4. Тұлғаның қалыптасуындағы негізгі факторлар.

Тұлғаның дамуына не болмаса оның құлдырауына қанндай факторлар әсер етеді? Тұлғаның дамуына ең алдымен оның қоршаған ортасы әсер етеді. Мұнда мысал ретінде, адам үшін солтүстіктің суық не болмаса тропиктік ыстыққа қарағанда қалыпты табиғи орта әлдеқайда ыңғайлы болып келеді. Сондықтан географиалық орны мен немесе климаттық жағдайы адамға әсері бар екендігіне ешкімде күмән жоқ екендігі түсінікті. Үлкен құрғақ жерлер және бұған ұұқсас, адам күші табиғатпен күресіне кететін жағдайлардағы жерлер тұлғаның дамуына кері әсерін тигізеді. Соған тағы жататын топырақ және эндемикпен сипатталатын метереологиалық жағдайлар, Эндемикалық – аудандық, белгілі ауданға тән жағдайлар, мысалы ауданға тән аурулар тұлғаның дамуына әсерін тигізуі мүмкін.

Сондықтан, тұлғаның дамуындағы ең бірінші басты фактор ол ішкі табиғаты, аталарының қасиеттері, және тағы басқа антропологиалық қасиеттері жатады. Соған байланысты тағы рнәсілдікке де байланысты. Мысалы үш нәсілдер ішінен қара нәсілдік адамдары өзінің көп санына қарамастан қалған екі нәсілдерге қарағанда жеткілікті дамымаған. Өзінің көп санына қарамастан тарихта үлкен рөл атқарған жоқ. Бұл жағдай қара нәсілді адамдар бас қаңқасының ми сиымдылығы төмендігімен себептеледі. Менім ойымша осында ешқандай күмән болмауы тиіс. Тұлғаның дамуындағы тағы басқа мысал ретінде ерте Эллададағы халық, өздерінің жоғары интелектерімен ерекшеленетін. Тағыда, бір фактор ол биологиалық фактор, яғни адам құрсақта дамып туу кезіндегі жағдайды атауға болады. Сондықтан, адам құрсақта қатерлі, қолайсыз психологиалық стресс жағдайларда даму кезінде тікелей болашақта тұлғаға әсерін тигізеді. Тұлғаның дамуына қарай үш кезеңге бөледі: индивидті қасиеттер тұлғаның болашақтағы көрінісі ретінде, социалды-тарихи өмір жағдайы және біріге жұмыс істей білу. Тұлғаның дамуы сол уақытқа тән әлеуметтік жағдайларға байланысты. Тұлға – көптеген экономикалық, құқықтық және әлеуметтік әрекеттердің объектісі болып табылады.

5. тұлғаның дамуындағы тұқымқуалаушылықтың маңызы.

Тұлға ретінде қалыптасуы келесі факторлардың әсерімен жүреді.

1. Тұқымқуалаушылық (биологиалық фактор)

2. Орта

3. тәрбие

4. Адамның шұғылданатын ісі

Тұқымқуалаушылық – ұрпақтан ұрпаққа беріліп отыратын, организмнің қасиеті. Тұқымқуалаушылықтың әлеуметтік қалыптасудакелесі аспектілерде көрініс табады:

1. Өзінің биологиалық белгісіне қарай тұқым бойынша (хомо сапенс тұқымына жататындығы) адам әлеуметтік дами алады – тура жүреді, сойлей алады, ойдың қалыптасуы, өнерге, еңбекке деген қабілеті болады.

2. Тұқым қуалау қызыметін гендер атқарады, әкеден балаға белгілерінің берілуі: дене бітімінің ерекшілігі, конституциасы, шаш түсі, тері және т.б. бұл уақытта генетик-ғалымдар адамның өзінің өмірлік жолында алынған әлеуметтік белгілер генде сақталмайды, сондықтан ол берілмейді.

3. Тұқымқуалаушылық белгілерге адамның жүйке жүйесінің белгілері, мінезі, әкелерінің жүйке жүйелерінің кемшіліктері, соның ішінде патологиалық белгілер балаға беріліп болашақта баланың дамуына әсерін тигізеді. Тұқымқуалаушылық белгілерге тағы қан аурулары, қант диабеті, эндокринді кемшіліктер, және т.б. тағыда тұқымға кері әсерін ішімдік ішу, нашақорлық, концарегендер, жұмыс және өмір жағдайлары. Бұл тез жүретін әсерлер гендік кодты бұзып болашақ тұқымда көрінісін табады.

