1.2 Қазіргі жағдайдағы мекемелерде кездесетiн негізгі құралдардың сыныптамасы

Мекемелерде негізгі құралдардың бірыңғай типтік сыныптамасы қолданылады, соған сәйкес, негізгі құралдар келесі белгілері бойынша топтастырылады:салалық, тағайындалуы бойынша, түрлері бойынша, тәуелділігі бойынша, қолданылуы аясы бойынша.

Негізгі құралдарды салалық белгілері (өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, көлік және т.б.) бойынша топтастыру әр салада олардың құны жайлы мәліметтер алуға мүмкіндік береді.

Тағайындалуы бойынша ұйымның негізгі құралдары негізгі қызметтің өндірістік негізгі құралдарына бөлінеді; өзге салалардың өндірістік негізгі құралдары; өндірістік емес негізгі құралдар.

Актив есепшілік есепке келесі талаптарды бір уақытта орындаған жағдайда негізгі құралдар ретінде қабылданады:

1. объект өнім өндірісінде қолдануға арналған, жұмыстарды орындағанда немесе қызмет көрсеткенде, ұйымның басқармашылық қажеттіліктері үшін уақытша иелікке немесе уақытша қолдануға төлемді ұйымдастыру үшін ұсынуға арналған ұйым осы объектіні кейінгі қайта сатуды ұсынбайды;

2. объект ұйымға болашақта экономикалық тиімділік әкелуге қабілетті.

2400 «Негізгі құралдар» есепшілік шотының типтік жоспары есепшілік есептеу негізгі құралдар туралы ақпараттың қалыптасу ережелерін бекітеді. Есепшілік есептің типтік жоспарының талаптары мынаған қатысты қолданылады:

• ғимараттар;

• құрылғылар;

• жұмыс және күштік машиналар мен жабдықтар;

• есептік техника;

• көлік құралдары;

• құрал-саймандар;

• көп жылдық егіндер;

Қатысы бар

Қатысы жоқ

ғимараттар, мекемелер, машиналар мен жабдықтар, өлшеуші және реттеуші құралдар мен жабдықтар, тұрғын үй есептік техника, оргтехника, көлік құралдары, құрал-сайман, өндірістік және шаруашылықжабдық, жұмыс, өнімдікжәне асыл текті мал, көп жылдық егіндер, негізгі материалдық қорлардың өзге де түрлері.

құнына қарамастан 1 жылдан артық қызмет етпейтін заттар, аулау құралдары, бензомоторлық ұстаралар, аралар, маусымдық жолдар, орман шаруашылық жолдары, ормандағы 2 жылға дейінгі уақытша ғимараттар, арнайы құралдар мен арнайы жабдықтар, құнына қарамастан; ауыспалы жабдықтар, өндірісте көп мәрте қолданылатын негізгі қор жабдықтары мен өзге де құнына қарамастан дайындаудың арнайы талаптарын қажет ететін құралдар; арнайы киім-кешек, арнайы аяқ-киім, құны мен қызмет ету мерзіміне қарамастан төсек-орын жабдықтары; құны мен қызмет ету мерзіміне қарамастан бюджетке енетін кәсіпорын қызметкерлеріне берілетін нысаналы киім-кешек, денсаулық сақтау, әлеуметтік қамсыздандыру мен өзге де мекемелердегі киім мен аяқ-киім; уақытша қондырғылар,жабдықтар мен құралдар, қосымша шығындардың құрамында құрылыс-жөндеу жұмыстары енбейтін шығындар; тауарлы-материалды құндылықтарды сақтауға арналған тара қоймаларда немесе технологиялық үрдістерде, құны шектеулі, Қазақстан Қаржы министрлігімен бекітіліген; құнына қарамастан жалға беруге арналған заттар; малдардың жасы мен жем-шөбі,құстар, қояндар, ара түрлері және де күзетші иттер, тұяқты жануарлар;

Сурет 2. Тағайындалуы бойынша негізгі құралдардың бөлінуі.

Ескерту - Салина А.П. "Принципы бухгалтерского учета" - Алматы: Экономика [4].

2400 есепшілік есебінің типтік жоспары мыналарға қатысты қолданылмайды:

• дайындаушы-ұйымның қоймаларында дайын бұйымдар ретінде есепте бар машиналар, жабдықтар мен өзге де баламалы құралдар, тауар ретінде– тауарлық қызметті атқаратын ұйым қоймаларында;

• жөндеуге берілген немесе жөндеуге жататын, жолда орналасқан заттар;

• капитал және қаржылық салымдар.

Табыс алумен мақсатымен төлем үшін уақытша иелікке және қолдануға немесе уақытша қолдануға ғана арналған негізгі құралдар есепшілік есеп пен есепшілік есептілікте материалдық құндылықтарға табыстың салымдардың құрамында көрініс табатын негізгі құралдар.

Өзге де негізгі құралдар 2400 «Негізгі құралдар» шотында есепке алынады.

