Вопрос 19. Металлообработка. Кузнечное и слесарное ремесло. Приёмы организации.

Важныя вышп для прыкметнага развщця кавальства мела раздзяленне яго на больш вузпя спецыяльнасщ, перш за усё на уласна кавальства i слясарства. Абавязк1 кавалёу: выраб рамеешцкага i с\г начыння, звязаны з га-рачай апрацоукай металу. За слесара-Mi прызнавалася права вырабляць дробныя рэчы гаспадарчага ужытку, пераважна з прымяненнем слясарньгх !нструментау. Кавальскае рамяство з'яулялася спадчынным. Каб наладз^ць самастойную працу, трэба было займець кузню.Амаль пасярэдзше кузн! устанаул1валася кавадла (накавальня) — мас!уны мета-л!чны куб з адным ui двума paraMi. Асновай для яго служыла тоустая, укапаная у зямлю калода. Побач ставшася драулянае карыта з вадой — ахалоджваць загатоую. Абавязковым кавальспм швента-ром был! малатк! I клешчы. Для утрымання загатовак пры нагрэве у горне i апрацоуцы ix на кавадле служыл! клешчы, яюх каваль таксама меу некалью. Асноунай сыравшай для кавалъсюх работ у старажытнасц! было гутнае жалеза. Паводле якасщ жалеза дзял!лася на два асноуныя гатуню: мяккае i цвёр-дае, або жалеза i сталь. Асноуным кавальсюм працэсам з'яуляецца дэфармацыя ударам! молата разагрэтай да пластычнага стану жалезнай загатоук! для надання ей патрэбнай формы. Чым вышэй тэмпе-ратура разагрэву у горне, тым боль-шая пластычнасць загатоую. Зразу-мела, што розныя гатунк! жалеза патрабавал! рознай тэмпературы. Мяккае жалеза апрацоувал! пры меншым разагрэве, сталь разагравал! больш, пры гэтым ул!чвалася i тое, што яна хутчэй астывала. Адна з найбольш важных i пашы-раных кавальсюх аперацый —■ злучэн-не асобных частак у адно цэлае. Кавальская практыка за мнопя ста-годдз! выпрацавала шматлшя споса-бы злучэнняу, сярод яюх асноунае месца займала зварка Заключалася яна у скоуванга на кавадле разагрэтых да жоутага колеру загатовак щ зла-маньгх частак нейкага вырабу. Жалеза пластычнае, вырабы з яго не ломяцца, але рабочыя частю шструментау не маюць належнай цвёрдасц1, хутка тупяцца. Сталь, наадварот, крохкая, вырабы з яе не надта моцныя. Таму ужо у старажытнасщ кавал1 навучы-люя зварваць жалеза са сталлю пры стварэнш шструментау з жалезнай ас-новай i стальным лязом. Традыцыйным i даушм спосабам злучэння кавальсюх вырабау з'яуля-лася таксама кляпанне: Два кавалю металу, разагрэтыя дачырвана, клал! па чарзе на гваздзшьню, адтулшу у кавадле ui падкладку i моцным ударам молата па прабойшку прабьваш дз!рю. У ix прасоуваш разагрэты кавалак круглага стрыжня (заклёпку), крыху большы за агульную таушчыню злучаемых частак, i расклеивал! яго канцы у выглядзе гладких, паукруглых ui фигурных галовак. Бл1зк1 да кляпан-ня спосаб злучэння на шрубах, толью замест заклёпю ужывал1 шрубу з гайкай. Пры выкананш розных работ з жа-лезам i сталлю ддя большай зруч-Hacui у працы ui надання гатовым вырабам патрэбных уласшвасцей час-та неабходна было мяняць якасць матэрыялу. Тэта дасягалася яго тэр-м1чнай апрацоукай — адпусканнем ui загартоукай. Вырабы складанай кан-ф1гурацьп трэба было адкоуваць з пластычнага матэрыялу, таму яго папярэдне адпускал1 — награвал! у горне i павол! ахалоджвал1, як правша, у пяску, яю звычайна стаяу побач з кавадлам у скрыж.Сталь адпускал! проста на паветры. Яна спанавшася мяккай, гшастычнай, прыдатнай для работы. Акрамя тага, адпусканне адбывалася i само па сабе пры каванж «на гара-чае», напрыклад пры наварванш ста-л1стага ляза на жалезную аснову у рэ-жучых шструментах. Таму пасля за-канчэння работы усяму вырабу ui пэунай яго частцы трэба было вярнуць ранейшыя якасщ, характэрныя для стал!. Тэта дасягалася загартоукай, якая заклю-чалася у нагрэве i хутюм ахалодж-ванш — у вадзе ui у масле. Кавальсюя вырабы можна раздзялщь на некалью асноуных груп I. Падкоуванне коней. 2. Кавальства у народным дойлщ-стве: клямю, завесы, крую, зашчапю, рашотю, накладныя i падвясныя зам-Ki, крыжы на купалы i шпш цэрквау, касцёлау, капл!чак i !нш. Сюды ж можна аднесщ i бл!зюя па характары намагшьныя крыжы i агароджы. 3. Акоука транспартных сродкау— калёс, саней, брычак, вазкоу. 4. Кавальсюя вырабы у народным побыце. Сюды уваходзщь шырою дыяпазон рэчау самага рознага пры-значэння: кавальсюя, слясарсюя, цяс~лярсюя шструменты для заняткау рамёствамц сельскагаспадарчы швен-тар —- плуп, бароны, сярпы, косы, матьш; вырабы самага рознага бытавога прызначэн-ня — секачы, качэрп.