4. Педагогикалық аспектілер, яғни тұқымқуалау арқылы балаға қандайда бір әрекетке деген қызығушылық белгілері беріледі.

5. Биологиалық адамның дамуында шек жоқ, алайда дамдар өз мүмкіндіктерінің тек 10-15 пайызын ғана қолданады. Адамның психологиалық дамуы әртүрлі болуы мүмкін.

6.Адам өміріндегі тәрбиенің және қызыметтерінің мәні.

Тәрбие адам өміріндегі басты фактор, ол бала шағынан басталады, оның мақсаты қоршаған ортадан келіп жатқан ақпаратты түзетіп оны дұрыс жаққа бұру болып табылады.

Тәрбие:

1. Балаға қажетті түрдегі жақсы әсерлерін тигізеді.

2. Кері әсерлерді жоққа шығарып оны қажетті жаққа жібереді

3. Өсіп келе жатқан баланың қызығушылықтарын анықтап оны дамытады.

Нәтижесінде: тәрбиелік жұмыстардың тиімділігі және жақсы нәтижесі. Тәрбиенің бір жетіспеушілігі, ол текқана ьтәрбиещінің емес сонымен қатар баланың қатысуымен жүру қажет.

7. тұлғаның дамуындағы ортаның әсері.

Қоршаған орта – ол экономикалық, әлеуметтік экономкалық жәге материалды жағдайларды атайды. Қоршаған ортаның бөлігі болып табылады:

• Географиалық орта – тереториалық ландшафт, климат, өсімдік және жануарлар дүниесі.

• Әлеуметтік орта

• Ладамды қоршап жатқан материалды және рухани өмір сүретін ортаның жағдйы

Әлеуметтік орталар:

• Алыс – БАҚ құралдары, әлеуметтік қатынастар мен институттар және т.б

• Жақын: белгілі ауданның алеуметтік көрінісі, отбасы, жақын адамдар адамның жеке қнасиеттерін қалыптастырады.

• Микроорта: (квартира, магнитті орта, микротолқындар) – адамның жүйке жүйесінің дамуына кері әсерін тигізеді.

• Ортаның адамға деген әсері жалпы айтқанда:

1. Орта тұлғаның дамуындағы басты қағидасы (өсіп келе жатқан баланың қоршаған ортамен байланыстыру)

2. Орта адамның қалыптасуына тікелей әсер етпейді себебі, қызыметі бойынша пассивті болып келеді (мысалы отбасыдағы 2 бала) егер адамға деген ортаның әсері адамның қатынасына байланысты болса, онда адамның қажеттіліктерінен, қызығушылықтарынан, жастық және жеке ерекшеліктеріне байланысты.

3. Орта ол стихиалық болып келеді, себебі кей жағдайларда жақсы немесе кері әсерінде тигізуі мүмкін.

Қалайда болмасын, адам денесі қалыпты және қажетті түрде қалыптасуы оған қажетті түрде өсуін қамтамасыз ететіндігін ұмытпау керек. Егер адамның жастайынан физикалық дамуы аз, не болмаса жастайынан көптеген физикалық қысымдар, денсаулықтың бұзылуы, анемиа, іш ауруы қалыптасса онда баланың дұрыс қалыптасуы тежейді. Келесі басты фактор, ол әлеуметтік іс. әлеуметтік іс жоқ жерде қажетті түрде дамуда жоқ. Әлеуметтік іссіз адамның қалыптасуы белгілі сатыда тоқтап қалады; ол әлеуметтік ортамен араласпайтын, және адам дамуына ең қажетті факторлардың бірінен айырылады. Әлеуметтік қызымет, еңбектері аз дамыған немесе мүлдем жоқ халықтарда адамдары әлсіз әрі қажетті түрде дамымаған болып шығады. Сол сиақты адамның қалыптасуында тәрбиеде ерекше орын алады. Тәрбие – индивидттің әлеуметтендіру процессі, және өмір жолында тұлға ретінде қалыптасуын айтады. Дененің дұрыс қалыптасуымен қатар дұрыс тамақтануда қажет, ол тұлғаның дене физиологиалық және ойлау қабілетін қалыптасуына әсерін тигізеді. Сонымен, адамның қалыпты дамуына оған дұрыс тәрбие мен оқыту қажеттігі белгілі.