Екі немесе бірнеше ұйымның иелігіндегі негізгі құралдардың объектісі әр ұйыммен негізгі құралдардың құрамында жалпы мүліктегі үлесіне қарамастан көрініс табады.

Есепшілік және салықтық есептің мақсаттары үшін амортизациялық топтарға қосылатын негізгі құралдардың сыныптамасына қолданылады.

Негізгі құралдардың құрамында ұйымның меншігіндегі жер аумақтары, табиғатты пайдалану объектілері ескеріледі.

Түрлері бойынша негізгі құралдардың сыныптамасы олардың аналитикалық есебінің негізін құрайды.

Қолдану деңгейі бойынша негізгі құралдар былайша бөлшектенеді: колданудағы; қордағы; қайта өңдеу деңгейіндегі; жабдықтауға дейінгі, қайта жөңдеулер мен ішінара ликвидациялау; консервациялау кезеңінде.

Объектілер негізгі қорлардың құқығына байланысты келесідей болып бөлінеді: ұйымның қолдану құқығындағы негізгі құралдардың объектілері; ұйымның жедел басқаруындағы немесе шаруашылық жүргізуіндегі негізгі құралдың объектілері; ұйым жалға алған негізгі құралдың объектілері.

Халықтың қажеттіліктерін толық қамтамасыздандыру үшін халықтық тұтыну тауарларында, олардың мәдени қызмет көрсетуі, сауда кәсіпорны еңбектің қажетті құралдарымен қамтамасыздандыруы тиіс, олар оның материалды-техникалық базасының маңызды бөлігін құрайды. Еңбек құралдарының құны мен өзге де мүліктің құны, бірнеше жыл бойы ұйымның қаржылық-шаруашылық қызметіне бірнеше жыл бойы қызмет етуде, «негізгі құралдар» атты экономикалық ұғымды қалыптастырады [7].

Негізгі құралдардың түрлі министрліктер, ведомствалар есептеу мен есепке алуда бірыңғай топтастырудың қажетті талабы, жалпы халық шаруашылығы бойынша олардың ғылыми негізделген сыныптамасы болып табылады.

Негізгі құралдардың қозғалысы мен болуын есепке алудың мақсаттары үшін бірнеше белгілері бойынша сыныпталады.

Кәсіпорын меншігінің ұйымдық-құқықтық нысанына қарамастан негізгі

құралдарды есептеу есепшіияда сыныптама топтары бойынша инвентарлы объектілердің мөлшерінде ұйымдастырылады. Инвентарлы объект дегеніміз, аяқталған құрал, осы объектіге қатысы бар бұйым немесе барлық жабдықтары мен құралдары мен заттардың кешені.

Негізгі құралдардың жеке сыныптамалық топтары бойынша инвентарлы объектілер болып келесілер саналады:

• ғимараттар бойынша - әр жеке орналасқан мекеме оның ішкі жабдықтарымен (жылу беру жүйесі, сугазқұбыры, су желісі, желдеткіш құралдары) және ауладағы (қақпа, сарай және т.б.) құрылыстар;

• құрылғылар бойынша - құрылғысы бар, олармен органикалық бірігуді құрайтын әр негізделген құрылғы (тіреуіштері бар көпір, оларға кіреберістер);

• жұмыс және күштік машиналар мен жабдықтар-әр күштік машина іргетасымен және барлық құралдарымен, жабдықтарымен, құрылғыларымен және жекелік шектеулерімен болады.

Негізгі жеке құралдардың санамаланған топтардың әрқайсысының маңызы өндірісте және оның тиімділігінің арттыру бірдей болмайды. Белсенді негізгі жеке құралдар еңбектің техникалық жабдықтануныың деңгейіне өндірістік кәсіпорында тікелей әсер етеді де, жұмыс машиналары, жабдықтар, көлік құралдары мен құрал-саймандар, яғни өндіріс құралдары болып табылады. Олардың сапасы мен қолдану деңгейіне өндіріс көлемі мен оның тиімділігі тәуелді [8].

Өндірістік негізгі құралдардың өзге де элементтері өндіріс үрдісіне жанама әсер етеді, олар машиналар мен жабдықтарды қолдану үшін қажетті талаптар құрайды, солардың көмегімен өндіріс үрдісі жүзеге асады. Сондықтан да кәсіпорынның материалды-техникалық базасының деңгейі ең алдымен негізгі құралдардың белсенді бөлігінің санымен және сапасымен анықталады.

Өндірістік өзіндік құралдардың жеке топтарының құнының арақатынасы жалпы құнында оның құрылымын анықтайды.

Әр өнеркәсіптік кәсіпорын өзінің негізгі құралдарының құрылымына ие, олар өндірістік-техникалық ерекшеліктерін көрсете түседі.

