4 Тақырып. Төтелдерді бұрғылау үшін қондырғылар. Соққы-айналмалы және айналма-ұрмалы әрекеттегі станоктар. (2 сағат).

Дәріс жоспары:

1. Соққы-айналмалы әрекеттегі бұрғылау станоктары.

2. Айналып-соқпалы әрекеттегі бұрғылау станоктары.

Дәрістің қысқаша мазмұны

Қазіргі рудниктер мен шахталарда кен өндіру өнеркәсібінде этаждық және этажаралық блоктар мен қазбаларда кен үңгір алу кезіндегі тазалау жұмыстарында аттырыс төтелдерін бұрғылау станоктары кең қанат жайды. Олардың арасында соққылы-айналма әрекеттегі қаттылық коэффициенті 20-ға дейінгі және 80м тереңдіктегі, 105, 125 және 155мм диаметрдегі тау-кен жыныстарын эффекті түрде бұрғылауға мүмкіндік беретін төтелді терең бұрғылау станогын атап айтқан жөн.

Соққылы-айналма бұрғылау соққылы-қайталама шамашарттарымен мінезделеді, тек соққы жұмыс жабдықтарымен үзіліссіз жүзеге асады, ал штанганың айналуы поршень- соққысының қозғалысына тәуелсіз болады. Бұл жыныстарды бұрғылау соққылы жүктеме әрекетімен бұзылады, ал күрт жағдайларда және осьтік күште белгісіздігі бұзылыс үрдісінде практикалық орындалмайды.

Соққылы-айналма әдісінде кенжарды бұзуда қолданатын жер асты бұрғытау станогына НКР түрдегі станоктар жатады. Олар жер асты шартына сәйкес терең төтелдерді (50... 80м дейін) жыныстардың қаттылық коэффициенті 6-дан 18-ге дейін, диаметрі 105мм дейін бұрғылауға арналған.

Станоктар бірнеше модификациялар иеленеді. Жарық двигателін айналдыру мақсатында қолданатын, НКР-100МВ, НКР-100М, тау-кен жыныстарының қасиеттеріне қарай, 0-ден 1,2с-1 станоктың шпиндель айналу жиілігін қалыпты жағдайда жүйелеуге мүмкіндік беретін НКР-100МП және НКР-100МВП.

Айналмалы-соққыш бұрғылау станогына СБУ-100 станогы жатады, СБУ-100Н үлгісіндегі өзі жүрмейтін, СБУ-100П қысым дөңгелегінде жүретін және СБУ-100Г – гусеницалы жүретін.

Ұсынылған әдебиеттер

1. Кальницкий Я.Б. Безопасная эксплуатация подземного самоходного оборудования. – М: Недра, 1990.

2. Мазей А.С., Жомартов Б.А. Горные машины. Погрузочные машины и оборудование. Методическое руководство и тестовые вопросы - Алматы, КазНТУ, 2002.

3. Столповских И.Н. Расчет электровозного транспорта подземных рудников. Методические указания к практическим занятиям,. – Алматы, КазНТУ, 1997.

СӨЖ арналған бақылау тапсырмалары

1. Станоктың түрін табыңдар СБУ-100Н, СБУ-100П, СБУ-100Г.

2. Станок түрін табыңдар КБУ-80, ПКУ-80, СБУ-70, 2СБУ-70, СБУ-50Э.

3. Қандай тетік бұрғылау тобының басылуынан станокты тасымалдау пайда болады. ПБУ-80?

4. Станоктың жүргізетін бөлігі күштің қай түріне қолданылады. СБУ-50Э?

5 Тақырып. Тасымалдау құралдарының жіктелуі (4 сағат)

Дәріс жоспары:

1. Тасымалдау құралдарының жіктелуі.

2. Кешендері және сызбалары.

Дәрістің қысқаша жоспары

Тасымалдау құралдарының жіктелуі. Жағымсыз жағдайдың көптігі пайдалануы және талап етуі, көрсетуге байланысты көлікті машинаны жабдықтауға, шахталарда көп мөлшерде әртүрлі көліктіңқолдануы, іс әрекетінің бірінен бірінің айырмашылығы тасымдау түрінен, тарту түрлері және жүктасушы элементтерден, күштің қолданатын түрлері және басқа белгілері.

Көліктің әрекет ету принципіне байланысты істеу құралдарын бөледі циклдың және бөлінбейтін қондырғының әрекетіне. Қондырғының тоқтамайтын әрекетін жүктің тоқтаусыз бір жолмен жүруі тиеп және түсуі. Циклды қондырғының әрекетін ауыстырады жүкті бөлек топтармен немесе бөлшектермен.

