15.2 Стандартты функциялар

Delphi ортасында алдын-ала программалары жасалынып, керек уақытында қолдануға болатын, стандартты модульге жинақталып қойылған объектілер бар, олардың бірі – стандартты функциялар (13-кесте), жиі кездесетін функцияларды есептеу үшін қолданылады.

Стандартты функцияларды жазу үшін қажетті функцияның аты мен міндетті түрде дөңгелек жақшаға алып жазылынған функция аргументі көрсетіледі, мысалы: Exp(x), Pred(x), Odd(x).

13-кесте. Стандартты функциялар

№	Стандартты функция	Delphi-де жазылуы	Х-аргументінің мәні мен мағынасы
1	Sinx	Sin(x)	x-радиан
2	Cosx	Cos(x)	x-радиан
3	Lnx (натурал логарифм)	Ln(x)	X>0
4	ex	Exp(x)	Экспоненциалдық бағыныштылық (е=2,718)
5	х2	Sqr(x)	Sqr(5) = 25
6		Sqrt(x)	x>0, санның квадрат түбірі
7		abs(x)	x-тің абсолют шамасы
8	Санның бүтінге дейін дәлдігі	Round(x)	Round(3,78) = 4
9	Санның бүтін бөлігін табу	Int(x)	Int(3,78)=3
10	Санның бөлшек бөлігін табу	Frac(x)	Frac(3,78)=0,78
11	санының берілуі	PI

Бұл функцияларды есептеу программалары тілдің қызметші кітапханасында жинақталған.

Стандартты функциялар құрамына кейбір математикалық функциялар кірмей қалған, себебі оларды түрлендіру формулаларының көмегімен стандартты функциялар арқылы өрнектеуге болады (14-кесте), Delphi программалау тілінде дәрежеге шығару (квадрат дәрежеден басқа) амалын белгілейтін белгі жоқ, сол себепті түрлендіру функциясы қолданылады.

14-кесте Математикалық функциялар

Функция	Delphi-де жазылуы
	sin(x)/cos(x) cos(x) /sin(x)
	Arctan(x/sqrt(1-sqr(x)))
	Arctan(sqrt(1-sqr(x))/x)

Математикалық өрнекте қолданылатын стандарттық арифметикалық операциялар тізімі 15-кестеде келтірілген.

15-кесте. Арифметикалық амалдар

Таңба	Орындалатын амал
+ - * / DIV MOD	Қосу Алу Көбейту Бөлу Бүтін сандарды бүтіндей бөлу Бүтін сандарды бөлуде шығатын бүтін қалдық

Ескерту:

1. Логикалық операцияларда қолданылатын And (және), Or (немесе), Not (емес, яғни жоққа шығару) – құрама шарттарда пайдаланылатын түйінді сөздер.

2. Chr (13) не #13 – жаңа жолдан бастау коды.

3. Өрнекке енгізілген плюс (+) таңбасы элементтердің типіне сәйкес түрлі әрекеттер орындайды:

• сандарды қосу;

• жолдық типті берілгендерді біріктіру.

Сызықтық құрылымды программа. Программаға енгізілген математикалық өрнекте типтерді түрлендіру функциялары жиі пайдаланылады.

Мысал:

Функцияны есептеу:

L= мұндағы x=5.3; k= 18; a=632.5

Delphi программалау тілінде сызықтық құрылымды программа жазамыз, ол үшін:

1. Жаңа жоба ашу;

2. Формаға компанеттер мен олардың қасиеттерін орнату;

3. Формада Іске қосу (Button1) компонентін екі рет шерту арқылы Click оқиғасы процедурасының дайындамасын алу;

4. Процедура денесін енгізу;

5. Программаны компиляциялау;

6. Функцияны есептеу;

7. Функция нәтижесін алу.

Шешуі:

1. File → New Application командасы арқылы Form1 терезесін экранға шығарамыз;

2. Формаға компоненттер мен компоненттер қасиетінің мәндерін орнатамыз:

Компонент	Компонент қасиеті	Қасиет мәні
Form1	Font Caption Name	Times New Roman, 15 Функцияны есептеу Func1
	Left	192
	Top	114
	Width	420
	Height	185
Label1	Caption	x =
	Font	Түсі - қызыл
Label2	Caption	k =
	Font	Түсі - жасыл
Label3	Caption	a =
	Font	Түсі – көк
Label4	Caption	L =
	Font	Түсі – күлгін
	Left	176
	Top	16
	Width	241
	Height	33
Edit1, Edit2, Edit3	Text	-(бос ету)
Button1	Caption	Іске қосу немесе Есептеу

3. Формада Іске қосу (Button1) компонентін екі рет шерту арқылы алынған Click оқиғасы процедурасының тақырыбын көрсету:

unit Unit1;

interface

uses

Windows, Messages, SysUtils, Variants, Classes, Graphics, Controls, Forms,

Dialogs, StdCtrls;

type

TForm1 = class(TForm)

Label1: TLabel;

Label2: TLabel;

Label3: TLabel;

Edit1: TEdit;

Edit2: TEdit;

Edit3: TEdit;

Label4: TLabel;

Button1: TButton;

procedure Button1Click(Sender: TObject);

private

{ Private declarations }

public

{ Public declarations }

end;

var

Form1: TForm1;

implementation

{$R *.dfm}

procedure TForm1.Button1Click(Sender: TObject);

begin

end.