2. «Қ. Әбдіғұлов» атындағы өк-ның пайдалылығын талдау

Кәсіпорынның қаржылық нәтижесі меншік капиталының сомасының өсуімен сипатталады; ең алдымен негізгі қалыптасу көзі ретінде негізгі, инвестициялық қаржылық, төтенше жағдайдан болатын пайда табылады.

Өнеркәсіптік кәсіпорынға қарағанда ауылшаруашылық кәсіпорыны алынған өнімнің барлығын өткізбейді. Оның бір бөлігі (тұқым, фураж, өңдеуге арналған шикізат) өндірілген мақсаттарда қолданылады.

Меншікті өндірістегі өнімдерді тиімді пайдалануға бір жағынан, өсімдік және мал шаруашылығы саласының кеңеюуіне, 2-ші жағынан өндірістің тауарлығының өсуі мен қаржылық жағдайының тұрақтылығы байланысты.

Кәсіпорынның пайдалылығы кәсіпорын жұмысының тиімділігін, әр түрлі бағыттағы қызметтің табыстылығын көрсетеді.

2 - кесте. «Қ.Әбдіғұлов» атындағы ӨК-да атқарылған қызмет түрлері бойынша өнім көлемі мен қызметтердің орташа тізімдік саны

Шаруашылық түрі	2013 ж.		2012 ж.
	өндірілген өнім көлемі, м.тг.	қызметкерлердің орташа тізімдік саны, адам	өндірілген өнім көлемі, м.тг.	қызметкерлердің орташа тізімдік саны, адам
-ауылшаруашылығы	35666	259	27220	195
- өсімдік шаруашылығы	23097	163	11835	95
- мал шаруашылығы	12509	96	10210	83
- өнеркәсіп	6175	17	5175	17

Ауылшаруашылық өнімін өндіру көлеміне өнімді өткізу көлемі, яғни халықтардың азық-түлікпен қамтамасыз ету дәрежесі, ал өнеркәсіптің шикізатпен қамтамасыз етілуін көрсетеді.

Өнімді өндіру көлеміне сондай-ақ оның өзіндік құны, пайда сомасы, пайдалылық деңгейі, кәсіпорынның қаржылық жағдайы, оның төлемділігі және басқа да экономикалық көрсеткіштер байланысты. Сондықтан кәсіпорын қызметінің нәтижелерін талдауда ең алдымен ауылшаруашылық өнімін өндіру көлемін зерттеуден бастау қажет.

3 - кесте. 2013 ж. «Қ.Әбдіғұлов» атындағы ӨК-нің астық өнімдерін өндіру және оны өткізу көлемі

Өнім түрлерінің атауы	Өткізілген өнім көлемі, ц	Өнімнің өзіндік құны, м.тг.	Өткізілген өнімнен түскені, мың тг	Жалпы табыс (4 бағ. – 3 бағ.)
Дәнді дақылдар барлығы: - бидай - арпа	3805 3740 65	3965 3904 61	4000 3994 6	+35 90 -55
Майлы дақылдар барлығы: - соя	3875 3875	9630 9630	9861 9861	+231 +231
Қант қызылшасы	13365	4090	4413	+323
Картоп	326	413	296	-117
Жем	2181	793	730	-73
Барлығы:	23552	18891	19300	+409

4 – кесте. 2012 ж. «Қ.Әбдіғұлов» атындағы ӨК-нің астық өнімдерін өндіру және оны өткізу көлемі

Өнім түрлерінің атауы	Өткізілген өнім көлемі, ц	Өнімнің өзіндік құны, м.тг.	Өткізілген өнімнен түскені, мың тг	Жалпы табыс (4 бағ. – 3 бағ.)
Дәнді дақылдар барлығы: - бидай - арпа	5754 5336 418	3304 3095 209	5002 4625 377	+1698 +1530 +168
Майлы дақылдар барлығы: - соя	259	388,5	6142	+2257
Қант қызылшасы	19784	6924	9374	+2450
Картоп	1087	1033	1365	+332
Дән қалдықтары	87	17	53	+36
Шөп	2891	434	753	+319
З/масса	500	32	60	+28
Барлығы:	30362	12132,5	22409	+10276,5

2013 ж. «Қ.Әбдіғұлов» атындағы ӨК-нің астық өнімдерін өткізу көлемі сәйкесінше 6810 центнерге (30362-23552), сәйкесінше өнімді өткізуден түскен түсім 3109 мың тенге кеміген. Нәтижесінде жалпы табыс 9867,5 мың тенгеге азайған.