Қазіргі заманғы биологианың мәселелері.

Дәріс 11

Тақырып: мінездің биосоциалды негізі

Жоспар

1. Әлеуметтік қатынастардың биологиалық хабары

2. Еңбек бөлінісінің пайда болуы

Әлеуметтік қатынастардың биосоциалды негіздері

Бұл сұрақ негізінде келесіге әкеледі: адам туған уақытта моральді болып туама, немесе тек тәрбие оған бұндай қасиеттерді туғызама, немесе адам туған уақыттан бастап не жақсы не жаман деген түсініктермен туама. Бұндай тәртіптер қазіргі уақытта биоэтика тұрғысынан қарастырады. Биоэтика, жануарларға тән, жүріс тұрыстың күрделі, адамның қарапайым түрде оның моралінің түсіндіріетін жүйе.

Этологтар жануарларды зерттеу барысында олардың қауіпсіз түрде араласуы үшін инстиктивті шектер анықталған. Жануарлардың мінез құлқын ең бірінші авторлық этолог Конард Лоренц өз кітабында «Агрессия» жазған. Туғанан кейін көптеген шектер өз түрлерін сақтау мақсатында қысым арқылы жүреді. Бұндай шектердің ең бастыларына келесілер жатады:

1. «өзіне тәндерді өлтірме»

2. «Тосқауылдан не болмаса күтпеген уақытта шаппа» - ол алдыңғыдан шығады.

3. Өте жақсы жарақталған жануарларда бір бірімен күресте өз жарақтарын толықтай және қатты қолданбайды – бұндай сезімдер кейбір жануарларда соның ішінде адамдардада жаман дамыған.

4. «бағыныштыларды ұруға болмайды» - бұнда сезім өте жақсы жарақталғандарда көрініс табады (соның ішінде жануарларда) бұндай көрініс жеңілген жануар бағыныш ретінде өз осал жерін қойады.

5. Шындылығы бар адам дұрыс деп есептеледі – өз отбасын, жерін және балаларын қорғап жатқан жануар кез келген күресте жеңіске жетеді.

Лоренцтің жазуынша, адамдарда «жануарларға тәне натуралар» жоқтығына өкінуге болады, ода өз денесіне байланысты қару жарақ жоқ. Сол себептен оларда эволюциа жолымен қалыптасқан мықтыларды әлсіздерге қарсы күш қолдануды тоқтататын қауіпсіздік механизмдері жоқ.

1. Әлеуметтік қатынастардың биологиалық хабары

Адам генезисі – ол жануарлардың морфофизиологиалық түрде адамдарға айналдыру және жануарларды адамдар тобына қосу болып табылады. Әлеуметтік қатынастардың қалыптасуымен қатар өздерінің биологиалық инстинктарын қысуға тура келді, соның ішінде зоологиалық индивидуалыизмде кіреді. Адамдардың бірігіп жұмыс істеуі олардың бір бірлерімен тәжірібие алмасу мақсатында жүреді. Егер биологиалық өмірде тәжірібие табиғи таңдау арқылы жүрсе, бұнда өмір бойы жинақталған әлеуметтік тәжірібие ұрпақтан ұрпаққа беру қажет. Еңбек нәтижесі ген арқылы берілмейді, сол себептен пайда болған ұрпақ тарихи қалыптасқан өмірде сақталып қалу үшін өткен ұрпақтың тәжірібиесін алу қажет. –маймылдарды зерттеу барысында әлеметтік қарқындылық табын ішінде ерекше орын алды. Маймылдар тобы – аморфты, жүйелі түрде қалыптаспаған, кез келгені не істегісі келсе соны істейді. Ал жүйелі түрде қалыптасқан тобтар алдыңғы иерархиа болып табылады.

Барлық жақтар осы жүйелі шекте реттелу керек. Ең алдымен басыңқылық және бағыныштылық қатынастар бар: басқарушы, оған барлығы бағынады, бағыныштылар, олар үлкендер, ересектер, балалар және олардың әрқайсысында өзіне тән жүріс түрісі бар, сондықтан шектен шыққандық қатал жазаға тартылады. Кей жағдайларда әртүрлі топтар түрлер арасында түсінбеушіліктер пайда болады – антипатиа, алайда олар маңызды емес.

