3.2 Негізгі капиталды пайдаланудың тиімділігін арттыру

Астық өндіру – ауыл шаруашылығының ең көбірек механикаландырылыған саласына жатады. Топырақты өңдеу, тұқым себу және егінді жинау қазіргі заманғы техникалық құралдармен атқарылады. Егістікті күтіп-баптау, жер суару жүйесіндегі жұмыстарды атқару, егін жиналғаннан кейінгі дәнді өңдеу (тазалау, кептіру және т.б.), тұқым материалдарын дайындау мен сақтауға келсек, бұлардағы қол еңбегінің үлесі жалпы шығынның 40-50% жетеді. Бұл жұмыстарды орындау үшін арнайы техника қажет. Күріш бағытындағы шаруашылығы негізгі энергетикалық құралдар – К700А, Т-150К, Т-4А, ДТ-75М және МТЗ-80 сияқты қуатты тракторлар.

Негізгі қорларды пайдалануды талдау процессінде негізгі қорлар құрылымы мен олардың өзгерісіне баға беру қажет.

12 – кесте. Өндірістік кооперативтегі негізгі қорларының құрамы мен құрылымын талдау

.НҚ түрі	2012 ж.		2013 ж.			Өзгерістер (+; -)
	∑, мың тг	Үлес салмағы, %		∑, мың тг	Үлес салмағы, %		∑, мың тг	Үлес салмағы, %
Өндірістік қызмет бойынша негізгі қорлар	59610	88,7		57119	88,5		- 2491	- 4,2
- өндірістік ғимараттар	11002	18,4		9502	16,6		- 1500	- 13,6
- құрылғылар	9923	16,6		9858	17,3		- 65	- 0,66
- машиналар мен құрылғылар	20490	34,3		20295	35,5		- 195	- 0,95
18 кестенің жалғасы
- беріліс құрылғылар	–	–		–	–		–	–
- көлік құралдары	6301	10,6		6261	11		-40	- 0,63
- өндірістік және шаруашылық жабдықтар	636	1,1		631	1,1		- 5	- 0,8
- жұмысшы және өнім беретін мал	11158	16,6		10365	18,1		- 793	- 7,1
2-ші ретті (өндірістік емес) қызмет түрлер бойынша НҚ	7605	11,3		7425	11,5		- 180	- 2,4
Негізгі қорлардың барлығы	67215			64544			- 2671	- 3,97

12 - кестеге сәйкес, өндірістік кооперативтік негізгі қорлар құрамы бойынша негізгі қызмет бойынша негізгі қорлар 2012 ж. 59610 м.тг., ал 2013 ж. бойынша 57119 м.тг., яғни сомасы 2491 м.тг-ге кеміген, негізгі емес қызмет бойынша негізгі қорлар 2012 ж. 7605 м.тг. болса, 2013 ж. 7425 м.тг., яғни 180 м.тг. сомасында кеміген. Барлық негізгі қорлар 2012 ж. 67215 м.тг., ал 2013 ж. 64544 м.тг., яғни 2671 м.тг., немесе 3,97%-ға кеміген. Негізгі қор құрылымы бойынша, негізгі қызмет түрі бойынша машиналар мен құрамдардың үлес салмағы басым, 2012 ж. 34,3 %, 2013 ж. – 35,5 %.

Шаруашылықтар, сондай-ақ егін жинайтын СКД-6Р және СКГД-6 комбайндарымен, ЖРК-5 күріш орғышпен, СРК-3,6 құрастырылған агрегаттармен және басқа қазіргі заманғы техникамен жабдықталған.

Елдің күріш өсіретін шаруашылықтарындағы бір жылдық орташа жұмыскерге келетін энергиямен жарақтандырудың 30%-дан астамы негізгі капиталдың ең белсенді бөлігі болып табылатын трактор двигателінің үлесіне келеді.

Ауыл шаруашылықтар 1,4 және 3 т класты тракторлармен жақсы қамтамасыз етілген, бірақ Т-100 типті тракторлар жетіспейді. Есеп бойынша күріш егістігінің әр 1000 га мұндай машинаның ең кем дегенде 5-уі керек, ал іс жүзінде бірден де келмейді. Бұл ауыр скреперлермен және грейдерлермен танаптарды күрделі дайындау жұмыстарын қысқа мерзім ішінде жүргізуге бөгет жасайды. Осы уақытқа дейін күріш себуге байланысты негізгі мәселенің бірі – ылғалды немесе су құйылған шектермен тракторлардың жақсы жүріп өту проблемасы әлі де шешілмеген. Ал аспалы орақтары бар Т-74 және ДТ-75М тракторларының қанағаттанарлық жұмысы топырақтың ылғалдылығы 30-35%-дан аспағанда ғана мүмкін.

Дәнді дақылдар себетін шаруашылықтар әлі күнге дейін жоғары өнімді комбайндардың қатты жетіспеушілігін бастан кешіруде. Күріш себетін негізгі аудандарда бір комбайнға келетін жұмыс көлемі 40-45 га келетініне қарамастан, күріш жинау 10-15 күннің орнына, 2-3 айға дейін созылады. Нәтижесінде ысырап көбейеді, дәнні сапасы төмендейді, алдағы жыл егініне танаптарды дайындаудың жақсы мерзімі өтіп кетеді. Өнім аса жоғары болған учаскелерде – 1 га 50-60-тан астам – СКПР6 «Колос» және СКД-5Р «Сибиряк» сияқты жаңа комбайндар да жоғары сапаны қамтамасыз етпейді – үлкен ысырапқа жол береді және дәнге зақым келтіреді.

Қорлану мөлшері аса маңызды көрсеткіш, ол ауылшаруашылығындағы кәсіпорынның қорлану деңгейі ретінде кеңейтілген ұдайы өндірістің мүмкіншілігін көрсетеді. Ауылшаруашылығын өндірісінің тәжірибесінде осы қордың орнын толтыру өзінің мал азығы, тұқымы, органикалық тыңайтқыш, малы, қажет материалдары есебінен натуралды (табиғи) нысаны күйінде де жұмсалған отынды, минералды тыңайтқышта, улы химикаты, құрама жемді, қосалқы бөлшектерді сатылған өнімнен түскен ақша есебінен сатып алу күйінде де жүзеге асырылады.

Негізгі капиталдың ұдайы өндірістің сипаты жөнінде келесі көрсеткіштер бойынша пікір айтуға болады: шаруашылығы нарықтық капиталдың жаңару және істен шығару коэффициенті.

Негізгі қорлардың қозғалысы мен техникалық жағдайын талдау (2012-2013 жж.)

1. Жаңару коэффициенті:

кейін түскен НҚ

К_ж = ---------------------------------------;

жыл соңындағы НҚ қоры

2033

2012 ж: К_ж = --------------- = 0,03

64544

10272

2013ж: К_ж = --------------- = 0,084

122103

2. НҚ жаңартылу мерзімі:

жыл басындағы НҚ құны

Т_ж = ---------------------------------------;