Зерттеудің әдістемесі, жүргізілу тәртібі.

Спирометрия - өкпе көлемдерін зерттейтін әдістердің бірі, спирография - өкпе көлемдерінің уақыттық өзгерісінің графикалық түрі. Қағаз бетінде координаталары «көлем-уақыт» бойынша алынған мәлімет спирограмма деп аталады (Сурет 1а,б,в). дем алу мен дем шығарудың жылдамдығын жанама спирограмма бойынша өлшеуге болады. Ал тікелей мұндай шаманы пневмотахометрия және пневмотахография арқылы өлшенеді.

спирографтардың ашық және жабық түрлерін ажыратады. жабық типтегі түрлерінде алмастырылатын қоры бар немесе қорсыз оттегінің мөлшері қарастырылған. Ашық типтегі спирографтарда тыныс алу атмосфералық ауа есебінен жүргізіледі. Мұнда жұтылған оттегі есептелмейді. Бұл аспаптардың жарамдылығы мен зерттеудің орындалуын жеңілдетеді.

Зерттеулердің орындалу ережелері.

Спирометриялық және спирографиялық зерттеулер толық көлемде, қысқартылған нұсқада жүргізілу үшін зерттелушінің отырған қалпында. Күннің бірінші жартысында, аш қарынға немесе тамақтан кейін 1-1,5 сағаттан соң жүргізіледі. Күннің екінші жартысында дем алу уақыты ұзартылады.

ЭКГ-мен салыстырған спирография әдісінің кері көрсеткіштері бар:

• дене температурасы өзгермелі және инфекциялық ауруларда

• ауыр стенокардия мен жоғары тұрақсыз артериалды гипертензия

• жүрек жеткіліксіздігі

• зерттеудің талаптарын орындай алмайтын психикасы тұрақсыз

• тыныс көлемдерінің параметрлері көрсетілмеген қарт адамдарға жүргізілмейді.

Спирометр немесе спирографқа қосылу стерильденген мундштук арқылы жүргізіледі. Мұрынға дезинфекцияланған қысқыш қойылады.

Сурет 1 «а»-да тыныс алу көлемдерін анықтау қисығы көрсетілген, 1 «б»-да негізгі алмасудағы қолданылатын оттегінің көлемін өлшеу көрсетілген тыныс коэффициенті 0,85-ке тең, 1 «в»-да жылдамдығы 1200 мм/мин тіркелген, мұнда: дем алу, дем шығару уақыты, форсирленген дем шығару, максималді өкпе желденуі анықталады.

Тыныс алу көлемдерін анықтау келесі формуламен есептеледі:

мұнда LV – сызықтың ұзындығы, S – аспап сезімталдығы,ол 25 мм/ тең.

Толық спирографиялық зерттеуді тыным қалпында ТАЖ, ТАК анықтаудан бастайды, ұзақтығы 3-5 мин кем болмауы тиіс. ТАЖ, ТАК тіркеуде зерттелушіні баяу дем алып, тыныстың өзіне назар аудармауды өтінеміз. Әрбір көрсеткіш кемінде үш рет максималді көрсеткішке дейін өлшенеді.

Обструктивті және рестриктивті өзгерістер

Тыныс алудың негізгі екі түрін ажыратады:

Рестриктивті шектелген,

Обструктивті

Рестриктивті өзгерісте жалпы және тіршілік сиымдылығы, тыныс көлемдер төмендейді, бірақ ауаның жылдамдығы сақталады. Обструкция бұл бронх саңылауының диффузды тарылуында байқалады. Мұнда жылдамдық дем шығарудың барлық аймағында байқалады, әсіресе форсирленген дем шығару. Тиффно және Генслер индекстері, өкпенің тіршілік көлемі төмендейді, өкпенің қалдық көлемі және дем шығарудың резервті көлемі жоғарылайды, әсіресе бұл көлемдер максималді өкпе желденуінде

Функциялық диагностика – бұл зерттеудің аспаптық әдістерінің көмегімен ағза мен организм жүйелерінің ауруларын диагностикалаумен және олардың функциялық мүмкіндіктерін бағалаумен айналысатын медицина саласы. Барлық қолданылатын әдістер қауіпсіз және жоғары ақпаратты. Оларды дені сау адамдарға, барлық санаттағы науқастарға, сондай-ақ балалар мен жүкті әйелдерге бірнеше рет жүргізуге болады.

Қазіргі заманғы функциялық диагностика функция бұзылысының дәрежесін сандық бағалаумен, функциялық қорларды бағалаумен, бұзылыстардың патофизиологиялық механизмдерін анықтаумен, клиникаға дейінгі бұзылыстарды анықтаумен, функциялар бұзылысының дамуын және ауруды толығымен болжаумен ерекшеленеді.

Компьютерный спирографический комплекс СПИРОКОМ предназначен для исследования функции внешнего дыхания человека.

Комплекс СПИРОКОМ построен таким образом, что позволяет использовать его для решения очень широкого круга задач, от углубленного индивидуального обследования пациента при проведении различных научных исследований, до потокового обследования, когда требуется выполнение стандартных операций, но они должны выполняться быстро и точно.

Спирограф СПИРОКОМ освободит Вас от огромного объема рутинной работы, связанной с расчетом необходимых спирографических показателей и их должных значений ЖЕЛ, ФЖЕЛ и т.д..

Важной отличительной особенностью ПО комплекса СПИРОКОМ является возможность его адаптации под требования конкретного пользователя, возможность использования его личного опыта для совершенствования программы, для повышения качества обследования.

Cпирограф может использоваться как в поликлиниках и стационарах совместно со стационарными компьютерами, так и в качестве портативного спирографа с компьютерами класса NoteBook.

Фотографии

ехнические характеристики спирографического комплекса СПИРОКОМ:

rn

Тип датчика - дифференциальный датчик давления
Одноразовые мембраны	Отсутствуют
Количество каналов	1
Диапазон измерения скоростей потока, л/сек.	+- 15
Погрешность измерения скорости потока
0.05-1 л/сек.	5 %
1 - 15 л/сек.	2 %
Частота полосы пропускания тракта, Гц	0 - 30
Частота дискретизации, Гц	100
Разрядность АЦП	16
Вес, г	300
Габариты корпуса, мм	134x44x26
Длина дыхательной трубки, мм	110
Внешний диаметр дыхательной трубки, мм	39
Внутренний диаметр дыхательной трубки, мм	22
Диаметр диафрагмы, мм	18
Подключение к компьютеру	USB

 

Комплект поставки спирографического комплекса СПИРОКОМ:

 

Спирограф	1
Сменные мундштуки	20
Калибровочный шприц	1
Программное обеспечение	1 CD-ROM
Инструкция по эксплуатации	1
Паспорт	1

 

