1.2. Педагогика ғылымының пәні мен атқаратын қызметі.Негізгі категориялары

Педагогика, түптеп келгенде, "мәңгілік" проблемалармен айналысатынына ќарамастан, оныњ пєні наќты єрі айќын: бұл - оќу-тєрбие мекемелері ж‰зеге асыратын тєрбие беру ќызметі. Педагогика өзініњ бүкіл іс-ќимыл єрекетін ќоѓамда пайда болѓан тєрбие мен білім беруге, оќытып- үйретуге ќатысты Ұзекті мєселелерді жедел шешуге жұмылдырып, баѓыттап отыратын ќолданбалы ѓылым ретінде ќаралады. Педагогиканыњ даму негіздері - адамдардыњ өмір салтын, дєстүр-даѓдысы, єдеп-ѓұрпы, халыќтыќ педагогикада берік орныќќан тєрбие беру тєжірибесініњ сан ѓасырлыќ ѓибрат-тағылымдары, философиялыќ, ќоѓамтану, педагогикалыќ жєне психологиялыќ ењбектері, тєрбие берудіњ єлемдік, жеке отандыќ аѓымдаѓы тәжірибесі. Арнайы ұйымдастырылған педагогикалыќ зерттеулердіњ деректері, бірегей идеяларымен білім беру жєне ұрпаќ тәрбиесі ісін байытып, жетілдіріп отыратын жањашыл ұстаздардыњ тєжірибесі жєне ќазіргі тез Ұзгеріп отырѓан жаѓдаймен ‰йлестірілген тєрбие беру ж‰йелері болып табылады

Педагогика - кењ ауќымды, сан салалы ѓылым. Оныњ зерттейтін пєнініњ к‰рделілігі сондай, жеке, тіпті аса жан-жаќты ѓылымның Ұзі оныњ мєнін, барлыќ байланыстары мен ќұралдарын ќамти алмас еді. Аќпарат-деректерді жинай отырып, ұзаќ даму жолынан Ұткен педагогика б‰гінгі тањда ѓылыми білімніњ сан салалы ж‰йесіне айналды. Сондыќтан ќазіргі заманѓы педагогиканы тєрбие туралы ѓылымныњ ж‰йесі деп атаѓан жҰн.

Педагогиканыњ осы заманѓы ењ ќысќа, жалпы жєне сонымен ќатар шартты т‰рдегі дәл аныќтамасы - бұл адамды тәрбиелеу туралы ѓылым.

Тәрбие - жеке тұлѓаны ќалыптастыру жолында маќсатты және ұйымдасќан т‰рде ж‰зеге асырылатын процесс. Педагогикада "тәрбие" ұѓымы єлеуметтік мєні тұрѓысынан кењ жєне тар маѓынада ќолданылады.

Аѓа ұрпаќтыњ Ұзініњ жинаќталып, сараланѓан тєжірибесін кейінгі ұрпаќќа беруі тєрбиеніњ кењ єлеуметтік мєні болып табылады. Тєжірибеге адамдарѓа белгілі білім, шеберлік, ойлау єдістері, адамгершілік, єдептілік, ќұќыќтыќ нормалар - бір сҰзбен айтќањда, тарихи даму процесінде жасалып, берік ќалыптасќан адамзат баласыныњ б‰кіл рухани мұралары жатады.

Алдыңғы ұрпаќтыњ тар жол, тайғаќ соќпаќтарында жинаќталѓан Ұмірлік тєжірибелерін келер ұрпаќ пайдаланып, байытып отырды, соныњ арќасында адамзат баласы жан саќтап, тіршілік етіп, бірте-бірте буыны бекіп, ќатайды жєне осы заманѓы даму дењгейіне жетті. Тєжірибе жоѓалѓан жерде тєрбие ќайнары тартылып, шҰлге айналады, мұндай оқиѓаларды тарих айғақтады. Тєрбие ісін дұрыс жолѓа ќойѓан халыќ ѓана Ұз дамуында ‰лкен табыстарѓа ќол жеткізетінін ќоѓам дамуыныњ тарихи процесі айќын дєлелдеп отыр.