Тасымалдау түрлерін бөледі: қондырғыға, жүкті сүйрете конвейерлі сырмамен тапсымалдау, кішкентайдің тастау, жүк таситын элементтерге, ауадағы және судағы ортада.

Элементтерді сүйрету түрлерінің құралдары көлікті бөледі қондырғы сүйреткіш цеппен, лентамен, канттармен, дөңгелектермен, гусеницалық тартпа элементтермен және тартпасыз элменттермен. Жүк таситын элементтер түрлерін анықтайды жылжымалы жүктасушы қондырғы элементтерімен, шайқалмалы және жылжымайтын арна түрімен, труба, төсеніштермен.

Қолданатын күштің түрлері және жүргізу түрлерін бөледі. Электрлікке, қысымдыққа, гидравликтікке, дизельді және гравитациялық көлік қондырғысына.

Жұмыс ұзақтығы жаңа орынға ауыстырмағанда көлік құралдарын бөледі: жататын – 1,5 жылдан көптеу, жартылай жататын – 1,5 жылға дейін, ауыспалы – 15сөткеге дейін, ретін-жүкпен бірге жылжитын.

Көмекші көлік жабдығына жатады, қоректену, ысырма, жүктиегіш, ауыспалы тиегіш, штергіш, жабдық түсіргіш, биіктің тиеме, теміржол тоқтатқышы, тежеуіш және т.б. Көлік машинасына жатады тиегіш, көлік тиегіш және толықтау машинасы әр көлік түрлері және көмекші жабдықтары бар әртүрлі конструкциясы көп және мөлшер түрлерін пайдаланады. Таптама ісі қолданады көліктің өнім есебін тарту түрімен және жүктасу элементтерімен – теория ісін оқуда, жүктің ауысуы әдісі процесін танысуда, конструктивті белгіде – қондырғы және жүк көлігімен танысуда, бір жерде жұмыс ұзақтығы – көлік таңдауда жағдайын пайдалану.

Ұсынылған әдебиеттер:

1. Кальницкий Я.Б. Безопасная эксплуатация подземного самоходного оборудования. – М: Недра, 1990.

2. Мазей А.С., Жомартов Б.А. Горные машины. Погрузочные машины и оборудование. Методическое руководство и тестовые вопросы - Алматы, КазНТУ, 2002.

3. Столповских И.Н. Расчет электровозного транспорта подземных рудников. Методические указания к практическим занятиям,. – Алматы, КазНТУ, 1997.

СӨЖ арналған бақылау тапсырмалары

1.Технологиялық көлік сызбасын келтіріңдер.

2. Тасымалдау құралдарының жіктелуі

6 тақырып. Периодтық әрекеттегі тасымалдау қондырғылары. Рельстік жолдар (4 сағат)

Дәріс жоспары:

1. Рельс жолдарының қондырғылары және элементтері.

2. Жолды төсеу және құрамы.

3. Жол жұмыстарын механизациялау жабдықтары.

Дәрістің қысқаша мазмұны

Темір жол кеніштегі вагонетка мен локомотивті бағыттау жұмысын атқарады. Екі темір жол жібі темір жол ізін құрайды. Отандық біркелкі көмір шақтылары болып табылады ені 600 және 900 мм тар жол кенішті шақтыларды -600, 750 және 900 мм.

Реборты дөңгелекті қысып шығару үшін локомотивпен вагонетканың арасын темір жол және дәл емес темір жолды салу ені дөңгелектің ізінің Sк ең аз аралықтағы бос шама – 10 мм.

Кеңістіктегі темір жол арасын жол мен анықтайды, шарт және кескінмен. Жол сызығының ортасы, жерге немесе картатүсірілгенді трасса деп атайды.

Шақтыларда темір жолды қолдану Р-18, Р-24, Р-33, Р-38 және Р-43 (бұл сандар темір жолдағы 1м/кг салмағын көрсетеді). Қазбадағы темір жол түрін қабылдайды темір жол жұмысының жүк тасымалдау уақытынан. Кенішті шақтыларда жүк ағыны 10 дейін, 10-нан 30-ға дейін және одан 30 млн.т жоғары қабылдайды жолға сәйкес Р-24, Р-33 немесе Р-38 және Р-43. Егер темір жол жұмысын атқару уақыты 8 жылдан артық, онда темір жол түрін таңдау есебіндегі жүк 30% артады.