Дем алу және дем шығару механизмі. Дем алған кезде көкірек қуысы арттан алға қарай, екі бүйірге және жоғарыдан төмен қарай үлкейеді. Арттан алға қарай және екі бүйірге көкірек клеткасының ұлғаюы сыртқы қабырғааралық еттердің жиырылуынан қабырғалармен төс сүйегінің көтерілуі нәтижесінде орындалады. Ал жоғарыдан төмен қарай үлкеюі дем алу кезінде диафрагма жиырылып, оның іш қуысына қарай 3-4 см. төмен түскендігінен болады. Диафрагманың 1 см-ге төмен түсуі көкірек қуысынан 250-300 мл-ге үлкейтеді, олай болса дем алу кезіндегі оның 3-4 см-ге төмен түсуі оны 1000 мл. шамасына үлкейтеді екен. Диафрагма төмен түскенде ол іш қуысындағы органдарды қысатын болғандықтан, дем алу кезінде іште үлкейеді. Көкірек клеткасының кеңеюі нәтижесінде, оны іле- шала қабырғалары созылғыш болғандықтан өкпе де үлкейеді. Созылған өкпедегі альвеолдық қысым атмосфералық қысымнан гөрі төмен түседі. Ал көкірек қуысы герметикалық жабық және сыртқы ортамен тек ауа жүретін жолдары арқылы өкпеге түседі. Осы айтып отырған жағдайды Дондерстің моделі арқылы түсінуге болады. Бұл модель аузы кең, түбінде резина пленкасы бар шыны шөмшек. Шөмшекті аузы тығынмен жабылған. Тығын арқылы те кшыны түтік өтеді. Ал шыны түтіктің төменгі жағына қоянның не мысықтың өкпесін кеңірдігімен қосып байлап қойған. Сөтіп шөлмек герметикалық жабық, сыртқы ортамен қатынаспайды.Тек ондағы өкпе ғана түтік арқылы атмосфералық ауамен жалғасады.Осы шөлмектің резина жарғағын тартсақ, оның көлемі үлкейеді де, ішіндегі қысым атмосфералық қысымнан төмен түседі. Атмосфералық қысыммен шөлмектегі қысымның арасындағы айырмашылық арқасында ауа шөлмекке түсуге ұмтылады. Бірақ ауамен тек шөлмек ішіндегі өкпе ғана қатынаса алғандықтан, ауа өкпеге түсіп, оны созады. Егер шөлмек түбіндегі резинаны қоя берсек, ол өзінің бұрынғы қалпына келеді де, шөомектің аумағы кішірейеді, ондағы қысым артады, өкпе қысылып, ондағы ауа ығыстырылып сыртқа шығарылады. Сөйтіп, бұл модель арқылы ауаның өкпеге түсуі көкірек қуысының ұлғаюының нәтижесі болып табылатын пассивті акт деген ойға келуге болады. Дем шығырудың механизмі. Кәдімгі дем шығару кезінде дем алуды қамтамассыз еткен еттер босайды. Көкірек клеткасы өзінің ауырлығының нәтижесінде бұрынғықалпына келеді. Диафрагма көкірек қуысына қарай жоғары көтеріледі. Көкірек клеткасының, олай болса, өкпенің көлемі кішірейеді, альвеолдардағы қысым көбейеді, нәтижесінде дем алу кезінде өкпеге түскен ауа сыртқа шығарылыды. Күшті дем шығару кезінде іш пресі де қатысады. Бұл кезде іш қабырғалары жиырылып іш органдарын қысады, ал іш органдары диафрагманы қысады,ол жоғары көтеріле түседі де , сыртқа шығарылатын ауа көлемін көбейтеді. Жалпы алғанда, диафрагма қозғалысы өкпе вентиляциясының 70-80 % -ін қамтамасыз етеді. Қалыпты тыныс алуда көкірек клеткасының кеңуі негізінен қабырғалар көтерілуінің есебінен жүрсе, мұны тыныс алудың қабырғалық типі деп атайды. Бұл жағдайда диафрагманың жылжуы белгілі дәрежеде пассивті түрде, көкірек қуысындағы қысым өзгерісіне байланысты жүреді. Тыныс алудың келесі типін құрсақтық деп атайды. Бұл жағдайда диафрагма күшті жиырылады да, құрсақ қуысындағы органдар қысылып, орындарынан жылжиды. Осыдан дем алу кезінде іш қампиып кетеді. Плевралық кеңістіктегі теріс қысым және оның маңызы. Бізге өкпенің герметикалық жабылған көкірек қуысында жататыны мәлім. Осы өкпенің сыртқы қабатың висцеральдық плевра қабаты деп атайды. Ал көкірек клеткасының өкпеге қараған ішкі бетін, диафрагманың көкірек клеткасына қараған бетін жауып жататын қабатты плевраның париетальдық қабаты деп атайды. Плевраның бұл екі қабатының арасында өте тар кеңістік болады да, оны ұйыма сұйықтығы толтырып жатады.Бұл кеңістікте ауа болмайды және ол атмосфералық ауамен еш қатынаспайды. Плевралық қуыстағы қысым, өкпе қабырғаларының серпімділік қасиетінің арқасында атмосфералық қысымнан төмен болады. Себебі, егер ондағы қысым атмосфералық қысымға тең болса, онда өкпеге ауа түспей организм тұңшығып өлер еді. Плевралық қысымның атмосфералық қысымнан кем болатындығынан оны теріс қысым деп атайды. Оның мөлшері өкпеге ауа түсіп, оны кеңейткенде сол ауа қысымнан өкпенің эластикалық (серпімді) тканьдарының келтіретін кедергі күшіне, не болмаса эластикалық күшке тең болады.Өкпенің түскен ауа әсерінен созылуы неғұрлым көп болса, соғұрлым оның ауа қысымына келтіретін кері күші де көп болады. Олай болса, сол кері күшпен өлшенетін теріс қысымның да шамасы көп болады. Егер де атмосфералық қысым 752 мм Hg болып, өкпенің плевралық кеңістіктегі қысым 752-8=744 Hg –ге тең болады екен. Көпшілік жағдайда, қысымдардың абсолюттік мәнінің физиологиялық мағынасы жоқ болғандықтан, теріс қысым деп тек атмосфералық қысымен плевралық кеңістіктегі қысымның арасындағы айырманы ғана айтады. Біздің мысалымызда теріс қысым 8-ге тең екен. Плевралық қысымның шамасын сынап монометрге жалғанған қуыс инені көкірек клеткасына сұғу арқылы анықтауға болады. Осындай жағдайда плевралық қысымның атмосфералық қысымнан төмен болатындығынан көкірек клеткасымен жалғасқан жағындағысынап бағанасы көтеріледі. Клиникалық тәжірбиеде плевралық қысым шамасын анықтау үшін адамның өңешінің төменгі бөліміндегі қысымды өлшейді. Осы мақсатта оның мұрын қуысы арқылы ұшында серпімді баллоны бар арнайы катетер тығады. Өңештегі қысым шамамен плевралық қысымға сәйкес болады. Өйткені өңеш көкірек қуысында орналасқандықтан ондағы қысым өзгерісі өңеш қабырғасы арқылы беріліп, өңеш ішіндегі қысымды өзгертеді. Осы әдіспен зерттеу көрсеткеніндей, барынша терең дем шығарудың соңында плевралық кеңістіктегі қысым атмосфералық қысымнан 4-5 см-ге бағ. төмен, ал жай кездегі қалыпта дем шығару кезінде бұл көрсеткіш біраз өседі. Жәй кездегі дем алуда бұл көрсеткіш 4-5 см су бағ. , ал максимальды дем алуда 8-10 см. су бағ. төмен екндігін тапқан. Көкірек қуысында көптеген органдар жатады. Онда өңештің бір бөлігі, жүрек, кіші қан айналу жолының барлық сосудтары, ортаның шыға берістегі бөлігі, жоғарғы қуыс вена және төменгі қуыс венаның жоғарғы бөлігі т.б бар. Өкпенің созылу кезіндегі эластикалық күші париеталдық плевра арқылы көкірек қуысында жатқан барлық органдарға беріліп, олрда да теріс қысым тудырады. Бұл қысым жүрек жұмысына, артериа мен аортадағы қысымға әсер ете алмайды. Себебі, олардағы қан қысымы өте үлкен болады. Бірақ, көкірек қуыснда туған теріс қысымның жүрекке құятын қуыс веналардың жұмысы үшін өте үлкен манызы бар. Себебі, бұл теріс қысым үлкен веналардың қабырғаларының созылуына, сөйтіп оларда болатын теріс қысымның онан сайын көбеюіне себепкер болады. Мұндай қуыс веналардағы теріс қысымның көбеюі оң жүрекке қанның түсуін жақсартады. Себебі, кіші веналар мен қуыс веналардың арасындағы қысым айырмашылығы жоғарылып, қуыс веналардың қанды өзіне сору мүмкіндігі көбейеді. Есте болатын нәрсе, плевралық қысым тек өкпенің серпімділік күшіне ғана байланысты емес. бұл күш әр уақытта көкірек клеткасының көлемін азайтуға бағытталған. Оның ақырғы мәнің анықтауға тыныс алу қозқалыстары кезіндегі тыныс алу еттері жиырылуынан туатын белсенді күште қатысады. Плевралық қысым деңгейіне белгілі дәрежеде висцеральдық және париетальдық плевра қабаттарының сұйықтықты сүзу және сіңіру процестері де әсер етеді. Альвеолдық қысымен плевра ішіндегі қысым айырмасын транспульмональдық (Рт) қысым деп атайды. Өкпенің диафрагмамен жанасатын жеріндегі пранспульмональдық қысымды трансдиафрагмалық дейді. Р=Ра - Рpl Мұндағы Рa альвеолдық қысым, Рpl – плевра ішіндегі қысым, Рт – транспульмонольдық қысым. Тыныс алу еттері тудыратын күштер сыртқы тыныс алудың мыныдай сандық көрсеткіштері арқылы сипатталады: көлем (V), өкпе вентиляциясы (Ve) және қысым (Р) . Физиологиялық жағдайларда өкпе дем алу кезінде плевралық кеңістіктегі қысымның төмендеуі нәтижесінде ғана созылып, ауаға тола алады. Ал плевралық кеңістіктегі қысым ол сыртқы ауамен қатынаспаған жағдайда ғана төмендейді. Егер көкірек клеткасының зақымдануынан т.