Өндірістік және шаруашылық қызметтің объектілерінің қалай қолданылатынына байланысты қолданыстағы, қордағы және қолданыста жоқ негізгі құралдарды анықтайды. Мұндай бөлініс негізгі құралдардың қолданылу тиімділігі мен жүктелуі туралы ақпарат алуға аса қажет, тозған құралдарды алмастыру мүмкіндігі, өзге кәсіпорындарға шараларды қабылдау немесе жүзеге асыру, өндіріс шығындарына қосу үшін тозудың дұрыс есебі үшін қолданылады. Қолданыстағы негізгі құралдарға өндірістік және шаруашылық қызметте қолданылатын негізгі құралдар жатады. Қордағылары жөндеу, жаңарту немесе толық алмастыру кезінде қолданыстағыларды алмастыруға арналған. Қолданыста жоқтары - бұлар, түрлі себептер бойынша қолданылмайды.

Өндірістік мақсаттағы ғимараттар мен мекемелер, байланыс құралдары, машиналар мен жабдықтар, көлік құралдары өндірістік мақсаттағы негізгі құралдарды қалыптастырады.

Негізгі құралдарды есепке алуда алғашқы, қалыпқа келтіруші, баланстық құнды, сату құнын, ликвизадциялық құнды және негізгі құралдардың амортизацияланатын құнын атап көрсетеді.

Алғашқы құны – бұл негізгі құралдарды алуға, жабдықтау мен дайындауға кеткен шығындардың сомасы, оған ҚҚС мен өзге де салықтар енбейді.

Негізгі құралдардың алғашқы бағасы ұйымның жарғылық капиталының салық шотына енгізіледі, олардың құрылтайшылармен келісілген ақшалай бағасы мойындалады.

Негізгі құралдардың алғашқы құнын ұйым сыйлыққа беру келісімі бойынша алады, олардың ағымдық нарықтық бағасы есепке алу мерзімінде қабылданады.

Келісім бойынша алынған негізгі құралдардың алғашқы құны, осы келісім аясында берілетін құндылықтардың бағасы болып табылады. Берілетін құндылықтардың бағасын орнату мүмкін емес болып табылса, алғашқы бағасы құнынан шыға отырып анықталады, ол бойынша салыстырмалы жағдайларда негізгі құралдардың баламалы объектілері алынады [9].

Негізгі құралдардың алғашқы құны есепшілік есепте қайта салу, қайта жөндеу, жаңғырту, ішінара ликвидациялау мен негізгі құралдарды қайта бағалауда өзгеріске ұшырайды.

Көп жылдық егіндерге, жерді түбімен жаңартуға капитал салымдары, жыл сайын шығындардың сомасына негізгі құралдар құрамында енеді,олар есептік жылда қабылданған аумақ эксплатациясына барлық жұмыстың аяқталу мерзіміне қарамастан қатысты.

Алғашқы құн негізінде амортизация есепке және де құралдарды қолдану көрсеткіштері есепке алынады.

Қалыпқа келтіруші құн–қазіргі жағдайдағы, қазіргі бағалар мен техникадағы негізгі құралдардың құны, қайта бағалауды жүргізгеннен кейін бағаланатын негізгі құралдар бойынша бағаланатын оның құны. Қайта бағалау туралы шешім қабылданғанда, кейінен осындай объектілер қайта бағаланатын негізгі құралдардың құны қалыпқа келтіруші құнынан айтарлықтай ерекшеленбеуі үшін тұрақты түрде қайта бағаланып отырулары тиіс екендігін ескерген жөн.

Баланстық құн дайын өнімге бөлшектеп аударылатын құнсыз есепке алынады, яғни бұл негізгі құралдардың алғашқы немесе ағымлық құны жинақталған амортизацияның сомасын есептеумен жүргізіледі, ол бойынша актив есеп пен қаржылық есептілікте көрінеді.

Жүзеге асырудың құны – жақсы хабардар және келісім жүргізуге даяр тәуелсіз талаптардың арасында негізгі құралдардың алмасуы болуы ықтимал құн.

Ликвидациялық құн - пайдалы қызметтің мерзімінің соңында негізгі қорларды ликвидациялауда пайда болатын қосымша бөлшектердің,

қалдықтардың, шығындар мен өзге де құнды материалдардың құны күтілетін

шығындардың есебінен ықтималды қолдану бағасы бойынша пайда болады.

Амортизацияланатын құн –алғашқы және болжанатын ликвидациялық құн арасындағы айырмашылық, ол жүйелі түрде субъект шығындарына амортизациялық есептеулердің түрінде жүйелі түрде бөлінеді де пайдалы немесе нормативті қызмет мерзімі бойынша бөлінеді, соның ішінде:

- пайдалы қызмет мерзімі – бұл кәсіпорын негізгі құралдарды қолданудан экономикалық табыс алуды ұсынатын кезең;

- нормативті қызмет мерзімі – бұл, тозу негізгі құралдарға орнатылған нормаларға сәйкес есептелінетін кезең [10].