Тергеушінің елестеу қасиеті

Елестеу, яғни алдында адам қабылдамаган жаңа бейнелерді, көріністер мен идеяларды жасау қасиеті, тергеу жұмысында зор маңызга ие.

Өзінің тәжірибесі мен білімдерін жинап жалпылау елестеуді дамытудың негізгі шарты болып табылады,

Тергеу тану пропесі ретінде, ең алдымен елетеуді тудыруга сүйенеді, яғни белгілі — бір нәрсені елесгету. Бейнеленетін елестету графикалық суретер немесе шартты белгілер сөздерінен түскен ақпаратты болмыетың үлгілі көріністеріне және тірі бейнелерше қайта көделу процессімен байланысты.

Ақпараттық үлкен бөлігін тергеуші ауызша және жазбаша арыздардан, хабарламалар мен бейнелеулерден, басқа құжаттардың хаттамалары мен актілерінен алады. Бұл материал тергеушінің санасында тек ұғымдар мен пайымдаулар формасында ғана емес, сондай- ақ бейнелер мен бейнелеуге келегін формаларынан да көрінеді. Ал мұндай үлгілі- бейнелі көріністердің жоқ болуы тергеуге жағымсыз әсер етеді.

Сондықтан, тергеу органдарында макет жасауға, проекциялық апаратарға, түрлі жалған заттарға қажетті заттардың бар болуы өте маңызды.

Жеке дәлелдермен және оқиға болған жермен танысу жолымен шын болғаи оқиғаны елестей алғанда, көріністің нақгылығы одан сайын артады.Мұндай жағдайларда алынаған ақпараттар бейнелердің жалпы жүйесіне өтізіліп елестеу қасиетін байытады.

Осы уақытқа дейін шы жүйесіне енгізіліп елестеу қасиеттің байытады.

Осы уақытқа дейін шығармашылық елестің алғышартты болып табылатын негізінен тергеушінің елестеу қасиеттің қалыптастыру жөнінде әігіме болды. Бұрынғы материалдарды қабылдау және бар білімдерді шығармашылық қорыту жолумен шартты белгілермен олардъщ бейнелеулеріне сүйене отырмай- ақ көрністер мен бейнелерді қалыптастырады.

Өткен шаққа сүйене отырып, түрлі қайнар көздерден алынған үзік- үзік мәліметтердің иегізінде тергеушінің елесгеу қасиетті тергеліп отырған жағдайы мен барлық маңызды жақтарының көрінісін жасайды, Осы шақтың болмысын көрсете отырып, тергеушінің елестну қасиетті бар болып тұрған іздер, қшідықтар, қол іздерімен те-ргеліп жатқан жағдайдың басқа да көрінітері жөнінде болжамдар туады. Сонымен, өз әрекетерін реттей және бағытай отырып, тергеуді жоспарлай отырып тергеуші келешекке көз салып өз еңбектің нәтижелерін болжайды. Болжау яғни елестеу,

1.5.Тергеуші ойының қасиеттері

Терегушінің ой қызмегінің пснхологаялық жағы - ең қызықты және аз зерттелген мәселелердің бірі. Тергеулік ойдаудың өзінің спецификасы бар, Онда ортақ заңңылықтар жүзеге асырылады. Ойлау - тек логикалық ғана емес, сондай- ақ психикалық процесс. Ойлау процесстерінің мшмұнын анализдеу психологиялық ғылымның компентентцияеына жатады,

негізінен ойлау психологиясы деп атапатын тарауна жатады.

Еңбек қызметіндегі тәжірибиелік ойлаудн жедел ойлау деп атайды.

"Жедел " термині өзіне түрлі ұғымдарды кіргізеді, Жедел деп аса

тез орындалатын немесе операциялар қатарынан түратын қызметті

айтуға болады, ал егер опера сөзі латын тілінен аударғанда еңбек

деген мағананы білдіретінін ескерсек, жедел деп еңбек процессімен оірігш кеткен ойлауды айтуға болады. Бұл көрсеткіш барлық тергеушінің ойлауында қолданылады.

Үлгілі әрекетті, бейнелі және абстрактілі ойлауды ажырата отырып, психологияда ой жұмысының ганетикалық неғұрлым ерте және неғұрлым элеметтарлы формасы ретінде тәжірибелік интелектіні үлгілі әрекетті ойлаумен шатыстырып байлаиыстырады. Осыған орай ойлауға қойылатын неғұрлым жоғары талаптарды тек абстрактілі ойлаумен байланысты теоретикалық қызмет қояды деп саналған, ал тәжірибелік ой өзінің қандай жоғары сатыларында болсада, азырақ квалификацияланған деп бағаланған. Қазіргі кезде адамның жоғарғы дәрежедегі әрекетері ойдың теоретикалық және практикалық формасында тең екені дәлелденді.

Тергеуші қызметіндегі үлгілі әрекетті, бейналі немесе обстрактілі ойлаудың бірі басымрақ орын алады деп айтуға болмайды. Мұнда бұл түрлердің бәрі өзара байланысқан және үздіксіз біріне - бірі өтеді. Үлгілі әрекетті ойлаудың өзінде - ақ тергеушінің ннтелектуылдық жұмысына тән нақты бейнелері және жалпыланған көріністері бар қарапайым монипуляциядан күрделі ой әрекетерінің түрлі деңгейлері орын алады.

Иә, абстрактілі ойлауда ой жұмысынң екі түрін белгілейді: І.Бөлек ұғымдар әрекетіне өту үшін қажетті өздік абстрактілеу; 2-Үлгілі әрекетті және бейнелі ойлаумен тығыз және неғұрлы күрделірек байланысқан.