5 - кесте. 2012 ж. «Қ.Әбдіғұлов» атындағы ӨК-нің мал шаруашылығының өткізілген өнімдерінің және өткізілген өнімнен түскен түсім көлемі

Өнім түрлерінің атауы	Өткізілген өнім көлемі, ц	Өнімнің өзіндік құны, м.тг.	Өткізілген өнімнен түскені (ҚҚС-сыз), мың тг	Жалпы табыс (4 бағ. – 3 бағ.)
1. Сүт	5996	10793	12838	+2045
2.КРС	242	-	1415	+1415
3.Қой	143	-	1096	+1096
4.Түйе	24	-	272	+272
5.Жылқы	3	-	43	+43
6. Сиыр еті	65	520	536	+16
7. Қой еті	29	232	213	-16
8. Түйе еті	3	24	21	-3
9. Жылқы еті	5	40	40	-
10. Жүн	58	292	856	+564
Барлығы:	6568	11901	17330	+5429

6 - кесте. 2013 ж. «Қ.Әбдіғұлов» атындағы ӨК-нің мал шаруашылығының өткізілген өнімдерінің және өткізілген өнімнен түскен түсім көлемі

Өнім түрлерінің атауы	Өткізілген өнім көлемі, ц	Өнімнің өзіндік құны, м.тг.	Өткізілген өнімнен түскені (ҚҚС-сыз), мың тг	Жалпы табыс (4 бағ. – 3 бағ.)
1. Сүт	4340	10736	10757	+21
2.КРС	-	-	-	-
3.Қой	-	-	-	-
4.Түйе	-	-	-	-
5.Жылқы	-	-	-	-
6. Сиыр еті	85	828	808	-20
7. Қой еті	28	237	200	-37
8. Түйе еті	3	34	30	-4
9. Жылқы еті	1	13	11	-2
10. Жүн	58	292	745	+453
Барлығы:	4515	12140	12551	+411

Өндірістік кооперативтің 2013 ж. мал шаруашылығы өнімдерін өткізу көлемі 2053 ц-ге кеміген, яғни ірі қара және ұсақ мал есепті жылы өткізілмеген. 2013 ж. өткізілген өнімнен түскен түсім де сәйкесінше, 4779 мың тенгеге, жалпы табыс 5019 мың тенгеге төмендеген.

7 - кесте. 2012-2013 жж. «Қ.Әбдіғұлов» атындағы ӨК өндірілген және өткізілген астық өнімдерінің көлемін талдау

Өнім түрлері	2012 ж.		2013 ж.		Өзгерістер (+,-)
	Өндіріл-гені,ц	Өткізіл- гені,ц	Өндіріл-гені,ц	Өткізіл-гені,ц	Өндір, ц	Өткіз. ц
Дәнді дақылдар барлығы: - бидай - арпа	9847 3296	5336 418	6750 1472	3740 65	-3097 -1824	-1596 -353
Майлы дақылдар барлығы: - соя	388	259,4	4524	3875	+644	+1281
Қант қызылшасы	19784	19784	14850	14850	-4934	-4934
Картоп	2200	1087	2753	326	+553	-761
Жем	22068	2891	20520	2181	-1548	-710
Шөп (табиғи)	2400	-	2090	-	-310	-
Жемге жүгері	41900	500	27172	-	-14728	500
Астық қалдықтары	549	-	-	-	-549	-
Шөп дайынд.	32946	-	-	-	-32946	-
Барлығы:	135378	23552	80131	25037	-58739	-7573

2012-2013 жж. «Қ.Әбдіғұлов» атындағы ӨК өндірілген көлемінен өткізілген астық өнімдерінің көлемі аз. 2004 ж. өнім өндіру 58739 ц-ге, ал өткізілген өнім көлемі 7573 ц-ге азайған.

Кәсіпорынның табысын талдау және деңгейі мен серпінін талдау үшін № 2 «Табыстар мен шығыстар туралы есеп» нысанының мәліметтері негізінде жүргізіледі .

