864 гг.

сАсЛоўе – у феадальным грамадстве буйная група на- сельніцтва, якая паводле законаў або традыцыі мае пэўныя прывілегіі і абавязкі.

сАўнАРГАс (савет народнай гаспадаркі) – створаны ў 1957 г. орган для кіраўніцтва прадпрыемствамі прамысловасці і будаўніцтва ў межах Беларускага эканамічнага раёна. Прад- стаўляў тэрытарыяльны прынцып кіравання эканомікай. скаса- ваны па эканамічнай рэформе 1965 г., калі быў ажыццёўлены пе- раход да галіновага прынцыпу кіравання (уведзены міністэрствы). сАцыяГенез – працэс узнікнення і фармавання чалавеча-

га грамадства.

сеКУЛяРызАцыя (ад лац. sekularis – свецкі) – першапачат- кова – ператварэнне царкоўнай і манастырскай маёмасці ў свец- кую (дзяржаўную ці прыватную); зараз – пазбаўленне палітыч- нага, эканамічнага, культурнага, духоўнага жыцця грамадства ад рэлігійнага ўплыву.

сенАТ (ад лац. senex. – стары) – у Рэчы Паспалітай – вышэй- шая палата сойма і дзяржаўная рада манарха.

сеРВІТУТ – права абмежаванага карыстання зямельным над- зелам, які знаходзіцца ў чужой уласнасці. на землях былога ВКЛ так называліся былыя абшчынныя землі (пашні, сенажаці, лес, інш.), якія былі захоплены землеўласнікамі падчас усталявання прыгоннага права.

сІянІзМ – яўрэйскі нацыянальны ідэалагічны рух. Узнік у 1880-х гг. у заходняй еўропе. заснавальнік сіянізму аўстрыйскі журналіст Т. Герцль заклікаў лічыць усіх яўрэяў свету адзінай на- цыяй, адмовіцца ад сацыяльна-палітычнай барацьбы на карысць стварэння асобнай яўрэйскай дзяржавы. У 1897 г. ў Базэлі (швей- царыя) адбыўся першы сіянісцкі кангрэс, на якім прысутніча- лі і прадстаўнікі беларускіх яўрэйскіх абшчын. У 1902 г. ў Мін- ску праводзілася другая Усерасійская сіянісцкая канферэнцыя. на Беларусі дзейнічалі шматлікія гурткі, таварыствы і партыі, спавядаўшыя асноўныя прынцыпы сіянізму, у тым ліку сіянісц- ка-сацыялістычная партыя і “Паалей цыон” (“Рабочыя сіона”). сЛАВяне – злучнасць індаеўрапейскіх этнасаў, якія раз- маўляюць на славянскіх мовах. Падзяляюцца на ўсходніх (бела- русы, рускія, украінцы), заходніх (палякі, чэхі, славакі, лужыцкія сербы) і паўднёвых (балгары, сербы, харваты, македонцы, сла- венцы, баснійцы, чарнагорцы). Першасныя славянскія плямёны сфарміраваліся, відавочна, на тэрыторыі Паўднёвай Польшчы не пазней за другое тысячагоддзе да н.э. Упершыню ўзгадваюц- ца у пісьмовых крыніцах у І–ІІ стст. н.э. У VI–VII стст. пачалі за-

сяляць тэрыторыю Беларусі.

сМАЛьТА – рознакаляровыя кавалачкі шкляных сплаваў. сМеРДы – асабіста вольныя сяляне-абшчыннікі. Асноўная

група насельніцтва на беларускіх землях у XI–XII стст.

сойМ – саслоўна-прадстаўнічы заканадаўчы сход ВКЛ і Рэчы Паспалітай. Узнік у XV ст. як сход шляхты.

сТАРАжыТнАя РУсь (КІеўсКАя РУсь, сТАРАжыТ- нАРУсКАя ДзяРжАВА) – зборная назва усходнеславянскіх княстваў у Іх–хІІ стст.

сТАРАсТА – у Рэчы Паспалітай – узначальваў павет і з’яўляўся кіраўніком яго самакіравання.

сяМІГоДКА – перыяд у планаванні (1959–1965), які ўзнік падчас перагляду шостага пяцігадовага плана. яго апошні перыяд (1959–1960) далучылі да наступнай пяцігодкі. Практыка выявіла неэфектыўнасць падобнага доўгатэрміновага планавання.