б жағдайлардан плевралық кеңістікке ауа түсетін болса ондағы қысым атмосфералық қысымға теңеседі де, өкпеге екі жақтан бірдей қысым әсер еткендікткен ол созылмайды, өзіне ауа толтыра алмайды, адам демалуын тоқтатады. Пневмотаркстың медицинада өкпе туберкулезын емдеуде манызы бар. Туберкулез кезінде өкпе қозғалысын баяулату үшін плевралық кеңістікке белгілі мөлшер қажет. Тыныс алу кезінде өкпедегі ауаның жаңарып отырун өкпе вентиляциясы дейді. Өкпенің серпімділігі мен серпін күші. Өкпеде серпімді тканьдер көп. Сондықтан да ол созылып қайта тартылып алғашқы қалпына келе алады. Өкпе ширығуы мен созылуы тығыз байланысты. Созылған өкпе тканің бұрынғы қалпына келтіретін күш серпін күші деп аталады. Өкпе неғұрлым созылғыш келсе, оның серпімділігіде соғұрлым жоғары болады. Серпін күші өкпенің аумағын тарылта отырып, висцеральдық плевраны париетальдық плеврадан тартып ажыратуға тырысады. Бұл – плевра қуысындағы қысымды азайтып негізгі себептің бірі. Созылған өкпенің қайта тарылуы бронх еттерінің тонусынада байланысты. Плевра қуысында теріс қысымның тағы бір себебі альвеолалардың ішкі бетінде сурфактант атты беткі кернеу күші өте төмен заттың болуы. Әрбір альвеоланың ішкі беті осы сурфактантпен майланған. Бұл белок аралас липидтен тұрады. Ол 2 пневмоциттерден бөлініп шығады. Сурфактанттың қалындығы 20-100 нм. Альвеоланың көлемі кішірейген сайын оның беткі кернеу күші төмендей түседі. Сондықтан сурфактантпен көмкерілген альвеола өкпенің трансмуральдық қсысымы қанша жоғарласада қабыспайды, әрқашан кернеліп тұрады. Сурфактантты бар өкпеде ателектаз болмайды. Сонымен альвеоланың серпімділігі сурфактант әсеріне де байланысты. Өкпенің жалпы сыйымдылығы Тыныс алу барысында ауа тыныс жолы арқылы өкпеге кіріп, оттегін берген соң сыртқа шығып отырады. Өкпеге дейін кіріп шығатын ауаның мөшері дем алумен дем шығарудың тереңдігіне байланысты. Бікелкі тыныштық жағдайда демді ішке жай тартып сыртқа шығарса өкпеге дейін кіріп-шығатын ауаның мөшері 500 мл-дей болады. Осы жай дем алғанда тыныс ағзаларына еніп қайта шығатын ауаның мөлшерін (көлемін) қалыпты тыныс ауасы деп атайды. Қалыпты тыныс ауасы тұтасынан өкпе көпіршігіне барып жетпейді, оның 150мл тыныс жолын толтырады да, газ алмасу процесіне қатыспайды. Сондықтан тыныс жолын толтырған ауаны өлі кеңістік ауасы деп атайды. Сөйтіп сырттан келіп түскен ауаның 350 мл ғана өкпеге барып газ алмасу процесіне қатысады. Демді әдеттегідей жай ғана ішке тартып қоймай, одан әрі демді келгенше тереңдете түссе, адам қалыпты тыныс ауасына қосымша 1500-2000 мл ауаны жұта алады. Осылайша қатты дем алғанда қалыпты тыныс ауасына қосымша жұтылатын ауа көлемін резервтік дем алу ауасы дейді. Сөйтіп, демді қатты ішке тартса тыныс жолдарын толтырып өкпеге жететін ауа мөлшері ҚТА (500мл) мен РДАА- нан (1500-2000мл) тұрады. Мұнда дем алу мөлшері дейді.Ол 2000-2500 мл-ге тең. Қалыпты тыныс алу кезінде әдеттегідей дем шығарып, дем алмастан күшпен дем шығарса, тағыда сыртқа 1000-1500 мл ауа шығаруға болады. Мұны резевтік дем шығару ауасы (РДША) дейді. Бұл ауа қалыпты жағдайда өкпеде сақталады, тек демді қатты шығарған сыртқа шығады, сондықтан бұл қор ауа деп те атлады. Сонымен үш түрлі ауа – қалыпиы тыныс ауасы, резервтік дем алу аусы және резевтік дем шығару ауасы бірігіп өкпенің тіршілік сыйымдылығын (ӨТС) құрады.ӨТС=ҚТА+РДАА+РДША ӨТС=500мл + 2000мл +1500мл=4000мл. Былайша айтқанда ӨТС- дегеніміз терең дем алып, іле-шала терең дем шығарған кезде сыртқа шығатын ауаның көлемі. ӨТС ересек адамда 3500-5500мл-дей . ӨТС адамның жасына, жынысына, бойына, дене еттерінің (оның ішінде тыныс еттерінің) күшіне (ширақтылығына) байланысты болады. ӨТС қарт адмда аз, оның қабырға шеміршектері қатайып, өкпесінің серпімді қабілеті төмендейді, сондықтан демді ішке тартқанда кеуде қуысы онша кеңімейді, өкпесі керегінше жазылмайды. Ер адамға қарағанда әйелдің көкірек қуысы тарлау,ал жолақ еттері әлсіздеу келеді. Сондықтанда әйелдеде ӨТС төменірек болады.Спортшы адамның тыныс еттері ширақ, күштірек келеді де, дем алған кезде көкірек қаттырақ керіледі, ӨТС-і жоғары болады. ӨТС-ті, оның құрамындағы ауа түрлерінің көлемін спирометрмен өлшеп немесе спирографпен жазып, олардың мөлшерін спирограмма арқылы табуға болады. Күш салып терең дем шығарған сәтте 1000-1500 мл ауа сыртқа шықпай өкпеде қалып қояды. Мұндай ауа қалдық деп аталады. Қалдық ауамен резевтік дем шығару ауасы қалыпты дем алып, дем шығарытын кезде әрдайым өкпеде қалып отырады. Мұндай екі түрлі ауаның қосындысы функциялық қалдық ауа (ФҚА) деп атал ФҚА=ҚА + РШДА Ал, қалыпты дем алған кезде функциялық қалдық ауа (ФҚА) қалыпты тыныс ауасымен (ҚТА) арласып, әрдайым аздап жанарып отырады. Демді мейілінше ішке тартқан кезде өкпені толтырған ауаның жалпы мөлшері өкпенің жалпы сыйымдылығы (ӨЖС) мен қалдық ауадан (ҚА) тұрады. ӨЖС=ӨТС+ҚА Өкпедегі қалдық ауаның мөлшшшері жанама әдіспен (азот немесе гелий көлемін анықтау арқылы) анықталады. Әдетте қалыпты ауа өкпенің жалпы сыймдылығының ( ӨЖС) 20-30% -іне тең. Қарт адам өкпесінің серпімді қабілеті төмендеп шеміршегі қатайғандықтан өкпенің тіршілік сыйымдылығы азайып кетеді, ал қалдық ауаның көлемі керісінше, көбейе түседі. Тыныстың минуттық көлемі. Бір минут ішінде өкпе арқылы өтетін ауаның көлемі тыныстың минуттық көлемі (ТМҚ) деп аталады. Тыныстың минуттық көлемі бір минут ішінде өкпеге келіп түсетің оттегімен сыртқа шығарылатын көмір қышқылы мөлшерінің ара қатынасына яғни зат алмасу қарқынына байланысты. ТМҚ әдетте орта есппен 6-9 л болса, ал ауыр қара жұмыс істеген адамда 100-120 л-ге жетеді, тіпті одан да асады. ТМҚ қалыпты жағдайда шығарылған ауаны Дуглас қабына жинап, газ санақшысынан өткізу арқылы өлшенеді немесе қалыпты тыныс ауасының (ҚТА) көлемін бір минуттық тыныс жиелігіне (МТЖ) көбейту арқылы анықталады. МТЖ ересек адамда 14-20 ТМҚ осы аталған екі көрсеткіш мөлшеріне қарай өзгеріп отырады. ТМҚ өкпенің желдену мөлшерін, өкпе вентиляциясын көсетеді. Бірақ өкпенің жалпы желдену мөлшеріне альвеолалық желдену мөлшері тең болмайды (кем келеді), өйткені өкпе көпіршігіне сырттан келген ауаның тек 70%-і ғана енеді, қалғаны өлі кеңістіктің желденуін көрсетеді. Альвеолалық желдену өкпедегі ауаның минут сайын жанарып отыру мөлшерінің, өкпедегі газ алмасу қарқының көрсеткіші. Қалыпты тыныс алу кезінде альвеолалық желдену біркелкі болады. Мысалы, өлі кеңістік ауасы 150 мл, ал минуттық тыныс16 болса, өлі кеңістіктің желденуі (ӨКЖ) 150·16=2400мл тең. Ал ӨЖЖ (өкпенің жалпы желденуі) 8000 мл делік, онда альвеолалық желденуі бұдан өлі кеңістіктің желденуі мөлшеріндей кем болады, яғни 8000мл-2400мл=5600мл тең. Егер тыныс жиілігі екі есе өссе, онда альвеолалық желдену төмендейді. Мысалы, өлі кеңістіктің желденуі 150·32=4800мл болса, альвеолалық желдену-8000-4800=3200 мл болады, яғни ол көп төмендейді. Сонымен өлі кеңістіктің желдену мөлшерінің өкпеде өтетін газ алмасуына әсері зор. Өлі кеңістік Ауа жолын дайлаған ауа, газ алмасу процесіне қатыспайды, сондықтан бұл жол өлі кеңістік деп , ал ондағы ауа өлі кеңістік ауасы деп аталады. Өлі кеңістік көлемін анықтау үшін өлген адамның ауа жолын сұйық гипске толтырады да гипс қатқан соң оны басқа ыдыстағы суға салады, сөйтіпығысқан су көлемі арқылы өлі кеңістік өлшенеді. Ол орта есеппен 140-150мл . Өлі кеңістік көлемі ауа жолы құрлысының ерекшеліктеріне байланысты және тыныс ағзаларының қызмет ету қабілетіне қарай ұдайы өзгеріп отырады. Сондықтан өлі кеңістік анатомиялық және физиологиялық болып екіге бөлінеді. Автомиялық өлі кеңістіктің аумағы қан тамырларымен қамтамасызданбаған немесе желденбейтін альвеолалардың санына байланысты. Физиологиялық өлі кеңістік альвеолалық желдену мөлшері және өкпедегі қанның көлемдік жылдамдығына байланысты. Альвеолалық желдену (VA) деңгейімен қан айналысының кіші шеңбері арқылы өтетін қан көлемінің (Q) ұдайы өзгеріп отыруына байланысты физиологиялық өлі кеңістік бірде кеңейіп, бірде тарылып отырады. Бұл тәуелділікті альвеолалық желдену көрсеткішін қан айналу жылдамдығы көрсеткішіне бөлу арқылы анықтауға болады. Желдену мен қан ағысы ( перфузия) өкпенің әр жерінде әртүрлі, кейбір альвеолаларда қан ағысы төмен не мүлде жоқ. Керісінше қан ағысы әдеттегідей болса да желденбейтін альвеолалар болады. Сонымен өлі кеңістік аумағының ұлғаюы газ алмасуының төмендегенің көрсетеді. Оның кеңеюі альвеолалық желденумен альвеола қабырғасындағы көлемдік қан айналу жылдамдығына байланысты, сондықтанда бұларға әсер ететін әртүрлі факторлар өлі кеңістік көлемін өзгерте алады. Мысалы, бронх еттері жиырылса, альвеолалар қабынса ауаның өкпеге өтуіне кедергі туады, сөтіп өлі кеңістік кеңейді. Анатомиялық өлі кеңістіктің мынадай биологиялық маңызы бар: 1. Ауа жолының ішкі жағын астарлаған шырышты қабық ұдайы дымқылданып тұратын болғандықтан өкпеге өтіп бара жатқан ауа да дымқыл болады және тыныс жолы қырғап кетпей, ұдайы дымқыл күйінде сақталады. 2. Өлі кеңістік ауаға ілесіп келген шан-тозанды, ондағы микроптарды одан әрі өткізбейді, сөйтіп өкпені , демек бүкіл адам денесін іңдеттен қорғайды. Ауадағы ұсақ заттар шырышты қабықтын бетіне қонады да, осы арадағы кірпікше эпителийдің қимылымен сыртқа қарай ығыстырылады. Егер жиналып, тоқталып қалса, жөтелу, түшкіру , рефлекстері туады да сыртқа шығарылады. 