1990-Шы жылардың соңындағы дүние жүзі елдері бойынша темір жол желісінің ұзынығымен тығыздығы

Елдер	Жолдың ұзындығы, мың.км	Жолдың тығыздығы км-ді 1000-км ге шаққанда
АҚШ	195	21
Россей	86	5
Канада	80	8
Индия	59	18
Қытай	58	6
Германия	38	107
Австралия	33	4
Аргентина	33	11
Франция	32	58
Мексика	27	12
Полша	23	75
Украина	23	37
ОАР	23	20
Бразиля	22	3
Япония	20	53
Ұлыбритания	17	68
Италия	16	53
Қазақстан	14	5
Румыния	11	48
Швеция	11	24

Кестеден байқағанымыз темір жолдарының 10 мың км-ден асатын дүние жүзі бойынша бары- жоғы 21 мемлекет, бұл мемлекеттердің өзі дамыған елдер, ал қалғаны ТМД және біршама экономикасы алыңдғы қатарлы елері жатқызуға болаы.Ал тропикалық Африкада темір жолдары мүлдем кездеспейді.Өткен ғасырдың 1990-шы жылдарындағы жүк тасымалы бойынша ондық елдер (2-ші кестеде) берілген

2 – кесте. 1990-шы жылардың соңындағы дүние жүзі елдері бойынша темір жол желісінің жүк тасымалы бойынша алғашқы ондық елдер

Елдер	Жүк айналымы, млрд т/км
АҚШ	2230
Қытай	1225
Ресей	1200
Иния	285
Украина	160
ОАР	103
Қазақстан	100
Германия	74
Польша	60
Франция	53

Темір жолдарының ұзындығы бойынша ТМД елері арасына Ресей мемлекеті дүние жүзінде бірінші орында, ал жүк тасымалы бойынша АҚШ- тан кейінгі екінші орынға ие болып отыр.

1.2 Дүние жүзілік автомобиль көлігі

Автомобил көлігінің тарихына толғымен ХХ ғасырды жатқызуға болады,яғни автокөліктердің «ескі», «жаңа», «қазіргі» аму кезіңдерінеде осы ғасырдың басын, орта шанін, аяғын жатқызамыз.Барлық көлік түрлерінің ішіндегі ең тиімдісі, автокөліктер, себебі бұл көлік түрдері жүк тасмалын өндіріс орынарымен тұтынушыға тура жеткізіп береді.Бірақ автокөліктің тиімділігін көбінесе жол ұзақтығы,яғни қашықтығына да көп көңіл бөлінелі.Ең алғашқы автострада (көң көлік жолдары) АҚШ-та 1914ж,Германи- да1921ж,Италидия-да 1924-ші жылдары салынды.1990жылдары дүние жүзіндегі жол қашықтығының ұзақтығына төмендегі елдер енді 3-кесте

1990. Жылдардағы автомобиль жолдарының ұзақтығынан алғашқы жиырма ел.

Елдер	Жолұзақтығы мың, км	Елдер	Жолұзақтығы мың, км
АҚШ	6300	ОАР	530
Үндістан	3350	Түкия	380
Бразилия	2000	Польша	380
Қытай	1300	Ұлыбртанани	370
Жапония	1150	Испания	350
Ресей	900	Инонезия	350
Канада	900	Италия	310
Франция	900	Мексика	250
Австралия	800	Пакистан	230
Германия	650	Аргентина	220

Қазіргі кезде автомобиль көлігінің ұзындығы ұайы өсуде, сонымен бірге біз автокөліктерді сөз еткене оның адамдар тасмалындағы тығыздығына да баса назар аударуымыз қажает. Мұндай елдерге мына мемлекеттер жатады: АҚШ, Ресей,Үндістан,Қытай.

1.3 Дүние жүзінің құбыр көлігі

Темір жолымен автомобиль жолдары сияқты құрғақ жер көлігі түріне жатады, бірақ- оларың тасымалы трубалар бойынша сұйық түрінде тасмалданады.Мұнай құбырларының даму тарихы мұнай өнеркәсібінің тарихысияқты ХIХ ғасырдың орта шеніне жатады Ең алғашқы мұнай құбырлары 1865ж АҚШ-та ұзындығы 6км-ге тартылды. Сонан кейін он жыл уақыт өткенде өнеркәсіптік орталық Питсбург пен Пенсильванияда - 100км болатын мұнай құбырлары тартылы. 1926 Латын Америкасы(Колумбияда). 1934жылы Азиядағы Иранда,1948 жылы Европадағы Францияда, 1907Ресей территориясында Батуми мен-Бакуді жалғастырған алғашқы мұнай труба құбырлары салынды. Труба құбырларын салуда мұнай құбйрлары бірінші үние жүзілік соғыстан кейін қолға алынса, газ құбырларын салу екінші дүние жүзілік соғыстан кейін қолға алында.

Трубақұбыр көлігі мұнай-газ өнеркәсібінің дамуна тікелей байланысты.Ұзақ жолдарға мұнай құбырарын тартуда, мұнай өнімдерін тасмалдауда труба құбырларының алатын орны ерекше. Газ құбырлары да газ өнеркәсібінде тура осынай міндет атқарады.Бұл екі құбыр да мемлекеттер арасында сұйық отын тасмалына үлкен маңызға ие.

ХХ ғасырдың орта шенінде дүние жүзінің труба құбырларының ұзындығы 350 т.км ал 2000 жылары 1,9млн.км жетті.Трубақұбырарының ұзындығы бойынша алғашқы ондық елар; АҚШ,Ресей, Германия,Канада, Мексика, Франция, Италия, Китай, Аргентина, Великобринаия.Мұнай және газ өнімдерінің орналасуына қарай сараптама жасай отырып қанай елдерде мұнай мен газдың кен орындарының қорын, қандай елдердің мұнай және газды көп әрі ұзаққа тасмалдайтыны, қандай елдерің импортқа қабылайтынын анықтауға болады.Газды сұйық күиінде ұзаққа тасмалайтын елер; АҚШ, Франция, Италия, Украина, Белоруссия, Россия, Канада, Туркмения, Алжир т.б. Дүние жүзіне 1990 жылдар дағы трубақұбыр тасымалынан онық елдер; АҚШ, Ресей, Германия, Канада, Мексика, Франция, Италия, Китай, Аргентина, Ұлыбритания елдері. Соңғы уақытта мұнай жіне газ тасмалауда басты аймақ Каспий жағалауындағы кеніштер болып саналуда, бірақ бұл өнімдердің үлес салмағы әлемдік деңгейегі басым елдер болып Ресей мен АҚШ .