2 Работа с незнакомым текстом.

3. Сөйлем мүшелері – сөйлем ішінде басқа сөздермен грамматикалық байланысқа түсіп белгілі сұрақтарға жауап беретін мағыналы сөздер.

Бастауыш пен баяндауыш сөйлемнің тұрлаулы мүшесі.

Член предложения. Сөйлем мүшесі.	Его место в предложении. Сөйлемдегі орны.	Вопросы Сұрақтары
Подлежащее Бастауыш - сөйлемде айтылған қимыл әрекеттің иесін білдіреді.	Обычно в начале предложения Сөйлемнің басында.	Кім? Не? Кто? Что? Кімі? Несі? Нешеуі? Қаншасы?
Сказуемое. Баяндауыш – бастауыштың іс-әрекетін, қимылын,жай-күйін, оқиғаның болған шағын білдіреді.	В конце предложения Сөйлемнің соңында	Не істеп отыр? Не істейді? Не істеді? – Что делает? Қайтеді? Что возможно сделает? Что сделал?
Дополнение Толықтауыш – сөйлемде бір мүшені заттық мағына жағынан толықтырып тұратын мүше.	В большинстве случаев перед сказуемым. Көбінесе баяндауыштың алдында.	Кімге? Неге? Кому? Чему? Кімді? Нені? Кого? Что? Кімнен? Неден? От кого? От чего? Кімде? Неде? У кого? У чего? Кіммен? Немен? С кем? С чем?
Определение Анықтауыш – сөйлемде затты, нәрсені сын-сапалық, сан-мөлшерлік, меншіктілік жағынан анықтап тұратын тұрлаусыз мүше.	Перед определяемым словом Анықталатын сөздің алдында.	Қай? Қандай? Қайсы? Кімнің? Ненің? Какой? Который? Чей?
Обстоятельство. Пысықтауыш – сөйлемде қимыл-әректтің жай-күйін, мезгілін, мекенін білдіретін тұрлаусыз мүше.	Сөйлемнің басында, ортасында. Баяндауыштың алдында	Қашан? Қашаннан? Когда? С какого времени? Неше? Сколько? Қайда? Где? Қайдан? Откуда? Неге? Почему? Не себепті? По какой причине? Не үшін? Для чего? Қалай?

Біз кеше Астанадан жаңа машина сатып алдық.

№24 билет

Павлодар облысы.

Павлодар – 1740 жылы салынған Коряков бекінісі, мұны жергілікті қазақтар соңғы кезге дейін “Кереку” деп атады.

Павлодарда ол кезде ауылшаруашылық шикізаттарын өндейтін бірнеше кіші –гірім өнеркәсіп орындары ғана болған.

Павлодарда қазір ет және сүт комбинаты, алюминий, нан, автомобиль жөндеу , көптеген жергілікті кәсіпорындары жұмыс істейді.

Қазақ батырлар туралы әнгіміле.

- Ел бірлігі мен бостандығы үшін күрескен батырлар?

- Қабанбай, Бөгембай, Райымбек, Өтеген, Тайлақ, Олжабай, Малайсары, Еспенбет, Жәнибек, Жасыбай.

- Бөгенбай батыр туралы не білесін?

- Бөгенбай батыр-18 ғасырдағы қазақ батырларының жасы үлкен ақсақалы.Бөгенбай 1680 жылы Бөген өзенінің жағасында дүниеге келді.Бөгенбай әулеті-батырлар әулеті.Ол-Ақша батырдың баласы. Бөгенбай батыр-1708 жылы 28 жасында 30 мың колға басшы болды.Қазақ елінің берекесін алған қазақ-орыстарды талқандап,Еділден әрі асырып тастады. Бөгенбай батырды алғаш қолбасшы сайлағанда 28 жаста болса,алғашқы ата жауын өлтіргенде 13 жасты екен.Ол өз өмірінің 64 жылын жаугершілікте өткізген.Бөгенбай Қабанбай батырдан 11 жас үлкен. Бөгенбай батыр 18 ғасырдың алпысыншы жылдары қайтыс болған.

- Қабанбай батырдың шын аты қалай? Ол туралы не айта аласын?

