15. Күн радиациясының суға енуі және жұтылуы, Ламберт формуласы

Күн радиациясы , күннің сәуле шығаруы – Күннің электрмагниттік және корпускулалық сәуле шығаруы. Электрмагниттік радиация (күннің сәулелік энергиясы) электрмагниттік толқындар түрінде, 300000 км/с жылдамдықпен тарап, жер атмосферасына енеді. Жер бетіне дейін тура (жерге бұлтсыз ашық жағдайда атмосферадан көктей өтіп жететін Күн сәулелері) және шашыранды (атмосферадағы шаң-тозаңнан, бұлттан шашыраған Күн сәулесі) радиация түрінде жетеді. Олардың 48%-ы спектрдің көрінетін бөлігінде (0,38 – 0,76 мкм), 45%-ы инфрақызыл сәуле (0,76 мкм), 7%-ы ультракүлгін сәуле (0,38 мкм) спектрінде жатады. Корпускулалық радиация негізінен 300 – 1500 км/с жылдамдықпен қозғалатын әрі түгелімен жер магнитосферасында тұтылып қалатын протондардан тұрады (концентрациясы 5 – 80 ион/см3, ал күн активтілігі артқанда, ол да артады). Күн радияциясы – Жер бетінде және атмосферада болып жатқан экзогендік процестер үшін бірден-бір энергия көзі болып табылады; әдетте оны жылулық әсері бойынша өлшейді. Оның жер бетіне келетін мөлшері уақыт бірлігінде 1 см 2 жерге түсетін калориямен өрнектеледі. Жер әр минут сайын Күннен 2,4·1018 кал сәулелік энергия алады.

16. Температуралық аймақ, температура градиенты, Фурье заңы

Су объектісінде жылу алмасу негізінен судың беткі қабаты арқылы жүреді. Судың және оның түбінің температураларының, сондай-ақ грунттық қоректену көзінің температураларының айырмашылықтары арқылы су объектілерінде су түбімен де жылу алмасу жүреді. Бірақ, су объектісінде жылу алмасудың жылдық өзгерісін анықтайтын шешуші фактор метеорологиялық жағдайлар болып табылады. Олардың жыл бойы және маусым ішінде өзгеруі су қабаттарында жылу алмасу қарқындылығын, жылу ағынының бағытын анықтайды. Жылдық циклмен қайталанып отыратын метеофакторлар су қоймаларының жылдық термикалық циклін қалыптастырады. Жалпы жағдайда су объектісінің жылдық термикалық циклін5 кезеңге(периодқа) бөлуге болады, олар:

көктемгі жылыну(нагревание), жаздық жылыну(нагревание), күздік салқындау (охлаждение), қысқы суыну(остывание) және қысқы жылыну(нагревание) кезеңдері. Жылдық циклдің әр кезеңі үшін су қоймаларындағы жылу ағымының өзіндік басымбағыты және соған сәйкес судың араласуының ерекше жағдайы, су температурасының вертикаль және аудан бойынша таралуы тән.

17. Өзендер мен көлдердегі су температурасының жылдық өзгерісі

Жылдық термикалық цикл

Су объектісіне жылудың түсуін және таралуын анықтайтын факторлар метеорологиялық, гидравликалық және морфологиялық болып бөлінеді.

Метеорологиялық факторлар судың беткі қабатынан және су түбінен жыл бойы, бір маусымнан екінші маусымға өткенде, сондай-ақ маусым ішінде жылу алмасуды анықтайды.

Гидравликалық және гидрологиялық факторлар механикалық энергияның бір бөлігінің жылу энергиясына түрленуін (су қабаттарының үйкелісі нәтижесінде) және жылынған немесе салқындаған сулардың су қоймасында таралуын туғызады. Олардың әрекет ету дәрежесі ағыстың жылдамдығы мен судың таралуымен, су объектісінің қоректену көзімен және ондағы су алмасу сипатымен анықталады және өзеннің ұзындығы бойымен немесе көл (бөген) аумағы шегінде күрт өзгеруі мүмкін.

Морфологиялық факторлар – жағалаудың сипаттамалары, су тереңдіктерінің таралу сипаты мен қазаншұңқырдың пішіні, су объектісіне келіп т‰скен жылудың араласу және таралу ерекшеліктеріне әсерін тигізеді.

Су объектісіндегі температуралық режимнің қалыптасуына судың минералдану дәрежесі ықпал етеді: су объектісінің минералдану дәрежесінің жоғары болып келуі жылыну және салқындау кезеңдерінде конвективтік араласуға өзіндік ерекше жағдай туғызады, сонымен қатар жылу сыйымдылығының кемуі су температурасының тәуліктік

өзгеру амплитудасын өсіреді және т.с.с.