Есепті кезеңдегі жалпы қаржылық нәтиже есеп беру нысандарына ашып көрсетіледі және өнімді өткізуден, негізгі қорларды, материалды емес активтерді, басқа мүліктерді өткізуден түсетін таза табыстың алгебралық қосындысы ретінде болады.

8 - кесте. Табыс көрсеткіштерін талдау

Көрсеткіштер	2012 ж.	2013 ж.	Ауытқу
			Абсолюттік (+,-), мың тенге	Салыстыр-малы, %
1	2	3	4	5
1. Ауыл шаруашылық өнімдерін өткізуден түсетін табыс	54463	49444	-5019	-9,2
2. Өткізілген өнімнің өз құны	52243	38374	-13869	-26,5
3. Жалпы табыс	2220	11070	8850	498,6
4. Кезең шығындары	1480	2154	674	45,5
5. Негізгі қызметтен түсетін табыс (зиян)	740	810	70	9,5
6. Негізгі емес қызметтен түсетін табыс (зиян)	–	–	–	–
7. Салық салуға дейінгі қызметтен түсетін табыс (зиян)	740	810	70	9,5
8. Салық салудан кейінгі қызметтен түсетін табыс (зиян)	666	729	63	9,5
9. Таза табыс (зиян)	666	729	63	9,5

13-кестеден көріп отырғанымыздай, ауыл шаруашылық өнімдерін өткізуден түскен түсім 5019 м. тенгеге, яғни 9,2 %, ал өнімнің өзіндік құны сәйкесінше 26,5% немесе 13869 м теңгеге кеміп отыр. Нәтижесінде жалпы табыс 8850 м. теңгеге артып отыр, яғни 2013 жылы 11070 м. теңгені құраған.

«Қ. Әбдіғұлов» атындағы ӨК-ның кезең шығындары 2012 ж. 1480 м. тг құраса, 2013 жылы 21,54 м. тг құраған, яғни 674 м. тг немесе 45,5 %-ға артқан. Шығындар баптарының артуы табыстың төмендеуіне әкеледі. Негізгі қызметтен түсетін табыс 2012 ж 740 м. тг құраса, 2013 жылы 710 м. тг мөлшерінде пайда тапқан, яғни 70 м. тг немесе 9,5 %-ға артқан .

Кәсіпорынның таза табысы 2012 жылы 666 м. тг-ні құраса, 2013 жылы 729 м.тг, яғни 63 м.тг, немесе 9,5 %-ға артқан. Өнімнің өзіндік құнының төмендеуінен, осыған сәйкес жалпы осыған сәйкес жалпы табыстың табыстың 2012 жылмен салыстырғанда 8850 м. тг болуымен түсіндіріледі. Бұл кезең шығындарының, яғни жалпы және әкімшілік шығындарының, өткізу бойынша шығындардың сәйкесінше өткен жылғымен салыстырғанда артқы есебінен болып отыр.

Есепті кезеңдегі таза табыстың құрылымындағы өзгерістер келесі кестеде келтірілген.

9 - кесте. Таза табыстың құрылымы

Көрсеткіштер	2012 г		2013 г		Ауытқу
	м.тг	%	м.тг	%	м.тг	%
1. Салық салуға дейінгі қызметтен түсетін табыс (зиян)	740	100	810	100	70	9,5
- негізгі қызметтен түсетін табыс (зиян)	740	100	810	100	70	9,5
- негізгі емес қызметтен түсетін табыс	–	–	–	–	–	–
2. Салық салғаннан кейінгі табыс (зиян)	666	х	729	х	63	9,5
3. Таза табыс	666	х	729	х	63	9,5

Кәсіпорынның негізгі қызметінен түскен табыс көлемі артқан, негізгі емес қызметтен түскен табыс мөлшері берілмеген.

Будан кәсіпорынның қаржылық жағдайының жақсаруын, қаржының тұрақтылығын көруге болады.

Өнімді өткізуден түсетін таза табысты факторлық талдау.

Ауыл шаруашылық өнімін өткізуден түсетін табыс үнемі мына факторлардың әсерінде, ықпалында болады: өнімді өткізу көлемі, өнімнің құрылымы; өткізілген өнімнің сату бағасы; шикізат, материал, отын, электрэнергиясының тарифтері, тасымал шығындары, материалды және еңбек ресурстарының шығындарының деңгейі.