ТАТэМІзМ – вера групы людзей у іх роднасць з пэўным ві- дам расліны/жывёлы, неадушаўлёнага прадмета і абрады па ўсту- пленні ў кантакт з ім. Уласціва для язычніцтва.

ТРАІсТы сАЮз – ваенна-палітычны блок Германіі, Аўстра- Венгрыі і Італіі, сфарміраваны ў 1879–1882 гг. з мэтай сумеснага процістаяння ўплыву Францыі і Расіі. Канчатковае пагадненне паміж трыма краінамі было падпісана 20 мая 1882 г. ў Вене. Уд- зельнікі абавязваліся прымаць удзел у міждзяржаўных саюзах і пагадненнях, накіраваных супраць аднаго з іх, а таксама аказваць узаемную падтрымку. Дагавор праіснаваў да 1915 г., пакуль Іта- лія падчас першай сусветнай вайны не перайшла на бок Антанты.

ТысяцКІ – у сярэднявечную эпоху так называлася выбарная пасада ва ўсходнеславянскіх гарадах, прадстаўнік якой кіраваў га- радскім апалчэннем, назіраў за іншымі сферамі гарадскога жыцця.

УнІяцТВА (ад лац. unio – саюз, аб’яднанне) – хрысціянская плынь, якая ўзнікла ў Рэчы Паспалітай пасля заключэння Берас- цейскай царкоўнай уніі (1596) паміж праваслаўнай і каталіцкай цэрквамі; прызнае вяршэнства папы рымскага і прымае каталіц- кія дагматы пры захаванні традыцыйнага праваслаўнага культу.

ФеАДАЛІзМ – грамадска-эканамічны і палітычны лад, які характэрызуецца наступнымі рысамі: панаваннем натуральнай гаспадаркі, саслоўным падзелам грамадства, надзяленнем непа- срэдных вытворцаў (сялян) сродкамі вытворчасці і зямлёй, аса- бістай залежнасцю сялян ад памешчыкаў ці дзяржавы і надзвы- чай марудным развіццём вытворчых тэхналогій.

ФеАДАЛьнАя РАзДРоБЛенАсць – заканамерны працэс эканамічнага ўмацавання і палітычнай дэцэнтралізацыі феада- льных уладанняў. на беларускіх землях праходзіў у хІІ – пач. хІІІ ст.

ФеТышызМ – вера ў здольнасць неадушаўлёных прадме- таў валодаць звышнатуральнай сілай і тым самым аказваць уп- лыў на жыццё чалавека, а таксама рэлігійнае пакланенне гэтым прадметам. Уласціва для язычніцтва.

ФРэсКА – адзін з асноўных відаў манументальнага мас- тацтва, размалёўка па свежай сырой тынкоўцы.

хАЛоПы – феадальна залежнае насельніцтва, якое з х ст. было пазбаўлена асабістай свабоды. халопамі станавіліся вае- ннапалонныя, свабодныя абшчыннікі, якія не выконвалі сваіх абавязкаў, а таксама тыя, хто ўзяў шлюб з халопам (халопкай).

хАРУжы – у войску Вялікага княства Літоўскага – ніжэй- шы афіцэрскі ранг. з канца хV ст. трывала існуе пасада вышэй- шага харужага, які павінен быў насіць вялікакняскую харугву падчас вайсковых дзеянняў і цырымоній. Павятовы харужы кіра- ваў шляхтай павета.

хАРчПАДАТАК (харчовы падатак) – збіраўся з сялянскіх гаспадарак у 1921–1923 гг., замяніў харчразвёрстку. Быў стро- га фіксаваны і складаў у розныя часы ад 20 да 10 % ад чыста- га прадукту сялянскай працы. Устанаўліваўся да пачатку пасяў- ной кампаніі. Бяднейшыя сяляне, а таксама калектыўныя гаспа- даркі мелі пэўныя льготы па падаткаабкладанню. Быў замене- ны адзіным сельскагаспадарчым падаткам па рашэнні хІІ з’езда РКП (б) у маі 1923 г.