1882 жылы Иван Горбачевский глиниц сідік қышқылының синтезін жүзеге асырған .кейін ол адам мен жануарлар денесінде олардың қалыптасуын анықтаған. 1885 жылы ол металгиндионнан және карбаминден метимочевой қышқылын алды. 1886 жылы ол креатинді синтездеудің жаңа әдісін ұсынды, ал 1889-1891 жылы ксантиноксидазудың ферментін ашты. Иван Горбачевский ең бірінші аминоқышқылдар ақуыздардың құрамы екенін анықтаған. Биологиалық химианың дамуына жаңа толқын берген Луи Пастермен басталған пісудің принципі жұмысы болды. 19-20 ғасырлар аралығында Э. Фишнер неміс биохимигі жұмыс істеген . ол ақуыздардың пептидті құрылысын, және бұларға кіретін барлық аминқышқылдарды құрылысы мен қасиеттерін анықтаған. Алайда тек 1926 жылы Джеймс Саменер ең бірінші таза фермент алып, уреазу, оны – ақуыз екендігін дәлелдеді.

Холдейн, Михаэлиса, Ментен және тағы басқа биохимиктер арқасында математикалық аппараттардың дамуымен биохимиа ең бірінші биологиалық пән болып шықты. Ферменттердің ашылуы арқасында, қазіргі уақытқа дейінгі ашылмаған метаболизм процесстерін ашуға мүмкіндік берді. Осы саладағы ең үлкен ашылыстардың бірі ол витаминдермен, гликолиза және трикарбон қышқылдарының циклдерін ашылуы.

1928 жылы Фредерик Гриффеті өз тәжірібиесінде ауру туғызатын бактериалардың экстракттары патогендік белгілерді қауіпсіз жолмен бере алады. Өзімен өзі нуклейн қышқылдары қауіпсіз, ол тек патогендікті анықтатйын гендерді тасымалдайды. 1953 жылы америккаандық биологы Дж. Уотсон және ағылшын физигі Ф. Крик ДНКның құрылымы мен қасиеттерін сипаттаған. Осы ашулар жаңа ғылымның пайда болуына себеп болды – молекулярлы биологы.

3.биохимиа әдістері.

Биохиманың ненгізінде тірі организмдерді фракционалдау, анализдеу, және құрылымдары мен қасиеттерін зерттеу болып табылады. Биохимиа әдістері 20 ғасырларда қалыптасқан: ең кең таралғаны 1906 жылы М.С. цветпен ойлап табылған хромотографиа, центрефугирование (Т. Сведберг 1923 жылы химиа бойынша Нобел сыйлығының иегенрі), электрофорез (А. Тизелеус, 1937 жылы химиа бойынша нобел жүлдегері).

20 ғасырдың айағымен биохимиада кеңінен молекуларлы және жасушалы биологианың әдістері қолданған. Адам ДНКсының барлық геномдарын анықталуы көптеген белгісіз заттарды анықтауға мүмкіндік берді. Сонда, қарапайым химиалық анализ және биомассаны ферменттерден тазарту арқасында тірі ағзаларда тек көп мөлшерде болатын ферменттерді алуға мүмкіндік берді. 20 ғасырдың ортасында ақырғы жүз жылдықта барлық ферменттер ашылды деген ой қалыптаса бастады. Нәтижесінде, биохимиалық зерттеулерді жүргізудің жаңа әдісі қалыптаса бастады ол қайтымды гинетика немесе функционалды гинетика деген атау алды. Бұл методолгиа биохимиктерге анықталған гендердің функциаларын зерттеп бақылауға мүмкіндік берді.

Сонымен қатар, болашақ азаматтың негізі мектепке дейінгі уақытта қалыптасады, сол себептен дұрыс және рационалды тәрбие баланың жастық шағынан жүргізу қажет. Себебі баланың өмірге деген көзқарасы, мінезі өзгеруі мүмкін, әйтпесе болашақта бұның барлығы адамда және оны қоршаған адамдрға кері көрініс табады. Тағыда, баланың дамуында оның ой қабілетінің даму бағыты болып табылады. Себебі, жеткіліксіз түрдегі оқыту баланың білімсіздігіне әкелуі мүмкін.