37.Кітаби тіл оның басты белгілері

Кітаби тіл. Оның басты белгілері.

Кітаби тіл дәстүрі деген тілдік құбылысты былай түсінуге болады:

1. Жалпыхалықтық сипат ала алмаған тіл (Егер жалпыхалықтық сипат алса, әдеби тіл дәрежесіне көтірілер еді). Ол жекелеген шығармалар тілінде қолданылған араб –парсы сөздері мен формалары, туыстас түркі тілдерінен кездесетін жеке сөздер мен грамматикалар.

2. Қазіргі тілімізде қолданудан шығып қалған көне тіліміздің қалдықтары. Бұл топқа Орта ғасырлық түркі тілдерінің қалдықтары ғана емес, жалпы көне түркі тілінде дербес қолданылып келген, кейінгі кезде белгілі бір шығарманың немесе белгілі бір дәуірдің жазба тілінде ғана кездесетін жекелеген сөздер мен көне формалар жатады.

3. Біз білеміз, кітаби тіл, яғни жазу мәселесі сөз болғанда, сауатты жазу, орфографиялық заңдылықтар айтылуы керек. Бұл қазақ әдеби тіліне тән орфографиялық дәстүр, заңдылықтар сақталмаған тіл. Себебі, көптеген түркі халқы (татар, өзбек, қазақ,т.т.) араб алфавитімен жазып, бірақ әр халықтың тілінің ыңғайына қарай әр түрлі оқыды.

Сондықтан кітаби тіл грамматикалық жағынанкөптеген түркі халықтарына ортақ дәстүрі бар тіл. Ал қазақ әдеби тілінің орфографиялық заңдылықтары үндестік заңына негізделеді.

Негізінен кітаби тіл дәстүрі 20 ғасыр басына дейін қазақтың төл әдеби тілімен қатар қолданылып келді.

Қазақтың төл әдеби тілімен салыстырғанда кітаби тілдің мынадай тілдік ерекшеліктерін атап көрсетуге болады:

1. Сөз басы қысқы «й»-ден басталуы: йол, йігіт, йақшы, йамур,т.т.

2. Кейбір сөздердің көне тұлғаларда жұмсалуы: тауға (тағға), тиді (тейді), т.т.

3. Қосымшалардың үндестік заңына бағынбай жалғануы: дұшпанлық қылды; досчылық етшті; йгітлікте өлді; тағлы-ташты йер; қарындашлар; бекләр,т.т.

Немесе бұндай дыбыстық ерекшелік септік жалғауларында да кездеседі: Қоңыратының патшағы ерді (Қоңыраттың патшасы еді). Бұл тілдік ерекшеліктер аталған кезеңдегі іс-қағаздар тілінде де, шежірелер тілінде де байқалады.

Мәселен, «Шежіре – и түрікте»:

- Ғақыллы уа мағрифатлы кіші еді. Йақшы уа йаман халық баршасы

келгенден соң ол Оғыз хандан қалған уәлайатлар, уа өрік, уа тірік маллар – баршасы бұ айтқан патшаһ задаларының ұлығына ұлықша уа кішісіне кішіше берді.

Құжаттар тілінде:

-Орал йуыртындағы башқұртлар да бузулуб шыққанлардүр. Аны да күш-қуатыңыз бірлән алғаныңыз йоқдүр. Біз өзіміз оқ қайтаруб йбергәнбіз. Біздің ол йақшылық ішләріміз де умыт болуы тұрадүр.

Байқаймыз, екеуінің де стилі бір, дыбыстық ерекшелігі де ұқсас.

38Кітаби тілдің қазақ әдебиетінде алатың орны

Кітаби тіл – жазу дәстүрі арқылы бөлігін бір жүйеге түскен орныққан нормалары, стильдік жанрлық тармақтар бар, қоғамдық қызметі әр алуан тіл  - Кітаби тіл монолог түрінде болады  - Монологтің мағыналық түрлері  1. Сипаттау  2. Баяндау  3. Пайымдау  - Кітаби тілдің стильдік тармақтары  1. Ресми стиль  2. Ғылыми стиль  3. Көркем стиль  4. Публицистикалық стиль  - Кітаби тілдің жазбаша және ауызша нормалары болады  1. Орфографиялық норма  2. Орфоэпиялық норма  Сипаттау Баяндау Пайымдау  Зат пен құбылыстың негізгі белгілерін атайды. Зат пен құбылыстың өзара байланыстылығы, қатсытылығы айтылады. Зат пен құбылыстың салдары, себептері көрсетіледі  Ресми стиль Ғылыми стиль Көркем стиль Публицистика-лық стиль  Қолданыла-тын орны Іс- қағаздарында нұсқаухаттар-да, құқықтық қарым-қатынас саласында Ғылыми еңбектерде, зерттеулерде, ғылыми ортада, ауызша түрі қолданылады. Газетте, саяси-қоғамдық журналда жазбаша түрі жиналыстарда, радио-теледидарда ауызша түрі қолданылады. Көркем шығармаларда, сахнада айтылатын әңгіме, аңыздарда ауызша түрі қолданылады.  Қарым-қатынас мақсаты Хабарлау, нақты мәліметтер беру Зат, құбылыстық, дүниенің белгісін көрсету, себеп-салдарын ашу Көпшіліктің назарын аудару, іске жұмылдыру, бір мақсатқа үндеу қоғамдық пікір туғызу. Шындықты, зат-құбылыстарды бейнелеу арқылы оқырман сезіміне әсер ету  Стильдік сипаты Ресмилік, нақтылық , дәлдік. Ой, сөз дәлелді, тура мағынада қолданылады. Сөз үндеу, жұртшылықты жұмылдыру, иландыру мәнінде жұмсалады. Сөз деректі образды мәнде қолданылады. Эмоционалды, экспрессивті болады.  Тілдік амал-тәсілдері Сөз, сөз тірекстері тілдегі өз мағынасына сай жұмсалады. Ғылыми терминдер жиі қолданылады. Бағалауыш сөз, жалпы саяси лексика, терминдер, күрделі тіркестер жиі кездеседі. Сөзді әр түрлі ауыспалы мағынада қолдану жиі ұшырасады.