3. Өлі кеңістік альвеоланы ыстық суықтан сақтайды, ауа жолындағы шырышты қабықтың қан тамырлары кеңейсе суық ауа жылынады, ал тарылса ыстық ауа суиды. Сөйтіп өкпеге кіретін ауаның қызуы ұдайы бірқалыпты ұсталады. Өкпе мен тканьдегі газ алмасу. Дем алғанда өкпеге кіретін атмосфералық ауа мен деммен бірге шығатын немесе альвеолалық ауаның құрамындағы әр газдың мөшерін жеке салыстырып өкпе альвеоласындағы газдармен қан құрамындағы газдардың өту бағытын байқауға болады. Негізгі газдар атмосферада, оның жеке қабаттарында ұдайы бір мөлшерде болады. Адам дем алғанда осы атмосфералық ауа өкпеге енеді, ал өкпедегі альвеолалық ауа мен дем шығарғанда шығатын ауада оттегімен көмір қышқыл газ мөлшері ұдайы өзгеріп отырады: оттегі азайып, көмір қышқылгаз көбейеді. Деммен бірге шығатын ауамен альвеолалық ауадағы оттегімен көмір қышқыл газ мөлшерін салыстырсақ деммен шыққан ауада оттегі көбірек, көмір қышқыл газ азырақ: альвеолалық ауа өкпеден шығарда тыныс жолындағы атмосфералық ауамен араласып кетеді. Өпеде газ алмасуының негізгі көрсеткіші- альвеолалық ауадағы газдардың құрамы мен мөлшері. Атмосфералық ауамен альвеолалық ауа құрамындағы газдардың мөлшерін салыстырсақ, оттегінің атмосферадан қанға, ал көмірқышқыл газдың қаннан альвеолаға өтетінің байқауға болады. Белгілі тканьмен құрамындағы газдармен алмасу тәртібін білу үшін қандағы газдардың физикалық жайымен мөлшерін, кернеу күшін анықтап алу қажет. Әрбір газ қанда еріген не химиялық жолмен байланысқан күйінде кездеседі. Биологиялық мембрана арқылы тек еріген газдар өтеді. Газдар қан айналысының үлкен және кіші шеңберлеріндегі капилярлардан бір тәртіппен өтеді, сондықтан өкпеде немесе белгілі тканьде өтетін газ алиасуын бірге қарауға болады. Әрбір газ бір және бірнеше қабатты мембранадан өте алады. Оның өтуі мембрананың екі жағындағы меншікті қысымға, ондағы айырмашылыққа байланысты. Басқаша айтқанда, газ бір жерден екінші жерге қысымның жоғарғы жағынан төмен жағына қарай диффузия жолымен көшеді. Ауадағы газдың меншікті қысымын білу үшін алдымен оның мөлшерін және барлық газдардың жалпы қысымын анықтап алу қажет. Қандағы жалпы газ қысымын 1858 ж. И.М. Сеченов анықтаған. Әр газдың меншікті қысымы қанда кернеу күшіне тең болса, сұйықтықта және ерітінді үстінде газ тепе-теңділігі пайда болады. Ал газдың меншікті қысымы кернеу күшінен жоғары болса, ол ери бастайды, кернеу күші жоғары болса, газ сұйықтықтың құрамынан бөлініп шығады. Кернеу күші деп бір молекула газдың ерітіңдіден сыртқа шығаруға жұмсайтын күшін айтады. Газдың еруі ерітіндінің құрамына, сұйықтықтың үстіндегі газ қалпында сақталған газдардың көлемі мен мөлшеріне, ерітіңдінің температурасына және газдың табиғатына байланысты болады. Газдың ерітіндіге көшуі мен ерітінді үстіңдегі газдар қатарына шығуы арасында тепе- теңдік болады. Газ молекуласының ерітіңдіден бос газдар арасына шығарытын күшін газдың сұйықтықтағы кернеуі деп атайды. Бір жағынан газдың альвеола ауасындағы меншікті қысымын, екінші жағынан сол газдың артериясымен венадағы, сондай-ақ тканьдегі кернеу күшін өзара салыстыра отарып, газ диффузиясының бағытын анақтайды. Қан айналысындағы кіші шеңберіндегі капилярларда, оттегінің меншікті қысымы венадағы кернеу күшінен 60 мм жоғары, сондықтанда оттегі альвеоладан венаға ауысады, сөтіп вена қаны артерия қанына айналады. Вена қаныңдағы көмір қышқыл газдың кернеу күшті альвеоладағы меншікті қысымнан 6мм жоғары. Айырмашылықтын аздығына қарамастан көмір қышқыл газ венадан альвеолаға өтеді. Бұл газдың физикалық қасиетіне байланысты-СО2 қанда тез еритін газ, оның дифузиялық қасиеті де оттегінікінен әлдеқандай жоғары. Қан айналысының үлкен шеңберіндегі капиллярлардағы оттегі артериядан тканьге ауысады, өйткені оттегінің қандағы кернеу күші тканьдегі кернеу күшінен сынап бағанасы бойынша 80 мм жоғары. Көмір қышқыл газдың тканьдегі кернеу күші қандағыдан 20мм жоғары, сондықтанда көмірқышқыл газ тканьнен қанға ауысады. Сонымен қандағы газдардың диффузия арқылы бір жерден екінші жерге өтуі, негізіне әрбір газдың мембрананың екі бетіндегі меншікті қысымына мұндағы айырмашылыққа байланысты. Оттегі т.б газдар, сөзсіз қысымы жоғары жатқан қысымы төмен жаққа қарай ойысады. Мұнымен бірге газ диффузиясына басқа да факторлар әсер етеді. Оларды газ алмасуына жалпы және арнайы әсер ететін факторлар деп екі топқа бөлуге болады. Жалпы әсер ететін факторлар: 1. Газ атаулының диффузиялық қасиеті. Мәселен, көмір қышқыл газдың бұл қасиеті оттегінікінен 24 есе жоғары. Сондықтан көмір қышқыл газдың меншікті қысымы аз болса да мембрана арқылы өте алады. 2. Мембрананың өткізгіштік қасиеті. Бұл қасиет неғұрлым жоғары болса, газ диффузиясы да шапшан болады. 3. Минут сайын қанға өтетін газ мөлшері қан айналысының жылдамдығына байланысты. 4. Артериямен вена арасындағы көпіршелер қан айналысына қатысады да капиллярдағы қанның ағысын, оның шапшандығын өзгертеді, демек бұл да газ диффузиясына әсер етеді. Өкпедегі газ алмасуына арнайы әсер ететін факторлар: 1. Өкпедегі ауаның көлемі. Бір минут ішінде өкпеге кіріп шығатын ауаның көлемі өсіп қан ағысына сәйкес келсе, өкпемен қан арасындағы газ алмасуы шапшандайды. 2. Өкпе капиллярындағы қан мен альвеоладағы ауаның ортасындағы бөгет эндотелий мен альвеола эпителиінің жұқалығы (4мкм), қандағы газдармен альвеоладағы ауаның өзара жанасу дәрежесі. Егер адамның екі өкпесіндегі альвеолаларды жазып жіберсе, олар 100м2 орын алар еді. Газдардың осндай аудан арқылы альвеолалармен беттесуі нәтижесінде диффузия да жеңілмейді. Ал ауру адамда өкпенің газдармен беттесу көлемі азайып кетеді, бұл газ алмасуына кедергі жасайды. 3. Оксигемоглобиннің ткань капиллярында ыдырау дәрежесі мен қанда еріген қан көлемінің өсуі бұлар жоғары болса, тканьде газ алмасу жеңілдей түседі. 4. Белгілі бір тканьннің оттегіне мұқтаждығы – мембрана арқылы тек еріген агз ғанаөте лады, оксигемоглобинтез ыдырап, оттегі неғұрлым көп бөлінсе, оттегі тканьге соғұрлым тез өтеді. Осы жағдайда ткань оттегіне неғұрлым мұқтаж болса, ол оттегін соғұрлым тез сіңіреді. Денеде газ алмасуы негізінен физикалық заңға бағынады, бірақ оған көптеген биологиялық процестерді өзгерте отырып физикалық процестерді де реттейді. Оттегінің қан арқылы тасымалдануы Оттегі көбінесе гемоглобинмен қосылып оксигемоглобин түрінде тасымалданады. Қандағы газдардың, әсіресе еріген газдардың жалпы көлемі олардың атмосферадағы меншікті қысымына байланысты. Оттегінің меншікті қысымын әдейі жоғарылатса, ол қанда көбейе түседі. Ал капиляр эндотелиінен тек еріген газ өтетіні белгілі, осыған орай оттегі тканьде де көбірек өтеді. Оттегінің бұл қасиеті медицинада емдеу мақсатымен кеңінен қолданылыды. Адам оттегіне толы қысым камерасына кіргізіледі де оттегінің қандағы меншікті қысымы көбейтіледі. Мұның нәтижесінде қанда гемоглобин оттегімен әрекеттесіп, түгелдей оксигемоглобинге айналады, еріген оттегінің көлемі де арта түседі, сөтіп қан әбден оттегіне қанығады. Гемоглобиннің толық рксигемоглобинге айналуы, яғни 100мл қандағы оттегінің мейлінше көбеюі қанның оттегіне қанығу сыйымдылығы деп санслсды. Әдетте бір литр қанның оттегіне деген сыйымдылығы 180-200мл. Мұны қандағы гамоглобин мөлшеріне қарап есептеп білуге болады. Бір грамм гемоглобин 1,34мл оттегімен әрекеттесетіні белгілі. Демек, бір литр қанда 140г гемоглобин болса, осы санды 1,34-ке көбейтіп, қанда қанша оттнгі бар екенін анықтауға болады. Оттегі артерия қанынан тканьге түгелдей өтпейді, оның біразы ғана қанын да қалып қояды. Оттегінің артерия қанынан тканьге келіп сіңген бөлігін оттегін сіңіру коэффициенті деп атайды. Мұны білу үшін артерия қаныңдағы айырмашылық есептеп шығарылыды да, бұл артерия қанының оттегі сыйымдылығына бөлініп, 100-ге көбейтіледі. Осылай шығару арқылы оттегінің сыйымдылығы артерия қаныңда 200млл-ге, венада 120млл-ге тең екені анықталды. Демек, оттегін сіңіру коэффициенті (200-120): 200• 100= 40%. Әдетте тыныш отырған адамда ол 30-40%; қара жұмыс істеп көп күш жұмсаған адамда 50-60%-ке жетеді. Зор қарқынмен қызмет атқарған ағзаның оттегін халықты жаппай зақымдаушы қаруларға ядролық қондырғалар, химиялық және бактериологиялық құралдар жатады. Ядролық қару – ең қуатты зақымдаушы құрал, ол жарылу арқылы әсер ететін және ядролық ыдырау кезінде бөлінетін энергияны пайдалануға негізделген. Жапонияның Хиросима мен Нагасаки қалаларына Америка құрама Штаттарының ядролық бомба тастауы бүкіл әлемді дүр сілкіндірді. Бұл тұрғындардың ядролық қарудың табиғатынан, оның жарылу кезіндегі және одан кейінгі зақымдаушы қасиеттерінен бейхабар болуы, зақымданған территорияларда жүріп – тұру тәртібін білмеуі, қандай да болмасын қорғану құралдарының мүлдем жоқтығы салдарынан бейбіт халықтың шығынына әкеп соқтырды. Адамдардың радиоактивтік сәулелермен зақымдануының әсері қазіргі кезге дейінгі білініп келеді. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін экономиялық жағынан қуатты империалистік державаларды билеуші топтары өздерінің сыртқы саясатын Совет Одағына және басқа да социалистік елдерге қарсы агрессиялық соғыс тұрғысынан құрды, мұның өзі жанталаса қарулану, өз армияларын ядролық, химиялық және биологиялық қарулармен жарақтандыру күш к  Источник:

ТЫНЫС АЛУ.

Тыныс алу деп ауадан оттегш сіңіріп, көмір кышқыл газын шығаруын қамтамасыз ететін өзара байланысты көптеген процес-терді айтады. Оттегінің қатысуымен организмде тотығу процесс өтеді. Құрамындағы органикалық заттардың тотығуы нәтижесін-де клеткалар мен тканьдерде тіршілікке қажет энергия пайда болады. Мұнымен қатар тотығу барысында көмір қышқыл газы түзіледі. Бұл газ уақытында сыртка шығарылып түрмаса көпте-ген тіршілікке қажет процестер тоқтап денеде су тұрақтылығы (изогидрия), жылу тұрақтылығы (изотермия) бұзылады да адам өміріне қауіп туады. Демек, организм ауадан үздіксіз оттегін алып, ұдайы көмір қышқыл газын сыртқа шығарып тұрса ғана өмів сүре алады.

тыныс алу негізінен бес кезеңнен (этаптан) тұрады:

1) сыртқы тыныс алу — ауадағы газдарды (атмосферадан) өкпеге әкеліп, өкпеден (тотыққан) қайтадан атмосфераға шығарып тұру;

2) өкпе көпіршіктеріндегі (альвеолалардағы) газдар мен қан

құрамындағы газдардың алмасуы;

3) газдардың өкпеден тканъге, тканьнеы өкпеге қан ағынымен

тасымалдануы;

4) ткань мен қан арасында газ алмасуы;

5) ішкі тыныс алу — клетка құрамындағы органикалық зат-тардың тотығуы. Бұл — биохимиялық процесс. Тыныс алудың ал-ғашқы 4 кезенін физиология, соңғысын биохимия зерттейді.

Кейбір медициналық оқулықтарда тыныс алудың алғашқы 4 кезеңі басқаша топталады. Мысалы, 1—2-ші кезеңдер бір кезең ретінде сыртқы тыныс алу деп аталады да, 3-ші кезең екіге бөлі-неді (газдардың қан арқылы өкпеден тканьге өтуі 2-ші кезеңге, тканьнен өкпеге тасымалдануы 4-ші кезеңге жаткызылады). Ал тканьде газ алмасуы 3-ші кезен деп саналады. Мұндай жіктеу ты-ныс алу патологиясын зерттеу ісін жеңілдетеді. Бірақ тыныс алу-дың кейбір кезеңдері механизмдері жағынан өзара ұқсас болған-дықтан, оларды бірге қараған жөн, мысалы, газдардың өкпеде және тканьде алмасуы бір-бірімен ұқсас, сондай-ақ газдардың өкпеден тканьге жэне керісінше, тканьнен өкпеге кан аркылы та-сымалдануы да бір топтастырылған дұрыс.

Сыртқы тыныс.

Дем алу және дем шығару механизмі. Сырткы тыныс алу, яғни газдардың ауадан өкпеге өтуі, өкпеден кайта атмосфераға шыға-рылуы екі кезеңнен: дем алу (инспирация) және дем шығарудан (экспирация) тұрады. [Инспирация мен экспирация тірі организм-Де өзара жымдасып "үйлесін тапқан, өмірі бойы бірінен сон. бірі кезекпен келіп алмасып отырады. 1'Геріс кысым ауаның өкпеге кіруін, яғни дем алуды жеңілдетеді, венадагы қанның жүрекке қайтып оралуын қамтамасыз етеді: плевра жапырақшалары аралығындағы қысымның төмендеуіне байланысты көкірек қуысындағы үлкен веналар мен жүрекше кенеіііп қанды жүрекке қарай тартады.

Плевра жапырақшалары аралығында әдетте газ (ауа) бол-майды. Плевралық қуысқа аздап болса да ауа кіре калса ол бір-тіндеп канға сіңеді. Плевралық куыска ауа кіруі пневмоторакс пен аталады. Оған ауа көп кірсе тыныс тарылады. Пневмото-ракс висцеральдық немесе париетальдық плевра жарақаттан-ранда болады. Қейде науқасты емдеу мақсатымен де, қолдан пневмоторакс жасалады (плевра қуысы жартылай немесе бір жарынан ауага толтырылады).

Өкпенің серпімділігі мен серпін күші

I Өкпеде серпімді тканьдер көп. Сондықтан да ол созылып қай-та тартылып алгашқы қалпына келе алады^ Өкпе ширыруы мең созылуы тығыз байланысты. Созылған өкгіё" тканін бұрынры қал-пына келтіретін күш серпін күші деп аталады. Өкпе неғұрлым со-ЗЫЛРЫШ келсе, оның серпімділігі де сорұрлым жорары болады. Серпін күші өкпенің аумағын тарылта отырып, висцеральдық плевраны париетальдық плеврадан тартып ажыратура тырысады. Бұл плевра куысындағы қысымды азайтатын негізгі себептің бірі. Созылған өкпенің қайта тарылуы бронх еттерінің тонусына да байланысты. Плевра қуысында теріс қысымның тағы бір себе-бі альвеолалардың ішкі бетінде сурфактант атты беткі кернеу күші өте төмсн заттың болуы. Әрбір альвеоланың ішкі беті осы сур-фактантпем майланран. Бұл белок аралас линидтен тұрады. Ол II пневмоциттерден бөлініп шығарады. Сурфактанттың қалыңдыры 20—100 нм. Альвеоланыц көлемі кішірейген сайын оның беткі кернеу күші төмендей түседі. Сондықтан сурфактантпен көмке-рілгец альвеола өкпенің трансмуральдық қысымы қанша жоғарласа да қабыспайды, әрқашан кернеліп тұрады. Сурфактанты бар өкпеде ателектаз болмайды. Сонымен альвеоланың серпімділігі сурфактант әсеріне де байланысты.

Өкпенің созылған соң тарылраштыры оның созылу дәрежесімен (С) белріленеді. Өкпенің созылу дәрежесі (С) 'өкпе көлемі

(АҮ]) мен трансмуральдық қысымның (ДРІ) өзгеруіне байланысты ЬҮ-І _ЛТг . . ты 1 = _Др . Жасы келген адамда өкпенің созылу дәрежесі су баранасы бойынша 200 мл/см-ге тең, ал жасқа толмағаи балада 5—10 мл/см. Өкпе ауруларын анықтауда бұл көрсеткіштерді пай-далануға болады.

Альвеола ішіндегі кысым (Р_а ) мен плевра қуысындағы айырмаоы трансмуральдык. қысым (Р,) деп аталады.

Ателектаз — өкпе альвеоласыныц қабысып жабылуы.қысымның (Р)

Өкпенің жалпы сыйымдылығы

Тыныс алу барысында ауа тыныс жолы арқылы өкпеге кіріп, оттегін берген соң сыртқа шырып отырады. Өкпеге дейін кіріп-шығатың ауаның мөлшері дем алу мен дем шырарудын тереңдігі-не байланысты. Біркелкі тыныштық жардайда демді Ншке жай тартып сыртқа шырарса өкпеге дейін кіріп-шыратын ауанын мөл-шері адамда 500 мл-дей болады. Осы жай дем алранда тыныс ағ-заларына еніп кайта шыратын ауанын мөлшерін (көлеыін) қа-лыпты тыныс ауасы (ҚТА) деп атайды. ҚТА тұтасынан өкпе кө-піршігіне барып жетпейді, оның 150 мл тыныс жолын толтырады да, газ алмасу процесіне катыспайды. Сондықтан тыныс жолын толтырран ауаны «өлі» кеңістік ауасы ден атайды. Сөйтіп сырт-тан келіп түскен ауаның 350 мл рана өкпеге барып газ алмасу пр<жесіне қатысады.

/Демді әдеттегідей жай рана ішке тартып қоймай, одан әрі демді әлі келгенше тереңдете түс^е, адам ҚТА-сына қосымша 1500—2000 мл ауаны жұта алады. Осылайша қатты дем алранда ҚТА-сына қосымша жұтылатын ауа көлемін резервтік (қосымша) де.п алу ауасы (РДАА) дейді. Сөйтіп, демді қатты ішке тартса тыныс жолдарын толтырып өкпеге жететін ауа мөлшері ҚТА (500 мл) мен РДАА-нан (1500—2000 мл) түрады. Мұны дем алу мөлшері дейді.Юл 2000—2500 мл-ге тен.