Вагонеткадағы жүк ағының сыйымдылық мөлшері 2м3 жолдарды Р-24 қолданады, үлкен сйымдылықты вагонеткалар үшін – жол Р-33 және Р-38. Аралығында және қазба желдеткіштеріне темір жол Р-18 келеді.

Темір жол кескіндісінің ұзындығы 6-12,5 м өз ара болттар мен қосады. Шаң мен газдан қауыпсыз шақтыларда, оқпан ауласында және негізгі қазба жол уақытының мөлшері 5 жылдан кем емес.

Жол салу және оның құрамы: Жер асты қазбаларында ҚЕ сәйкес рельстің басынан 1,8метр биіктікте қазба бекітпелері және қозғалмалы құрам арасындағы ара қашықтық бекітпеден қозғалмалы құрамның анағұрлым маңызды бөлігіне дейін 0,7метр адамдардың жүрүі үшін, қозғалмалы құрамның басқа жағынан рамалық бекітпе болғанда 0,25метр кем емес, егер біртұтас бекітпе болғанда 0,2метр. Екі жүрістік осояда қозғалыс құрам бөліктерінің арасындағы қашықтық 0,2метрге кем болмауы керек. Рельсті жолды салуда тура сызбалы қазбада алдымен маркшейдірлік осьті жүргізеді және ось арқылы әр 10-15метр сайын қазықтар орнатады, қазба қабырғасынан 1метр биікте рельстің басын қада белгімен бекітеді. Табан жоспарын орындайды, сосын аспалдарды қойды, шпал бастарын теспелерге орнатады. Шпал осьінен ара қашықтықтары 700мм аспауы керек. Рельстік отыптардың қашықтығы 5мм аспау керек, жақындаған шпалдарын арасына іліп қояды (4-сурет) және отыптік рельспен, отыптік шпалдың арасы 200мм-ге тең болуы қажет, рельсті болтпен бекітеді. Егер рельстік жол тасыма контактілік электровозға арналған болса, ал наприженияның құлауын төмендету үшін және малта токтың шамасын төмендету үшін, қосу қондырмасының астынан мыстың далда немесе стальдық бағыттаушы орнатылады, қимасы 50-150 мм2 кем болмауы қажет.

Рельстік жолды салу операциясы домаланған жерде сол жоспар бойынша, түзу учаскілерде де солай жасалады. Рельстік жолдың сызбасы домаланған жерде түзу сызба учаскімен түсуі қажет.

Жолды механикаландыру жұмыстары. Рельстік жолды салуда және жөндеуде әр түрлі жүк көтергіш жабдықтар, қозғалмалы краптар, жолдық машиналар, механизмдер, әр түрлі құрал-жабдықтар қолданылады. Механикаландырылған жол жұмыстарының даму негізгі бағыттары болып жолсалу комплекстерін шығару және пайдалану болады.

Қазіргі кезде жол салу жұмыстарында, рудникалық кран, өзі жүретін рельстік шасси болды. Анағұрлым жақсы құралған құрылғы шахталық монтаждық агрегат түрі АМШ, Шығыс Нигерияда және КЮ электровоз базасында құрылған. Агрегат көтерілмелі телескопиялық тілмен, рельстік жолды демонтаждайтын жабдықпен, сваркалық бекетпен және гидрофицирвандық құралмен жабдықталған.

Жол машиналары анағұрлым әмбебап болып келеді. Мысалы: гидрофицировандық жол жабдығының ПГИ-2 және ПГИ-2РВ жолсалу поезді ПП-750 және ПП-900, КПШ-900 жолсалу комплексі.

Ұсынылатын әдебиеттер:

1. Кальницкий Я.Б. Безопасная эксплуатация подземного самоходного оборудования. – М: Недра, 1990.

2. Мазей А.С., Жомартов Б.А. Горные машины. Погрузочные машины и оборудование. Методическое руководство и тестовые вопросы - Алматы, КазНТУ, 2002.

3. Столповских И.Н. Расчет электровозного транспорта подземных рудников. Методические указания к практическим занятиям,. – Алматы, КазНТУ, 1997.

СӨЖ арналған бақылау тапсырмалары

1. Рельстік жолдың тура учаскесіндегі құрылысы туралы айтып беріңіз. Домаланған және көлбеу қазбаларда. Жолдың негізгі элементтерін атап өтіңіз.

2. Рельстік жолдың төселуі туралы айтып беріңіз, домаланған рельс жолынан вагонеткалардың шығып кетпеуі үшін қандай шаралар қолданылады.