Вопрос 23. Ремесленные и промысловые артели. Принципы их организации. Полесские строительные артели в советское время. Современное артельное производство и его перспективы. У аргажзацьп вытворчага працэсу лесанарыхтоук! пераважала арцельная форма. Пасрэдшкам! т-м'ж лесапрамыслоуцам! i работн1ка-м! выступал! падрадчыю i субпадрад-чыю. У ix функцьп уваходз!у не тольк! наём работшкау, але i аргаш'зацыя ix працы i вытворчага побыту, выпла-та заробку. Наём афармляуся заклю-чэннем вуснага або гасьмовага дага-вору (умоу), у яю'м канкрэтна вызна-чал!ся месца i час правядзення работ (як правша, на 4—5 месяцау, з л!ста-пада па сакав!к уключна), аб'ём i в!ды ix, тэрмшы выканання, сума заробку i задатку. Пюьмовыя умовы рэг!стравал!ся у валасным прауленш. Пункты дагавору магл! быць розным!: толью 3py6iub i вывезщ лес; акрамя рубк! i вывазю яшчэ звязаць бярвёны у опыты i Сплавщь па рацэ да указанага месца. Дагаворы нярэдка заключался на кабальнай аснове. Уладары лясоу, купцы, валасная адм!шстрацыя усяляк ухггралюя абабраць работш-кау. На сялянах заусёды л!чылюя вяд<ямю дзяржауных падаткау. Таму у пошуку грошай яны вымушаны был! згаджацца icui на работы часта на нявыгадных умовах, па шзюх расцэнках. Падрадчык прыязджау у воласць i дамауляуся з валасным nica-рам. Сялян скл!кал1 на сход, патрабавал! тэрм!новай уплаты нядо!мак i падаткау. Беднякоу, яюя не мел1 грошай, прымушат icui на лясныя работы, каб 3apa6iub ix для пагашэння задоужанасш. Kani наступау момант разл!ку з работн!кам!, падрадчыю i ix прыказчыю лрыдумвал! зручную пры-чыну, каб поунасцю не аплацщь заро-бак — зашжаш гатунак нарыхтаванай драуншы, адлегласць лясной дачы ад сплауной прыстан!! г. д. Арцел1 стварал! адпаведна прафес!йнай спецыял!зацьп работшкау: адны наймал!ся нарыхтоуваць мачты, друпя — брусы, трэцш — клёпку, ш-шыя — дровы У прыватнасщ, карысталюя вядомасцю спецыял!сты па вырабе мачт i шп!р з Халопенщ-кай воласщ Барысаускага павета, яюх наймал! для гэтай адказнай справы па усей Мшскай губерш. У apueni працавал! калектыуна, а разлш атрым-л!вал! паасобна. Заработная плата залежала" ад в!дау работ. Некаторыя npauaeani на валцы i апрацоуцы дрэва, а тыя, як!я мел! коней, вывозил драуншу. 3!мою пешы работшк, акра-мя выдаткау на харчаванне, мог зара-бщь ад 12 да 25 руб., а два работнш з тройкай коней (ветка) атрымл!вал! 40—50 руб. На сплаве драуншы працавала шмат наёмных сезонных работшкау. Здауна юнавала традыцыйная ci-стэма арган!зацьп лесасплаву, якая захавалася аж да 50-х гадоу XX ст. Наём на сплау праводз!уся як восенню пры заключэшн дагавору на правя-дзенне цыкла лесанарыхтоучых работ (у тым л\ку i гонку плытоу), так i вяс-ной^тварап! спецыяльныя арцел! плытагонау, у ix уваходзш! складайя работн!ю, вязчыю, сплаушчыю (гон-шчыю), а таксама дубовш, яюя юравал! грабцам! на лодках-дубах, што суправаджал! плыты. На чале арцел! стаяу атаман (лоцман) — во-пытны плытагон, як-i добра ведау сплауны шлях. Пры яго удзеле купец наймау астатшх работн]кау. Тэрм!ны найму был! розныя: на сезон, на асобны рэйс або на пэуны участак шляху Плацип здзельна, патыднёва i падзённа грашыма. Давал! таксама харчы. Памеры зар-платы мянялюя. Яны залежал! ад адлегласц!, тэрм!нау найму, квал!ф!ка-цьп сплаушчыкау. Заробю атаманау i дубов!кау у некалью разоу перавы-шал! плату радавых работн!кау. Працавал! лесасплаушчык! у цяжю'х умовах: звязвал! бярвёны у халоднай вадзе, расцягвал! 6aiTjaMi заторы, перавязвал! плыты на шлях}', гнал! ix пры любым надвор! Дн! хваробы i прастояу не заусёды аплочвалюя. Пра цяжк!я умовы працы i побыту сплау-шчыкау сведчаць мнопя крышцы. Асабл!ва цяжка было сплауляць лес на мелкаводдз! i пры наяунасщ на рэках парогау. 3 аргашзацыяй Саюза саматужна-прамысловай кааперацы! (1926) пача-лося уступленне ганчароу у арцел!. Адна з першьгх ганчарных арцеляу была створана у Барысаве на базе некальюх праватных майстэрань. Асабл!ва паскорьша гэты працэс стварэнне Беларускага мастацка-пра-мысловага саюза (1938), яю аб'яднау народныя мастацк1я промыслы у адну cicraMy. Ганчарныя арцел! бьип арга-н1заваны у Гарадку, Бабшав!чах, Лядах (В!цебская вобл.), Чавусах (Магшёуская вобл.), Урэччы (MiH-ская вобл.), Юрав!чах (Гомельская вобл) i imn.