Қалыпты тьшыс алу кезінде әдеттегідей дем шырарып, дем алмастан күшпен дем шығарса, ТЗРЫ да сыртқа 1000—1500 мл ауа шыраруға болады. Мұны резервтік (қосымша) дем шыгару ауа-сы (РДША) дейдіГБұл ауа қалыпты жардайда өкпеде сақталады, тек демді қатты шығарғанда сыртқа шырады, сондықтан бұл қор ауа деп те аталады. Сонымен үш түрлі ауа — қалыпты тыныс ауасы, резервтік дем алу ауасы және резервтік дем шырару ауасы бірігіп өкпенщ тіршілік сыйымдылыгын (ӨТС) құрады.

ӨТС=ҚТА + РДАА+РДША ӨТС = 500 мл + 2000 мл---1500 мл = 4000мл_РІ>

Былаиша айтқанда ӨТС дегеніміз — терең дем алып, іле-шала терең дем шығарған кезде сыртқа шыратын ауаның көлеуі. ӨТС ересек адамда 3500—5500 мл-дей. ӨТС адамның жасына, жыны-• сына, бойына, дене еттерінін, (оның ішінде тыныс еттерінің) күші-не (ширақтырына) байланысты болады. ӨТС карт адамда аз, оның қабырға шеміршектері қатайып, өкпесінің серпімді қабілеті төмендейді, сондықтан демді ішке тартқанда кеуде қуысы онша кеңімейді, өкпесі керегінше жазылмайды. Ер адамға қараранда әйелдің көкірек қуысы тарлау, ал жолақ еттері әлсіздеу келеді. Сондыктан да әйелдерде ӨТС төменірек болады. Спортшы адам-ның, тыныс еттері ширақ, күштірек келеді де, дем алған кезде кө-кірек қаттырақ керіледі, ӨТС-і жоғары болады.

ӨТС-ті, оның құрамындағы ауа түрлерінің көлемін спирометр-мен өлшеп немесе спирографпен жазып, олардың мөлшерін спи-рограмма арқылы табуға болады.

Күш салып терең дем шығарған сәтте 1000—1500 мл ауа сыртқа шықпай өкпеде қалып қояды. Мұндай ауа қалдық ауа (ҚА) деп аталады. Қалдық ауа мен резервтік дем шығару ауасы калыпты дем алып, дем шығарған кезде әрдайым өкпеде қалып отырады. Мұндай екі түрлі ауаның қосындысы функциялық қа.І-дық ауа (ФҚА) деп аталады.

ФҚА=ҚА + РШДА

Ал қалыпты дем алған кезде функциялық қалдық ауа (ФҚА) қалыпты тыныс ауасымен (ҚТА) араласып, әрдайым аздап жа-ңарып отырады. Демді мейлінше ішке тартқан кездегі өкпені тол-тырған ауаның жалпы мөлшері өкпеніқ жалпы сыйымдылығы (ӨЖС) деп аталады. ӨЖС өкпенің тіршілік сыйымдылығы (ӨТС) мен қалдық ауадан (ҚА) тұрады.

ӨЖС = ӨТС-|-ҚА

Өкпедегі қалдық ауаның мөлшері жанама әдіспен (азот немесе гелий көлемін анықтау арқылы) анықталады. Әдетте ҚА өкпе-нің жалпы сыйымдылығының (ӨЖС) 20—30%-іне тең. Қарт адам өкпесінің серпімді қабілеті төмендеп шеміршегі қатайғандыктан өкпенің тіршілік сыйымдылығы азайып кетеді, ал қалдық ауаның көлемі, керісінше, көбейе түседі.

Тыныстың минуттық көлемі

Бір минут ішінде өкпе аркылы өтетін ауаның көлемі тыныстыц минуттык, көлемі (ТМК) деп аталады. ТМК бір минут ішінде өкпеге келіп түсетін оттегімен сыртқа шығарылатын көмір кыш-қылы мөлшерінің арақатынасына яғни зат алмасу қаркынына байланысты. ТМҚ әдетте орта есеппен 6—9 л болса, ал ауыр, қа-ра жұмыс істеген адамда 100—120 л-ге жетеді, тіпті одан да аса-дьы ТМҚ қалыпты жағдайда шығарылған ауаны Дуглас кабына жтгаап, газ санақшысынан өткізу арқылы өлшенеді немесе қалып-ты тыныс ауасының (ҚТА) көлемін бір минуттык тыныс жиілігіне (МТЖ) көбейту арқылы анықталады (ТМК=ҚТАх хМТЖ). МТЖ ересек адамда 14-20. ТМК осы аталған екі көр-сеткіш мөлшеріне карай өзтеріп отырады. ТМК өкпенің желдену мөлшерін, өкпе вентиляциясын көрсетеді. Бірак өкпенің жалпы желдену мөлшеріне альвеолалық желдену мөлшері тең бол-майды (кем келеді), өйткені өкпе көпіршігіне сырттан келген ауаның тек 70%-і ғана енеді, қалғаны «өлі» кеңістіктің желде-нуін көрсетеді. Альвеолалык, желдену өкпедегі ауаның минут сайын жаңарып отыру мөлшерінің, өкпедегі газ алмасу каркыны-ның көрсеткіші. Қалыпты тыныс алу кезінде альвеолалық жел-дену біркелкі болады. Мысалы, «өлі» кеңістік ауасы 150 мл, ал минуттық тыныс 16 болса, «өлі» кеңістіктің желденуі (ӨКЖ) 150x16 = 2400 мл тең. Ал ӨЖЖ (өкпенің жалпы желденуі) 8000 мл делік, онда альвеолалық желденуі бұдан «өлі» кеңістіктің желде-нуі мөлшеріндей кем болады, яғни 8000 мл —2400 мл = 5600 мл тең.

Егер тыныс жиілігі екі есе өссе, онда альвеолалық желдену т,ө-мендейді. Мысалы, «өлі» кеңістіктің желденуі.—150 (ӨКА) X Х32 (МТЖ)=4800 мл болса, альвеолалық желдену —8000— —4800 = 3200 мл болады, яғни ол көп төмендейді. Сонымен «өлі» кеңістіктің желдену мөлшерінің өкпеде өтетін газ алмасуына әсе-рі зор.

«Өлі» кеністік. Ауа жолын жайлаған ауа, газ алмсу проце-сіне катыспайды, сондықтан бүл жол «өлі» кеңістік деп, ал онда-ғы ауа «өлі» кеңістік ауасы деп аталады. Өлі кеңістік көлемін аныктау үшін өлген адамның ауа жолын сұйық гипске толтырады да гипс қатқан сон, оны баска бір ыдыстағы суға салады, сөйтіп ығысқан су көлемі арқылы өлі кеңістік өлшенеді. Ол орта есеппен 140—150 мл. «Өлі» кеңістік көлемі ауа жолы құрылысының ерек-шеліктеріне байланысты және тыныс ағзаларының қызмет ету қабілетіне қарай ол ұдайы өзгеріп отырады. Сондықтан «өлі» ке-ңістік анатомиялық және физиологиялық болып екіге бөлінеді.

Анатомиялық «өлі» кеңістіктің аумағы қан тамырларымен камтамасызданбаған немесе желденбейтін альвеолалардыа са-нына байланысты (40-сурет).

Физиологиялық «өлі» кеңістік альвеолалық желдену мөлшері жәнс өкпедегі қанның көлемдік жылдамдығына байланысты.

Альвеолалық желдену (Ү_А ) деңгейі мен қан айналысының кі-ші піеңбері арқылы өтетін қан көлемінің (<5) ұдайы өзгеріп оты-руына байланысты физиологиялық өлі кеңістік бірде кеңейіп, бірде тарылып отырады. Бұл тәуелділікті альвеолалық желдену (Үд ) көрсеткішін қан айналу жылдамдығы көрсеткішіне бөлу арқылы (Үд :(^ )анықтауга болады.

Қалыпты дем алу процесі аяқталған сәтте физиологиялық «өлі» кеністік—д— = —0,8 ге жақындайды. Бұл альвеолалық желдену көрсеткішінің қан айналысының кіші шецбері арқылы бір минутте өтетін қан көлемінен едәуір төмен екенін, ЯРНН «өлі» ке-ңістіктің ұлғайғанын көрсетеді.

Егер-т^-= 1-ден жоғары болса, альвеолалық желденудің қан

перфузиясынан (айналысынан) көп жоғары, яғни өкпеде газ ал-масуы деңгейінің төмен екенін, басқаша айтқанда «өлі» кеністік аумағының кеңейгенін көрсетеді.

Желдену мен қан ағысы (перфузия) өкпенің әр жерінде әртүр-лі, кейбір альвеолаларда қан ағысы төмен не мүлде жоқ. Қерісін-ше қан ағысы әдеттегідей болса да желденбейтін альвеолалар болады (40-сурет). Сонымен «өлі» кеңістік аумағының ұлғаюы газ алмасуының төмендегенін көрсетеді. Оның кеңеюі альвеолалық желдену мен альвеола кабырғасындағы көлемдік қан айналу жылдамдығына байланысты, сондықтан да бұларға әсер ететін әртүрлі факторлар «өлі» кеңістік көлемін өзгерте алады. Мыса-лы, бронх еттері жиырылса, альвеолалар қабынса ауаның өкпеге өтуіне кедергі туады, сөйтіп «өлі» кеңістік кеңейеді.

Анатомиялық «өлі» кеңістіктің мынадай биологиялық маңы-зы бар:

1. Ауа жолының ішкі жағын астарлаған шырышты қабық ұдайы дымқылданып тұратын болғандықтан өкпеге өтіп бара жатқан ауа да дымқыл болады және тыныс жолы құрғап кетпей, ұдайы дымқыл күйінде сақталады.

2. «Өлі» кеңістік ауаға ілесіп келген шаң-тозанды, ондағы микробтарды одан әрі өткізбейді, сөйтіп өкпені, демек бүкіл адам денесін індеттен қорғайды. Ауадағы ұсақ заттар шырышты кабык,-тың бетіне қонады да, осы арадағы кірпікше эпителийдің кнмы-лымен сыртқа карай ығыстырылады. Егер жиналып, топталып қалса, жөтелу, түшкіру, рефлекстері туады да сыртқа шығары-лады.