Нақты заттар мен болмыстармен араласып жүрген тергеушіге, дайын идеяларды пайдалауға қарағанда, сезімдік мәліметтерден бөлінуге қиынырақ болады.

Нақты және абстрактілі ойды айыра отырып көбінесе абстрактілі ойлау алыс жатқан нәрселерден жақтысы ұсақ-түйекке назар аударып нақты бөлшектерді көреді деп саналады.

Тергеу өнері-бұл ұсақ-түйектерді көріп түсінудегі қажетті дәрежедегі білім. Мән-жайдың толық куәлануы өте жағдайғ, көбінесе тергеушге жасырын және көрінбейтін іздерге жол ашылады, ал олардың көмегімен тергеліп жатқан мән-жайдың нақты танылуына жетеді Бірақ бұл жеке бөлімдерді жүргізу толығымен жағдайға жалпылама және жарыс түріндегі өту інсіз ештеңе бермейді бұл суретті толығымен қамтып оны құрағаан ибрихтерді қамтуға міндетті тергеуді ойлаудағы нақты тепетеңдікті абстракті қажет етеді.

Бұнымен тергеулік ойлаудың синтезбен байланысты. Тактикамен әдіс бойынша жұмыстың әрқайсысында дерлік тергеушінің аналитиклық қызметті жөнінде айтылады. Бұл тергеуші үшін ой опероацияның жүргізушіеі анализдеген ойды қалыптастырады.

Бірақ анализбен дайындалатын материалды түсіну синтез нәтижесінде жетіледі. Болжамдар, тергеу жоспары, дәлелдерді бағапау бүның бәрі синтетпкалық қалыптасушылар. Синтезсізтек жеке бөліктер, бүтін жүйеге ұйымдаспаған білімдердің механикалық жиыны қалады.

Тергеулік ойлау анализбен синтездің гормоникалық үйлесуін талап етеді.

Кейбір мән жайлардың себентерін ааіатын ойлау, кейбір кезде себепті тергеулік деп те аталады. Тергеушінің ойлауы сондай мінез құлыққпа ие. Оның ой жұмысының негізгі мазмұны мән — жайларды анықтау болып табылады деп айтуға болады. Бұл операция екі жоспарда қолдамнылады.

1. Осы себептер әрекетінің нәтижелері ретінде қарастылатын бар мәліметтер бойынша кейбір мән - жайларды анықтау.

2. Белгілі нәтижеге әкелетін нәтижелер ретінде қарастырылатын бар мәліметтер бойынша нәтижелерді анықтау,

Бірінші жағадайда біз түсініктемемен, ал екінші жағдайда жорамалмен жұмыс істейміз.

Терегушінің ойы әр қашан сенімсіз, жеткіліксіз ақпаратпен жүмыс істейді. Тергеуші шын өмірдің жасырын статнстикасын бейнелейтін тәжірибемен білімге сүйене отырып оның мүмкін болу дәрежесімен сенімділік деңгейін ескеру қажет,

Әр жағдайда тергеуші өзінің және әріптестерінің әрекетерін бірнеше қадам алға жоспарлау керек, ал бар мәліметтер әрқайсысында түрлі ауытқулары бар түрлі нұсқаларға жол беретіндіктен, мүмкіндердің үлкен мөлшерін ескеруге мәжбүр. Соттық талқылуға бейім істің перспективасын көре білу — тергеуіш ойының ең көрнекті ерекшелікгерінің бірі.

Тергеу ойының белгіленген ерекшеліктері тергеушіде ойдың келесі қасиетерінің тар болуын көздейді:

* Тереңдігі - көрінетін түсінігі жағынан фактінің мәнісіне өту, болып жатқан мән - жайдың машнасын түсіну, болмыстармен іс - әрекет нәтижелерінің жақын және алыс, тура және жағымсыз нәтижелерін көздеу мүмкіндгіі;

• Кең таымдылық ғылым мен тәжірибенің түрлі салаларындағы білімді паіідаланып, фактілермен сүрақтардың үлкен шеңберін оймен қамти білу;

» Мобилъдыльдік ой өнімділігінің, қиын жағдайда білімдерді пайдалаиып мобилизациялау мүмкіндігі;

Жылдамдылық жедел шаралйрды және жағдайды жылдам бақылауды іске асырып, аз уақыттың ішінде тапсырмаларды шеше алу;

• Мақсатқа жетушілік - белгілі тапсырманы шешуге ойдын бағытталуы. оны санада ұзақ уақыт бойы үстау және оның шешілуінің үстінде ұйымдасып, тәртіппен, жоспармен ойлау мүмкіндігі;

• Өздік-бөгде адамдардың кемегінсіз мақсат пен міндеттерді қою оларға жетудің және оларды шеІІІудщ жолдарын таба білу мүмкіндігі;

• Критикжық-қателерінен бұрмалауларды іздеп .олардың пайда болу себептерін аша отырып,хабарламаларды .фактілерді ,алғышарттарды өлшей білу;

• Жылжымалылық- болмысқа түрлі көзқарас тұрғысына қарай, әзінің қызметін қайта қүрып және қабылдаған шешімдерді жаңа жағдайларға сәйкес ауытыра білу,

Тергеушілер дайындау барысында ойдың қасиетірін дамыту үшін психологиялық принциптерге негізделген тапсырма-жаттығуларды шешімін практиға енгізу керек.