Әрбір ғылым, өз мәселелерін алдымен ұғымдық түсініктемелерге сай қарастырады. Олай болса, педагогика ғылымының да өзіндік ұғымдары, яғни категориялары бар. Педагогикалық категория дегеніміз ғылыми сараланѓан тұжырымдарды білдіретін негізгі педагогикалыќ ұғымдар. Дәлірек айтќанда, болмыстыњ жалпы белгісін, басты сипатын айќындайтын ѓылыми ұѓым. Негізгі педагогикалыќ категорияларѓа тєрбие, оќыту жєне білім беру жатады. Педагогика ѓылымы, сондай-аќ даму жєне ќалыптасу, ќайта тєрбиелеу сияќты жалпы ѓылыми категорияларѓа с‰йенеді жєне оларды Ұзіне негіз етеді.

Тєрбие - тарихи ұѓым. Ол адамзат ќоѓамымен бірге пайда болып, оныњ Ұмір с‰руі мен дамуыныњ ажырамас бҰлігіне айналды жєне ќоѓам Ұмір с‰ріп тұрѓанда ол да Ұмір с‰ретін болады. Сондыќтан да тєрбие - жалпыѓа ортаќ жєне мєњгілік категория.

КҰптеген философтар ќоѓам Ұмірін басќарып, реттеп отыратын зањдарѓа талдау жасай отырып, тєрбие мен ќоѓамныњ Ұњдірістік к‰штерініњ даму дењгейі арасында объективтік байланыс бар екенін дєлелдеді. Тєрбие ќоѓам дамуына ыќпал етеді, ал ќоѓам тєрбие беруге кењ м‰мкіндіктер жасайды, оныњ ќоѓам Ұмірініњ мањызды саласы ретінде дамуына жаѓдай туѓызады.

Тєрбиеніњ баѓыт-баѓдары, сипаты Ұндірістік к‰штердіњ даму дењгейіне жєне Ұндірістік ќатынастардыњ сипатына сєйкес келеді. Сондыќтан да тєрбие наќты-тарихи сипатќа ие болады.

Қоғамдық-экономикалық формация нысанының өзгеруі тәрбие нысанының да өзгеруін туғызады. Ќоѓамдық ќатынастардыњ өзгеруіне байланысты тєрбиеніњ маќсаты, міндеттері, нысандары өзгереді.

Тєрбиеніњ тар педагогикалыќ мєні - бұл тєрбиеленушіге ұжымныњ, тєрбиешілердіњ ұйымдасќан, нысаналы жєне басќарылып отыратын іс-ќимылы, ол оќу-тєрбие мекемелерінде ж‰зеге асырылатын жєне б‰кіл оќу-тєрбие процесін ќамтитын алдын ала белгіленген сапаларды тєрбиеленушілерде ќалыптастыру маќсатын кҰздейді.

Педагогикада, Ұзге де єлеуметтік ѓылымдарда да "тєрбие" ‰ѓымы біртұтас тєрбие беру процесініњ ќұрамдас бҰліктерін айќындау ‰шін ќолданылады. Айталыќ, мысалы, "адамгершілік тєрбиесі", "эстетикалыќ тєрбие".

Негізгі педагогикалыќ категорияларѓа кейбір ѓалым-педагоггар "Өзін-өзі тәрбиелеу","Өзін-Өзі білімдендіру","Өзін-Өзі жетілдіру", "педагогикалыќ процесс", "әлеуметтендіру" сияќты жалпылама ұғымдарды да ұсынады. Аталѓан ұғымдардың педагогика теориясыныњ мањызды ќұрамдас бөлігі ретінде мойындай отырып, олардын Өзіндік менін арнаулы мєселелерді зерттеу көзінде ќарастыратын боламыз.

Жоѓарыда айќындаѓанымыздай, тєрбие жалпыға ортақ және мәңгілік категория. Бұл тєрбие барлыќ уаќыт пен халыќќа жарамды дегенді білдіреді ме? әрине, жоќ. Солай десек те, жања єлеуметтік-экономикалыќ формация ќираѓан ескі ќоғам үйіндісі үстінде пайда болады: адамзат баласыныњ ќол жеткізген мєдени дењгейінде тарихи сабаќтастыќ бар. Тєрбиеніњ барлыќ єлеуметтік-экономикалыќ формацияларѓа тєн кейбір ортаќ белгілері болады жєне олар сол ќоѓамныњ б‰кіл тарихи дамуы барысында көрініп отырады деген сөз. Бұл орайда, сіз осылардыњ ќайсысын бөліп көрсеткен болар едіњіз деген сауал ќойылса, дұрыс жауапты ќиналмай табу ‰шін дєйекті тұжырымдар келтіріп көрелік.