3. «Өлі» кеңістік альвеоланы ыстық суықтан сақтайды, ауа жолындағы шырышты қабықтың қан тамырлары кеңейсе суык ауа жылынады, ал тарылса ыстық ауа суиды. Сөйтіп өкпеге кіретін ауаның қызуы ұдайы бірқалыпты ұсталады.

Спирография: технология және студенттік  3 өлшеу нәтижелерін өңдеу Курс с. PR арнайы 3-94-01d. 19.05  Ғылыми жетекшісі Сергей Пасечник Вениаминович  тыныс алу функциясы күйін сипаттайтын тыныс алу функциясы негізгі көрсеткіштері Мәскеу 1996 зерттеу /> тыныс алу функциясын жағдайын сипаттайтын барлық көрсеткіштер төрт топқа бөлуге болады. Бірінші топқа өкпе көлемі мен әлеуетін сипаттайтын көрсеткіштерді қамтиды. Өкпе көлемінің үшін: көлемі, инспираторлы резервтік көлемі, инспираторлы резервтік көлемі, шығарудағы резервтік көлемі және қалдық көлемі (ең жоғары терең тыныс кейін өкпе қалған ауаның сомасы) тыныс. Өкпе сыйымдылығы жатады: жалпы сыйымдылығы (максималды ингаляция кейін өкпе ауа Қазіргі сомасы), инспираторлы қабілетін (тыныс алу көлемі мен демалуда резервтік көлемі тиісті ауаның сомасы), өмірлік сыйымдылығы (тыныс алу көлемінің тұратын демалуда резервтік көлемі мен дем шығару) функционалдық қалдық қуаты (Приливной кейін өкпе қалған ауаның сомасы - қалдық ауа және резервтік шығарудағы көлемі). тыныс алу жиілігі, тыныс алу көлемі, тыныс алу минуттық көлемі, мин альвеолярлы желдету, ең желдету, резервтік коэффициентін немесе тыныс алу резервтерін тыныс алу: екінші топ өкпе желдетуді сипаттайтын көрсеткіштерді қамтиды. Үдемелі өмірлік сыйымдылығы (үлгі Тиффно және Votchala) және Дем алу мен дем (пневматикалық) кезінде тыныс алу ең үлкен көлемі бағамы: Үшінші топ бронхтық өткізгіштіктің күйін сипаттайтын көрсеткіштері жатады. Төртінші топ өкпе тыныс алу және газ алмасу тиімділігін сипаттайтын көрсеткіштері жатады. Бұл көрсеткіштер жатады: альвеолярлы ауаның құрамы, оттегі сіңіру және көміртегі диоксиді, артериялық және веноздық krovi1 газ құрамын релизін Барлығы спирографиялық зерттеу жұтып оттегінің саны бойынша базальды метаболикалық ставкасын анықтауға мүмкіндік береді /> тыныс алу функциясы Жалпы спирографиялық зерттеу  туралы /> әдістері  бағалау спирографиялық көрсеткіштерді  дені сау адамдардың сараптама алынған стандарттарға сәйкес оларды...

салыстыру арқылы өндірілген көрсеткіштердің  спирографиялық сандық. Дені сау адамдардың бар елеулі жеке айырмашылықтар көрсеткіші жалпы орташа пайдалану және пәндердің шот жынысы, жасы, биіктігі мен салмағы назарға емес, әдетте, мәжбүр. Бірнеше немесе осы факторлардың барлығы әсері тиісті мән деп аталады ескере отырып, есептелген жеке стандарты. Дені сау адамдардың жеке айырмашылықтарды белгіленген диапазонында - ең көрсеткіштер үшін кейбір спирографиялық дұрыс мәндерді әзірледі. Ең кең таралған саны көп функционалдық параметрлерін дұрыс мәндерін есептеу үшін метаболизмі базальды керек. Әр жағдайда дұрыс мәні 100% алынды, және нәтижесінде эксперименттік отыр - байланысты пайызбен көрсетілген. Тиісті мәндерді пайдалану азайтады, бірақ толық көрсеткіштердің көпшілігі үшін 80-120% шегінде байланысты сау адамдардың жеке айырмашылықтарды жою және кейбір жоқ - тіпті кең ауқымына. Бұл, әсіресе, бұзылуының бастапқы диагноз, спирографиялық өнімділігін бағалау айтарлықтай қиындықтар тудырады. Қайталама зерттеулер дәлел бар болса, орасан зор өзгерістер болды. Науқастың алдыңғы сараптама нәтижесіне Тіпті шағын ауытқу орын алған өзгерістер модулі мен бағытын көрсетуі мүмкін. Түзетіңіз оларды бағалау тек репродукциялық индексі берілуі мүмкін. Ойналатын астында сенімді нақты өзгерістер орын алды тән белгісіздік ажырата қабылданған әдісімен қайталап өлшеу диапазоны жатады. жалпы қате спирографиялық зерттеу адам қате зерттелген тән ауытқуына байланысты spirogram және физиологиялық үшін санайды алып тастау, құрылғының дизайны байланысты кездейсоқ және жүйелі қателерді қамтиды. Қайталама өлшеу вариация репродукциялық стандартты ауытқу көрсеткіші болып табылады. 95% сенімді интервал бағалауға қабылданған биологиялық параметрлерін репродукциялық. ол қайталап өлшеу бірқатар ғылыми-зерттеу процесінде қайта шегін асып мәні болып табылады, онда ол жарамсыз нәтижесінде өшірілуі керек екенін есте ұстау үшін, сондай-ақ маңызды болып табылады.

ыныс алу жүйесі – мүшелер мен ұлпаларға қоршаған ортадан оттегін жеткізіп, көмір қышқыл газын сыртқа бөліп шығаруды қамтамасыз етеді. Сыртқы тыныс алу, яғни газдардың ауадан өкпеге өтуі, өкпеден қайта атмосфераға шығарылуы екі кезеңнен: демалу (инспирация) және демшығарудан (экспирация) тұрады. Инспирация мен экспирация тірі организмде өзара жымдасып үйлесім тапқан, өмір бойы бірінен соң бірі белгілі бір ырғақпен алмасып отырады. Тыныс алу процесінің нәтижесінде организмге түскен оттегі клеткаларға жеткізіліп, онда ол биохимиялық реакцияларға қатысады. Аталған процесс мына тәртіпте орындалады:

1. Сыртқы тыныс алу - ауадағы газдарды (атмосферадан) өкпеге әкеліп,

өкпеден қайтадан атмосфераға шығарып тұру;

2. Өкпе көпіршіктеріндегі (альвеолалардағы) газдар мен қан құрамындағы

газдардың алмасуы;

3. Газдардың өкпеден ұлпаға, ұлпадан өкпеге қан ағынымен тасымалдануы;

4. Ұлпа мен қан арасындағы газ алмасуы;

5. Ішкі тыныс алу - клетка құрамындағы органикалық заттардың тотығуы.

Көмір қышқыл газын шығару процесі де оттегін пайдалану жүйесіне ұқсас, керісінше жүретін төрт процесс арқылы жүзеге асырылады.

Бірінші және екінші кезеңдері өкпелік немесе сыртқы тыныс алу деп аталады. Ал, үшінші кезеңін қан арқылы газдардың тасымалдануы десе, төртіншісін - тканьдік (ішкі) тыныс алу деп атайды.

Газдарды тасымалдау тізбегіндегі алғашқы буын өкпе вентиляциясы. Альвеолдар мен қан арасындағы газдар алмасуы аэрогематикалық, ал ұлпалар мен қан арасындағы гематопаренхиматоздық кедергілерге ұқсас, кедергінің екі жағындағы оттегі мен көмір қышқыл газының меншіктік қысым күйіне байланысты диффуздық жолымен орындалады. Оттегінің басым бөлігі қандағы эритроциттердің құрамында болатын гемоглобин арқылы, ал көмір қышқыл газы – гидрокарбонат және карбамингемоглобин түрінде тасымалданады. Өкпедегі көмірқышқыл газын шығарудың нәтижесінде қанның оттегімен байланысқа түсуі жеңілденеді, көмірқышқыл газы ұлпалардаң қанға өту арқылы оттегін беруді жеңілдетеді. Аталған процесстердің бәрі, ең соңында, ұлпа клеткаларындағы оттегі кернеуінің тұрақты сақталуына бағытталған.

 

Өкпе вентиляциясын қамтамасыз ететін тыныс алу еттерінің үйлесімді жиырулары, тыныс алудың орталық механизмі – ми бағанасындағы арнаулы нейрондар құрылымдары арқылы басқарылады. Аталған механизмнің ырғақтылық әрекеті демді ішке тарту барысындағы инспираторлық нейрондар активтілігінің артуы мен тыныс алудың соңындағы олардың ажырау процестерінен тұрады. Бұл белсенділік мидағы клеткалардан тыс сұйықтықтағы сутегі иондарының концентрациясы мен көмірқышқыл газының кернеуіне сезімтал, бульбарлық хеморецепторлардан және осы факторлармен қатар, оттегі кернеуіне сезімтал артериялық хеморецепторлардан шығатын серпімділікпен анықталады. Артерия қанында, газ құрамының тұрақтылығыда осындай жолмен белгілі деңгейде тұрақты болады. Тыныс алу жүйесіндегі механорецепторларды, әсіресе өкпе ұлпаларын созатын рецепторларды үдету демді ішке тартуға, дер кезінде тоқтатып, оның сыртқа шығарылуын қамтамасыз етеді. Нәтижесінде тыныс алу еттері энергияны аз мөлшерде шығындай отырып, қажетті газ алмасуын қамтамасыз етуге бағытталған тыныс алу паттерні қалыптасады (46 сүрет).

Ноцицептивті рецепторлар

 

Клеткааралық Дене температурасы

сұйықтықтығы

газдардың Гормондар

парциалдық

 қысымы Терідегі терморецепторлар

 

Хеморецепторлар Барорецепторлар

 

 

Созылу рецепторлар Механорецепторлар

46 сурет. Тыныс алуға әсер етенін факторлар.

