25. Қан айналым жүйесінің бұзылуы.

Жүрек пен қан және лимфа тамырларының мүлтiксiз қыз- метiнсiз қандайма болсын мүшедегi, жалпы денедегi тiршiлiк- тiң эдеттегiдей өтуi мүмкiн емес. Мүшелер мен өрмелердегi тiршiлiк эрекетгерi оттегi мен қоректiк затrар қажеттi деңгейде жеткiзiлiп түрғанда ғана, торшадағы физиологиялық ыдырау өнiмдерi үнемi шығарылып түрғанда ғана аvытқусыз өтедi. Микроциркуляция барысында жүзеге асатын бүл транскапил- лярлық алмасу процесi қан жэне лимфа тамырлар жүйесi мен қан жүйесiнiң үйлесiмдi жүмыстарының арқасында қамтамсыз етiледҚан жэне лимфа айналымының бұзылуы өрмелiк (торша- лық) метаболизмнiң бүзылуына, яfни өрменiң (торшаның) құры- лымының бүлiнуiне, сөйтiп дистрофияның немесе некроздың туындауына экеледi. Қан айналымының бұзылуы жалпы және жерriлiктi сипаттарда болады. Қан айналымының жалпы бұзылуы бүкiл дененi қамтиды, әдетге, жүрек қызметiн реттейтiн жүйе ақауларынан жэне жүректегi өзгерiстерден болады. Жергi- лiктi қан айналымының бүзыпуы белriлi бiр мүшенiң қан тамырларындағы өзгерiстерге, олардың қызметiн реттейтiн жүйе жэне iшкi секреция бездерiнiң ақауларына байланысты туын- дайды. Жергiлiктi қан айналымының бүзылуы қан айналымының жалпы бұзылуына экелуi мүмкiн (мысалы, қанның миға қүйылуы). Қан айналымының жалпы жэне жергiлiктi бұзылуы көптеген аурулар кезiнде байқалады да, олардың өтуiн асқын- дырады, зiлдендiредi. Жергiлiктi қан айналымының бұзылуын 3 топқа бөледi: 1) молқандылық жэне қан татиылыгы түрлерiнде байқалатын мүшедегi қан мөлшерiнiң өзrеруi; 2) қан тамырлары қабырға- ары өткiзгiштiгiнiң артуынан болатын қан кету мен қанталау және rиiазморрагия; 3) қанның ағуы мен қан күйiнiң (реоло- гиясының) езгеруi (стаз, сладж-феномен, тромбоз, эмболия). Қан айналымы бүзылуларының арасында шоктың және гиашы- раццы тамырларiшiлiк қанның ұю синдромыньщ (ШТY-син- дромы - ДВС-синдром) орны ерекше.Молқандылық немесе гиперемия (полнокровие, грек, hуреr - әдеттен тыс мол, hаimа - қаңj - белгiлi бiр мүшеде не өрмеде қанның шамадан тыс мол болуы. Процесс артериялық және веналық молқандылық деген түрлерде байқалады.Артериялық молқандылық - қанның мүшеге не өрмеге ағып келуiнiң молайып, ағып кетуiнiң әдетгегiдей болуымен сипатталады. Майда артериялар мен қылтамырлар қанмен кер- неледi де, мүшенiң (өрменiң) түсi алқызылданып, қызыметi кү- шейедi. Қысқа мерзiмдi тез өтетiн процесс, сондықтан өлекседе байқалмайды. Оның вазомоторлық, коллатералдық, вакатгық, қабынуға байланысты жэне ишемиядан кейiнгi деген түрлерi бар.Вазомоторлық молқандылық - ангиорецепторларга жы- лудың, химиялық заттардың (скипидар, қыша) тiкелей эсерiнен болады.Коллатералдық молқандылық - артерияның эмболмен не үйыспен бiтелуiне байланысты белгiлi бiр жерге қанның ағып келуi нашарлап, жанама тамырлар арнасының кеңейiп, шамадан тыс қанмен толуы.Вакаттық (латын. vассus - бос) - белгiлi бiр жерге атмо- сфералық қысымның азаюынан болады. Мысалы, адамда банка қойган жерде терiнiң қызаруы.Қабынуга байланысты молқандылық жiтi қабынудың ал- гашқы кезеңiнде байқалады.Ишемиядан кейiнгi молқандылық - артерияны жаншып мүшедегi қанның азаюына себеп болған эсер кенеттен жойыл- ғанда туады. Мысалы, тимпанияга үшыраган сиырдың мес қа- рынына жиналган газды тез шыгарса, қүрсақ қуысындағы мүше- лерге қан шектен тыс мол ағып келедi Артериялық және венозды толақандылық:

Артериялық толақандылық: жүректен шыққан артерия қанының көп мөлшерде ағзаға келуінен, ағзаның қанға толуы. Физиологиялық және патологиялық, жалпы және жергілікті түрі бар.