Өнімді өткізуден түсетін табысқа факторлардың әсерінің формальды есебін келтірейік.

10 – кесте. Факторлар бойынша табысты талдау

Рет №	Көрсеткіштер	2012 ж	Нақты өткізілген ауылшаруашылық өніміне өткен кезең бойынша	2013 ж
1	Өнімді өткізуден түсетін түсім, м.тг	54463	51210	49444
2	Өткізілген өнімнің толық өзіндік құны, м. тг.	53 797	35134,1	43736,5
3	Өнімді өткізуден болатын таза табыс	666	690	729

Өндірістік қызметтің табыстылық (рентабельділік) деңгейі немесе шығындардың орнын толтыру деңгейі жалпы кәсіпорын бойынша 3 бірінші ретті негізгі факторларға байланысты: өткізілген өнімнің құрылымдық өзгерісіне оның өзіндік құны мен өнімді өткізудің орташа бағасының өзгерісі.

Өндірістің пайдалылығы (пайдалылығы) жалпы немесе таза табыстың өткізілген өнімнің шығындарының сомасына қатынасымен анықталады:

немесе ( 7 )

мұндағы П_рп - өнімді өткізуден түскен табыс;

Ч_рп – таза табыс;

З_рп - өнімді шығаруға және өткізуге кеткен шығындар

Пайдалылық көрсеткіштерінің деңгейі мен серпініне өндірістік-шаруашылық факторларының жиынтығы әсер етеді: өндірісті ұйымдастыру мен басқару деңгейі; капитал құрылымы, өндірістік ресурстарды пайдалану дәрежесі, өнімнің сапасы, көлемі, құрылымы, әртүрлі қызмет түрінен түсетін таза табыс, оларды пайдалану бағыттары.

11 - кесте. «Қ. Әбдіғұлов» атындағы ӨК-нің пайдалылық көрсеткіштеріне талдау

№	Көрсеткіштер	Есептеу формуласы	Мәні		Өсу қарқыны
			2012 ж.	2013 ж.
1	Кәсіпорын активтерінің пайдалылығы	Таза табыс х 100 Кәсіпорын активтері-нің орташа шамасы	0,67	0,82	0,15
2	Сату көлемінің пайдалылығы	Жалпы табыс х100 Сатудан түскен түсім	4,1	22,4	18,3
3	Өндірілген өнімнің пайдалылығы	Таза табыс х100 Сатудан түскен түсім	1,2	1,5	0,3
4	Меншік капиталының пайдалылығы	Таза табыс х100 Меншік капиталы-ның орташа құны	0,85	1,02	0,17
5	Негізгі капитал пайдалылығы	Таза табыс х100 Негізгі капиталдың орташа шамасы	0,99	1,21	0,22
6	Өндірісітің пайдалылығы	Таза табыс х100 Өткізілген өнім шығыны	1,24	1,49	0,25

«Қ. Әбдіғұлов» атындағы ӨК-ның 2012-2013 ж.ж. пайдалылық деңгейін талдау нәтижесін қорытындылай келсек, кәсіпорын мүлкінің пайдалылығы (пайдалылығы) 2012 ж. 9,19% болса, 2013 ж. 6,12 %, яғни 2013 жылы 3,07 %-ға кеміген; меншік құралдарының пайдалылығы 2012 ж. 2249,7 %-ды құраса, 2013 ж. меншік құрамының шығындылығы 2405,2 %-ды құраған. 2013 жылы кәсіпорынның меншік капиталы -422,8 м.тг-ге кері көрсеткішіне ие. Бұл жылы қарыз капиталы есебінен активтеріне (мүліктерін) қаржыландырып отырғанын байқаймыз. 2012 жылы таза табыс мөлшері 2,3 % болса, 2013 жылы зиян мөлшері 1,3 %-ды құраған. Ал, өндірістің пайдалылығы, яғни өнімді өндіру және оны өткізуге кеткен шығындардың орнын толтыру (жабу) деңгейі бойынша таза табыспен есептегенде 2012 жылы 2,59 % немесе жалпы табыс бойынша 141,0 % болса, 2013 жылы өндірістің зияндылығы 1,4 %, ал өндірістің пайдалылығы жалпы табыс бойынша есептегенде 79,4 %-ды құраған .