 

Физиология ғылымның тағыда бір басты міндеттері – сыртқы тыныс алу функциясын зерттеу. Ал, тыныс алудың ішкі механизмін зерттеу – биохимияның міндеті.

Сыртқы тыныс алу қарқындылығын сипаттайтын көрсеткіштерді үш топқа бөлуге болады :

- сыртқы ауа – альвеолдар аумағындағы тыныс алуды сипаттайтын көрсеткіштер. Оларға тыныс алу қозғалысының ырғақтылығы, жиілігі мен тереңдігі, тыныс алудың минуттық көлемі (ТМК), өкпе желдетуі (ОВ), өкпенің тіршілік сыйымдылығы (ӨТС) т.б. жатады;

- альвеолдық ауа - өкпе капиллярларындағы қан аумағында тыныс алуды сипаттайтын көрсеткіштер, немесе тікелей өкпедегі газ алмасуы;

- қандағы газдардың мөлшерін немесе қан оксигенациясын сипаттайтын көрсеткіштер.

Адамның тыныс алуы қоршаған ортаның және ағзаның ішкі ортасының өзгерістеріне бейімделеді. Бейімделу жүйкелік және гуморальдық реттелу үрдістері арқылы қамтамасыз етіледі.

Қалыпты жағдайда адамның тыныс алу айналымы «дем алу»-«дем шығару» минутына 12 - 16-ға дейін болуы мүмкін. Тыныс алудың бұл түрі эйпноэ деп аталады. Сөйлеу және тамақтану кезінде тыныс алу уақытша өзгереді: апноэ - дем алғанда немесе демді шығарғанда тыныс алудың тоқтауы пайда болады. Физикалық, еңбек жүктемелері кезінде, оттегіні көп пайдаланудан, гиперпноэні байқауға болады, басқаша айтқанда тыныс алудың тереңдігі мен жиілігі арттады. Адам ұйықтағанда да тыныс алу паттерні өзгереді: баяу (ортодоксалды) ұйқы кезеңінде тыныс алу сирек және тыныс алу қозғалыстардың амплитудасы төмен боп келеді, ал парадоксалды кезеңінде - бұл көрсеткіштері ұлғаяды.

Тірі организмнің тіршілік етуіне қажет аса маңызды қызметтерді белгілі бір орталықтар реттеп отырады. Тыныс алу осы қызметтердің бірі. Тыныс алудың жиілігі, тереңдігі оттегінің адамға қажет мөлшеріне және қандағы көмір қышқыл газ деңгейіне сәйкес өзгеріп отырады. Бұл сәйкестілік жүйке жүйесі арқылы реттеледі. Демек, тыныс алу үрдісін реттейтін нейрондар тобы (тыныс алу орталығы) сопақша мида орналасқан. Тыныс алу орталығының үстіңгі - артқы (дорзалды) жағында ромба ойығының төменгі бұрышына жақын көбінесе инспирациялық, ал астынғы - бауыр (вентрал) жағында экспирациялық және аздаған инспирациялық нейрондар орналасқан. Тыныс орталығының инспирациялық және экспирациялық бөлімдері арасында реципроктық (кері) қарым-қатынасы бар. Инспирациялық бөлім қозған сәтте экспирациялық бөлім тежеледі. Экспирациялық бөлім қозса, керісінше инспирациялық бөлімінің жұмысы тежеледі. Осы екі бөлімнің қызмет механизмі туралы әртүрлі пікірлер бар. Солардың бірі - Варолий көпіршесінде орналасқан пневмотаксикалық тыныс алу орталығының қызметі. Пневмотаксикалық орталық демалу және демшығару кезеңдерінің белгілі бір кезекпен реттелуін қадағалап отырады.

Орталық тыныс алу механизмі демді ішке тарту мен сыртқа шығару ырғақтылығының кезектесіп келуін қамтамасыз етіп қана қоймай, тыныс алудың терендігі мен жиілігін өзгерте отырып, өкпе вентиляциясын организмнің қажеттілігіне қарай бейімдей алады. Атмосфералық ауаның құрамы мен қысымы, қоршаған ортаның температурасы, дене еңбегі кезіндегі организмің жағдайының өзгеруі, эмоциональдық қозу және т.б. осы сияқты, сыртқы ортаның факторлары зат алмасу қарқындылығына әсер ете отырып әсіресе, оттегі пайдалану мен көмірқышқыл газын бөлу процесіне ықпал ете отырып тыныс алу орталығының функционалдық жағдайына да әсер етеді.

Басқа да физиологиялық процесстердің реттелуі сияқты, тыныс алудың реттелуі де кері байланыс принципі бойынша жүзеге асырылады. Былай болу себебі, организмді оттегімен қамтамасыз етіп, онда түзілген көмірқышқыл газының денеден шығарылуын реттейтін орталық тыныс алу механизмінің қызметі - өзі реттейтін процестердің физиологиялық жағдайымен анықталады. Қанда көмірқышқылының жинақталуы және оттегінің жетіспеушілігі - орталық тыныс алу механизмін қоздырушы фактор болып есептеледі.

Демді ішке алу, шығару, тыныс алу еттерінің жиырылуы арқылы іске асырылатыны белгілі. Тынысалу еттерін жиырылтатын жүйке нейрондары жұлын мен ми құрамына кіреді: диафрагмалық жүйке нейрондары жұлынның III-IV мойын сегментінің алдыңғы ашасында, ал қабырғааралық еттердің жүйке жасушалары жұлынның көкірек сегменттерінде орналасқан. Егер жұлын мен мидың түйіскен жерінен көлденең кессе, диафрагма еттері бұрынғысынша жиырыла береді, мұның арқасында тыныс алу тоқтамайды, бірақ қабырғааралық еттер тыныс алу үрдісіне қатыспайды. Демек, бұл тәжірибелер тыныс алу ми мен жұлын арқылы реттелетінін көрсетеді. Адам өз еркімен тынысын жиілете және тереңдеп алады, тіпті біразға дейін тоқтата да алады. Бұл да тыныс алу үрдісін реттеуге ми, әсіресе ми қыртысының қатысатының көрсетеді (47 сурет).

 

47 сурет.Тыныс алу реттеу жүйесінің негізгі бөліктері: 1 – орталық механизм , 2 – артериалдық хеморецепторлар (каротидное тело), 3 – бульбарлық химиялық сезімтал аймақтары, 4 – өкпенің механорецепторлары, 5 – өкпе, 6 – диафрагма, 7 – қабырғааралық еттер.

Тынысалу деп ауадан оттегін сіңіріп, көмір қышқыл газын шығыруын камтамасыз ететіп өзара байланысты көптеген урдістерді айтады. Оттегінің қатысуымен организмде тотығу үрдісі өтеді. Құрамныдағы органикальқ заттардың тотығуы нэтижесінде жасушалар мен тіндерде тіршілікке қажет энергия пайда болады. Тынысалу негізінен бес) кезеңнен тұрады:

1) сыртқы тынысалу - ауадағы газдарды (атмосферадан) өкпеге әкеліп, өкпеден (тотыққан) қайтадан атмосфераға шығарып тұру;

2) өкпе көпіршіктеріндегі (альвеолалардағы) газдар мен қан құрамындағы газдардың алмасуы;

3) газдардың өкпеден тінге, тіннен өкпеге қан ағынымен тасымалдануы;

4) тін мен қан арасында газ алмасуы;

iшкі тынысалу

1) .Сыртқы тынысДемалу жене демшығару механизмі. Сыртқы тьнысалу, яғни газ­дардың ауадан өкпеге өтуі, өкпеден қайта атмосфераға шығарылуы екі кезеңнен: демалу (инспирация) жэне демшығарудан (экспирация) тұрады. Инспирация мен экспирация тipi организмде өзара жымдасып үйлесім тапқан, өмipi бойы бірiНен соң бірi кезекпен келіп алмасып отырады. Ауаны өкпеге тартып алып, ондағы газ алмасуына қатысқан ауаны тысқа шығару үшін өкпе бірece улғайып (кеңейіп), бірece тарылып тұруға тиіс. Бірақ альвеола (alveola - ұяшық) қабырғасында ет талшықтары болмағандықтан өкпе кеңейіп не тарылып көлемін өзi өзгерте алмайды, бұл үрдіс көкірек қуысының ұлгайып-тарылуына байланысты. өкпе сыртындағы ауамен қатыспайтын көкірек қуысында орналасқан. Сыртынан өкпе висцеральдьқ (агзалық) жене парие- талъдъқ (жакршупык) екі кабықпен қоршалған. Висцеральдьқ плев­ра өкпе тінімен 6iTe байланысқан. Өкпе түбіріне жеткен жерде париетальдьқ плевраға айналады да көкірек қуысын iшкі жағынан астарлап кемкереді, ондағы тіндермен 6iTe қиылысады. Плевра қабыктарының арасында плевралық қуыс деп аталатын саңылау тәрізді өте тар (5-10 мкм) кеңістік бар. Онда плевра қабықтарының iшKi 6eттерін майлап өзара үйкеліс кедергісін азайтатын аздаған шырышты сұйықтық болады. Плевралык кеңістік 6iTey, оның ішінде ауа болмайды, сондықтан да плевра кабықтары дем алған сәтте бірiНен-бірi айырылып алшақтай алмайды. Осыған орай көкірек қуысы кеңейген кезде париетальдық плевра висцеральдық плевраны өзіне тартып өкпені созады. Сол кезде оның ішіндегі қысым азаяды, сондықтан қысымы жоғары| сырттағы ауа өкпеге кіріп, оны одан әpi кернеп кеңейтеді. Дем шығарған сәтте көкірек қуысы тарылады да өкпе қысымы жоғарылағандықтан ауа сыртқа шығады, өкпе кішірейеді. Сонымен өкпенің кеңейіп-тарылуы көкірек аумағының өзгеруіне, яғни тынысалу еттерінің жиырылып, босауына байланысты.