хАРчРАзВЁРсТКА (харчовая развёрстка) – сістэма нарыхто- вак сельскагаспадарчай прадукцыі ў савецкай дзяржаве ў 1919– 1921 гг., элемент палітыкі “ваеннага камунізму”. Паводле дадзе- най палітыкі, сяляне павінны былі здаваць дзяржаве ўсе лішкі сабранага ўраджаю, асабліва хлеба, па строга фіксаваных цэнах. Фактычна ж улады забіралі ў сялян таксама і частку неабходнай прадукцыі. яна ішла на ўтрыманне войска і рабочых.

хРысцІянІзАцыя – працэс распаўсюджвання хрысціян- скага светапогляду, умацавання хрысціянскага веравызнання і культу сярод насельніцтва пэўнай тэрыторыі.

цІВУн – кіраўнік феадальнай гаспадаркі ў князя, баярына ў хІ–хVІ стст.

цэх (сТАРАсТВА) – у феадальным горадзе – карпаратыў- нае аб’яднанне рамеснікаў, звычайна адной спецыяльнасці, для сумеснай абароны сваіх эканамічных, палітычных і культурных інтарэсаў.

чынш – грашовы аброк у XVI–XIX стст.

чэЛяДзь няВоЛьнАя – асабіста залежныя людзі, якія выконвалі ролю слуг ва ўсходнеславянскім грамадстве падчас фарміравання феадальных адносін.

шКоЛьны ТэАТР – тэатр пры духоўных (акадэміі, брацкія школы) навучальных установах.

шЛяхТА – ваенна-служылае саслоўе ў ВКЛ і Рэчы Паспа- літай.

эКЛеКТыКА (ад грэч. eklйgo – выбіраю) – мастацкі накіру- нак у архітэктуры, які арыентуецца на выкарыстанне ў адным будынку розных форм мінулых стыляў; распаўсюджаны ў бела- рускай архітэктуры другой паловы хІх – пач. хх ст. у форме розных неастыляў (раманскага, готыкі, рускага, класіцызму, інш.). эсэРы – сацыялісты-рэвалюцыянеры. Прыхільнікі ідэі на- родніцкага сацыялізму і часткова марксізму ў канцы хІх – па- чатку хх ст. У сваёй рэвалюцыйнай дзейнасці арыентаваліся пераважна на сялянства і частку рабочых. Карысталіся такты- кай тэрору. У 1899–1900 гг. на Беларусі дзейнічала эсэраўская Рабочая партыя палітычнага вызвалення Расіі, заснаваная мін- скім урачом Г. Гершуні. У 1902 г. ўзнікла адзіная Расійская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў, у якой Г. Гершуні ўзна- чальваў баявую арганізацыю. з 1904 г. на Беларусі дзейнічала Паўночна-заходняя абласная арганізацыя партыі. У 1918 г. была сфарміравана Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў (БПсР), якая падтрымала ідэю стварэння Беларускай народнай рэспублікі. У 1921 г. ў выніку рэпрэсіўных мер савецкага ўра- да БПсР фактычна спыніла сваю дзейнасць на ўсходзе Бела- русі. У заходняй Беларусі падпольныя і партызанскія атрады БПсР актыўна дзейнічалі да 1922 г. У 1924 г. частка заходнебе- ларускіх эсэраў (БРА) далучылася да КПзБ. з’езд былых дзеячаў партыі, скліканы ў чэрвені 1924 г. ў Мінску, канстатаваў поўны распад БПсР. Па справе эсэраў (1937) былое кіраўніцтва БПсР

было прыцягнута да суда і прыгаворана да растрэлу.

эТнАс – гістарычна склаўшаяся, устойлівая супольнасць людзей, для якой характэрныя агульная тэрыторыя пражывання, мова і самасвядомасць. звычайна вылучаюць наступныя стадыі развіцця этнічнай супольнасці – племя, народнасць, нацыя.

эТнІчнАя сАМАсВяДоМАсць – усведамленне людзьмі сваёй прыналежнасці да пэўнага народа; адной з форм выражэн- ня з’яўляецца саманазва (этнонім) народа.

ЮРыДыКА – частка феадальнага горада, якая кіруецца тым ці іншым правам. Так, яна магла знаходзіцца пад юрысдыкцыяй феадала альбо царкоўнай установы. на жыхароў юрыдыкі не распаўсюджвалася ўлада гарадскога самакіравання.