Жалпы қан айналымындағы қанның мөлшерінің көбеуі немесе эритроциттердің санының көбеюі:физиологиялық АГ(рефлекторлы гиперемия, жұмысшы гиперемиясы, патологиялық АГ ( қан қысымының жоғарылауы)

Патологиялық жергілікті АГ: ангионевроздық(нейропарездік), коллатериальді, постишемиялық, вакатты(барометрлік қысымның төмендеуі, жалпы және жергілікті), қабынулық, артерия веноздық саңлау нәтижесінде болатын АГ.

Веноздық толақандылық веналық қанның жүрекке ағып кетуінің қиындауынан, ағзаның венозды қанымен толуы.: Жедел және созылмалы,жалпы және жергілікті.

Жедел ВТ жергілікті тіннің ісінуі, Созылмалы ВТ созылмалы гипоксиямен сипатталып,  стериотипті үш үрдіспен дамиды:

Қан тамырлардың өткізгіштігі жоғарылайды(диапедез және гемосидероз)  Фибрилогенез үрдісі белсенді жүреді(тығыздану, склероз)  Капилляр паренхиматозды блок( фибробласт, біріңғай салалы бұлшық еттердің активтенуінен эндотелий мен эпителийдің базальді мембранасының қалыңдауы)

Кіші қан айналым жүйесінің жедел ВТ қан тамырдың өткізгіштігі жоғарылап, өкпенің ісінуімен сипатталады.(сурет2-14,2-15)

Кіші қан айналымының созылмалы ВТөкпенің қоңыр тығыздануы дамиды.

Үлкен қан айналымында веналық қанның тоқырауынан, плазморрагия дамып, тері асты май қабатының ісінуі анасарка, табиғи қуыстарға жиналып гидроторакс, гидроперикард, асцит дамиды. Созылмалы веноздық толақандылықта бүйрек, көк бауыр үлкейеді,күйі қанық қызыл түсті болады. Бауыр мускат діні тірізді, сұр сары түспен қоңыр қызыл нүктелермен көрініс береді. Микр: орталық вена қанға толған, гепатоциттер бағанасы дискомплексацияланады, шеткері аймақта гепатоциттер майлы дистрофияға ұшырайды, соңында мускатты цирроз дамиды.

Микроциркуляция арнасында қанның баяулап барып, тоқтауынан. Стаз дамиды

Қан ағу( геморрагия) дегеніміз: қанның жүрек қуысынан немесе қан тамырынан сыртқа шығып тіндерге жинақталуы. Қан ағудың себебі:

Қан тамырының жарылуы( жарақат, хирургиялық операция, атеросклероздық аневризма, артериялық гипертония ауруында артериолалардың фибринойдты некрозы.

Ойық жараның асқынуында, туберкулездік некрозда, ісіктік некрозда қан тамырының жегіленуі жатады. Қан тамырының қабырғасының өткізгіштігінің жоғарылау эритроциттер диапедезі.

Қан құйылудың түрлері: Гематома  қанның тіндерде жинақталыпұйып, тіннің бүтіндігін бұзуы және қуыстың түзілуі. Әр түрлі қуыстарға қанның құйылып жинақталуы: М: гемоторакс, гемоперикардиум, гемоперитонеум, гемартроз

Геморрагиялық сіңбелену тіннің бүтіндігі бұзылмай қан құйылу: қан тамырдың маңында эритроциттердің жинақталуынан нүктелі(петехия) және нүктелердің бірігуінен экхимоздар, пурпура жатады.

Шок: организмге шамадан тыс күш әсер еткенде, тіннің қанмен толуының күрт төмендеуімен жүретін генерализацияланған жедел қан айналым бұзылысы. Шоктың түрлері: гиповолемиялық, кардиогенді,сепсистік, нейрогенді, анафилактикалық. Шок кезінде негізгі қан айналым бұзылысының морфологиялық өзгерісіне қан ұюының бұзылысы, ҚШҰ синдромы, микроциркуляция қан айналымының шунттануы.М: шокта бүйректің проксимальді өзекшелері ауыр дистрофиялық және некробиоздық өзгерістерге шалдығып, некро нефроз дамиды.