1. Әрбір ќоѓамдыќ ќұрылыстыњ өзіне тєн тєрбие маќсаттары, нысандары мен єдістері болады.

2. "Тєрбие" деген Ғѓымѓа кіретіндердіњ бєрі, атап айтќанда, алѓа ќойылѓан маќсаттардыњ болуы, жиналѓан тєжірибені келесі ұрпаќќа беру, тєрбиені ұйымдастыру, оныњ дењгейініњ өндірістік күштер мен өндірістік ќатынастардыњ дењгейіне сєйкес келуі барлыќ ќоѓамдыќ-экономикалыќ формаларда бірдей.

3. Тєрбиеніњ барлыќ тарихи т‰рлеріне ортаќ нєрсе - жеке т‰лѓаныњ жан-жаќты дамуына ќамќорлыќ жасау.

4. Кез келген ќоѓамдыќ формацияда жас ұрпаќќа белгілі бір білім ќұндылыќтары, жалпы адами тєжірибе беріледі, оларды ќоѓамдыќ-Ұндірістік Ұмірде белгілі бір роль атќаруѓа даярлайды, мінез-ќұлыќтарын ќалыптастырады.

5. Адамдар материалдыќ игіліктерді Ұндіре отырып, Ұзініњ б‰кіл Ұмір астарларын ќайта жањѓыртады, Ұндіріс процесінде адам да әлеуметтік тіршілік иесі ретінде ќалыптасады.

6. Тєрбие беру ќызметініњ маќсаттарындаѓы, нысандарыдаѓы барлыќ принциптік айырмашылыќтарѓа ќарамастан, бұл ќызметте саналы т‰рде кҰзделінген маќсат болады, олар: белгілі сипаттаѓы жеке тұлѓаны ќалыптастыру, оны ќажетті сапалыќ ќасиеттерге (адамгершілік, парасаттылыќ, эстетикалыќ жєне басќа) баулу. Сонымен, тәрбие дегеніміз – адамдарды қоғам сұранысын қанағаттандыруға бағытталған іс-әрекеттер жиынтығы. Адамдар бойында ізгі-құндылық қасиеттерді қалыптастырға мақсатты бағдарланған, сонымен қатар сапалы орындалатын педагогикалық процесс. Педагогиканыњ келесі негізгі категориясы - оќыту. Бұл оќытушылар мен оќушылардыњ білімді, ќабілетті, даѓдыларды бойѓа сіњіріп, игеруге, оќушылардыњ д‰ниеге кҰзќарасын ќалыптастыруѓа, ақыл-ой к‰штері мен єлуетті м‰мкіндіктерін жетілдіруге, алға ќойѓан маќсаттарға сай Ұзін-Ұзі білімдендіру даѓдыларын орныќтыруға баѓытталѓан Ғйымдасќан, маќсатты және басќару арќылы ж‰зеге асырылатын Ұзара іс-ќимыл жасау процесі. Оќытып-‰йретудіњ негізін білім, ќабілет жєне даѓды ќұрайды.

"Тєрбие" мен "оќытып-‰йрету" ұѓымдары бір-бірімен ќабысып, Ұзара астасып жатќан категориялар.

Білім беру – тєрбиеніњ жєне оќытып-‰йретудіњ нәтижесі. Тура маѓынасында білім беру оќып ‰йренген пєндер туралы наќты, т‰пкілікті т‰сініктерді, бейнелерді ќалыптастыру жєне олар арќылы тєрбиелеу болып табылады. Білім беру - бұл оќушылар алып, мењгеретін білімдердіњ, ќабілеттердіњ жєне даѓдылардыњ ж‰йеге келтірілген жиынтыѓы. XІX ѓасырда білім алу адамныњ ќалыптасуы ретінде т‰сінілді. Ќазіргі кезде адамзат баласы жинаќтап, зерделеген білім негіздері ұшан-тењіз, адам ќаншама ұзаќ уаќыт оќып-‰йренсе де, осыншалыќ білімніњ бєрін бірдей игере алмас еді.