- Қабанбай батырдың шын аты - Ерасыл. Қабанбай батыр-халық батыры.Ол жоңғарларға қарсы күресті.Қабанбай батыр көптеген шайқастарға қатысты. Оның атын шығарған Шаған шайқасы болды. Қазақ әскерінің қолбасшысы Қабанбай соғыс тәсілдерін өте жақсы білген. Қабанбай батырдың тапқырлығы, ұрыс тәсілдері ерліктері жайлы аңыз-әнгімілері көп. Қабанбай әулетімен батыр болған. Оның әкесі-Қожақұл-Хиуа хандығына қарсы соғысқан қолбасшылардың бірі Қабанбайдың қызы Назым үлкен соғыстарда қол бастап, жауға қарсы күрескен Қабанбайдың жұбайы Ғауһар да жаумен бетпе-бет алысқан батыр болыпты.

- Павлодар өңірінен шыққан батыр жерлесіміз?

- Жасыбай батыр.

- Кеңес Одағының батыры атағына ие болған қазақ батырларын атап өт.

- Талғат Бигельдинов, Бауржан Момыш-ұлы, 28 панфиловшылар, М.Мәметова, Ә.Молдағұлова.

- Павлодарлық Кеңес Одағының батырлары туралы әңгімелеп бер.

- Павлодар облысының 30 шақты жауынгер Совет Одағының батыры деген жоғары атақ алған екен.Олар И.В.Бабин, А.Р.Горобец, А.К.Гелпин, В.АСемейченко, М.К Қайрбайұлы, М.М.Катаев, С.Мүткенов, Қ.Қамзин, Г.П Кравченко,Л.Беда, И.Павлов т.б Совет Одағының батыры.Г.П.Кравченко Совет Одағының батыры атағын екі рет алды.

- Серікбай Мүткенов 1913-1944жж. Совет Одағының батыры Серікбай Мүткенов Павлодар облысы қазіргі Ақтоғай ауданында түған.Днепрден өту ұрасында аға сержант Серікбай Мүткенов бір өзі зеңбірекпен жаудың бір танкісін, 40 шақты солдаты мен офицерін жойды.Украина жерін азат ету ұрыстарының бірінде ол асқан ерлікпен қаза тапты. Тұған жерінде Серікбай Мүткеновтің есткерткіші бар. Өзі оқыған мектепке, Ақтоғай мен Павлодар көшелеріне С.Мүткенов есімі берілді.

Сын есім. Туынды сын есім.

Сын есім – заттың түрі мен түсін, сапасы мен көлемін, салмағын белгісін т.б. білдіретін сөз табы

Имя прилагательное- часть речи, обозначающая признак предмета. Тұлғасына қарай: негізгі - ақ , үлкен, жақсы, әдемі, көк, жаман, туынды– қазіргі, сыртқы, әдепті, тиянақсыз, әдеби, ашық, қызба, сложные – қызыл-ала, ұсақ-түйек, ұзын бойлы, жібек баулы.

Сын есімнің жасалуы. Сын есімдер де басқа сөздер сияқты сөзге жұрнақтар қосылу және сөздердің тіркесуі, қосарлануы арқылы жасалады.сын есім жасайтын жұрнақтар.

Наиболее продуктивными являются следующие суффиксы:

.-лы, -лі, -ды, -ді, -ты, -ті (указывают на отношение одного предмета к другому)	Пайда-лы (полезный),білім-ді (образованный), бақыт-ты (счастливый), үлгі-лі (примерный)
-лық, -лік, -дық, -дік, -тық, -тік (образуют прилагательные от слов, заимствованных из русского языка)	Қала-лық (городской), қоғам-дық (общественный), Инженер-лік (инженерный)
-қы, -кі, -ғы, -гі (указывают на отношение во времени)	Қыс-қы (зимний), жаз-ғы(летний), көктем-гі (весенний), кеше-гі (вчерашний)
-сыз, -сіз (отрицательные прилагательные)	Ақыл-сыз (глупый), білім-сіз (глупый), тұз-сыз (несоленый)
.-дай, -дей, -тай, -тей (указывают на качество предмета относительно другого предмета)	Бала-дай “как ребенок”, сүт-тей “как молоко”, тау-дай “как гора”

№25 билет