Мэргэжэл
алба хаагша служащий багша учитель барилгашан строитель дуушан певец жолоошон водитель, шофёр мэргэжэл профессия, специальность мэргэжэлтэн специалист наймаашан продавец оёдолшон швея, портной оюутан студент |
уран зохёолшо писатель уран зурааша художник хатаршан танцор хyдэлмэришэн рабочий хyмyyжyyлэгшэ воспитатель хyтэлбэрилэгшэ руководитель hурагша учащийся эмшэн врач эрдэмтэн учёный
|
юумэнэй нэрэнyyд
ажал работа
анги класс
бэшэг письмо
дуун песня
дэлгyyр рынок
зураг рисунок
тоо бодолго математика
тyyхэ история
yйлэдбэри предприятие, производство
хатар танец
хубсаhан одежда
хэлэн язык
эдеэн пища, продукты
тэмдэгэй нэрэнyyд
буряад бурятский
бэрхэ способный; хороший
зохёохы творческий
ондоо разный
ород русский
hонин интересный
hонигyй неинтересный
элдэб разный, различный
yйлэ yгэнyyд
бари 1.строй 2. держи
бэшэ пиши
дуула пой
заа учи
зура рисуй
наймаала продавай, торгуй
оё шей
унша читай
yзэ изучай
харуула покажи
хатара танцуй
хyдэлэ работа
hура учись
шэнжэлэ исследуй
яба ходи
бyридэмэл yгэнyyд
гyрэнэй зургаан государственное учреждение
дунда hургуули средняя школа
дээдэ hургуули институт
ехэ hургуули университет
номой сан библиотека
хyyгэдэй сэсэрлиг детский сад
эмнэлгын газар лечебница, больница
эрдэмэй тyб научный центр
эхин hургуули начальная школа
наhанай амаралта заслуженный отдых
бэшэ yгэнyyд
гансаараа один, одна
зандаа по-прежнему; также
ooрoo сам, сама
тайзан дээрэ на сцене
хаана где (вопр. мест.)
эндэ здесь, тут
тэндэ там
Хэшээлдэ хэрэглэгдэдэг yгэнyyд /Лексика классного обихода.
Гаража болохо гy? / Можно выйти? – Гарагты даа / Выйдите.
Орожо болохо гy? / Можно войти? – Орогты даа / Войдите.
Y-1. а) Назовите, кто изображен на картинках.
б) повторите названия профессий за диктором. Отработайте произношение этих слов.
OoХ-1. Восстановите пропущенные названия профессий.
1. уран зохёолшо а) ……………
2. …………… б) водитель
3. …………… в) учитель
4. дуушан г) ……………
5. …………… д) воспитатель
6. …………… е) строитель
7. хатаршан ж) ……………
8. …………… з) служащий
9. …………… и) рабочий
10. наймаашан к) ……………
11. …………… л) студент
12. …………… м) художник
13. эмшэн н) ……………
14. hурагша о) ……………
15. …………… п) руководитель
16. оёдолшон р) ……………
17. …………… с) учёный
OoХ-2. а) Используя таблицу, скажите, кто по профессии его, ваши, …. родственники и друзья (повторение р.п. личн. мест. и сущ.; част.).
-
Минии
Тэрэнэй
Маринын
Шинии
Алдарай
Тэдэнэй
Танай
Манай
эжы
аба
нyхэр басаган
ахай
абгай
нyхэр
дyy
hамган
дyy хyбyyн
одхон
ехэ басаган
hайн
бэрхэ
муу
hонин
hонигyй
hурагша
эмшэн
багша
наймаашан
уран зохёолшо
дуушан
оюутан
хyдэлмэришэн
оёдолшон
барилгашан
хyмyyжyyлэгшэ
алба хаагша
жолоошон
хатаршан
уран зурааша
ха юм
гээшэ
бэшэ
гy
бэзэ
ха
гэжэ гy
б) Спросите, предположите, переспросите, чем занимаются его, ……… род-
ственники и друзья.
Ooх-3. Используя таблицу, скажите, у кого из членов вашей, ……… семьи одна и та же профессия (повторение мн. ч. личн. сущ.).
-
Минии
Тэрэнэй
Манай
Доржын
Саранай
Тэдэнэй
аха дyyнэр
абгайнар
дyy хyбyyд
нyхэд
yхибyyд
аба эжы
абанар
басагад
ахайнар
багша-
-нар
эмшэ(н)-
уран зурааша-
хатарша(н)-
жолоошо(н)-
алба хаагша-
хyмyyжyyлэгшэ-
барилгаша(н)-
оёдолшо(н)-
хyдэлмэришэ(н)-
оюута(н)-
дууша(н)-
уран зохёолшо-
наймааша(н)-
hурагша-
-д
ХЭЛЭЖЭ HУРАГТЫ
Научитесь употреблять аффиксы личного притяжания.
Y-2. а) Прочитайте предложения и скажите, какое значение передают частицы -мни, -мнай, -тнай.
Эжымни – оёдолшон. Абамнай – барилгашан. Ахайтнай эмшэн гy?
б) Какими другими средствами можно передать значение этих частиц?
Y-3. Прочитайте под картинками реплики Жаргала и скажите, какие различия наблюдаются при употреблении аффиксов личного притяжания.
Жаргал:
“Энэ минии дyy басаган. “Энэ манай абгай – Сэсэг. “Энэ минии эжы.
Дyy басагамни – hурагша.” Сэсэгнай – оюутан. ”Эжымни – эмшэн.”
Хh-1. Вы разговариваете о членах вашей семьи, которые занимаются одной и той же деятельностью (личн. прит. в 1 и 2 л. ед.ч.).
а) А: Эжымни/-мнай эмшэн.
Б: Нээрээ гy? Минии / манай эжы баhа эмшэн.
Х.y.: а) эгэшэ, ахай, абгай, аба, дyy;
б) багша, наймаашан, оёдолшон, жолоошон, барилгашан, алба хаагша, хyдэлмэришэн.
б) А: Басагамни/-мнай оюутан / hурагша.
Б: Тиимэ гy? Минии / манай дyy басаган баhа оюутан / hурагша.
Х.y.: хyбyyн, дyy басаган, одхон, нyхэр хyбyyн, дyy хyбyyн, бага басаган.
Хh-2. Сообщите, сколько лет членам вашей семьи.
А: Жаргалнай/-ни арбан дyрбэтэй.
Б: Аяар гy? / Нээрээ гy?
Х.y.: а) Сэсэг, Алдар, Ошор, Гэрэл, Баяр, Ойдоб;
б) 20, 18, 32, 4, 16, 45.
Хh-3. Поинтересуйтесь у собеседника, чем занимаются члены его семьи (личн. прит. 2-го л. мн. ч.).
а) А: Эгэшэтнай юу хэдэг бэ?
Б: Эгэшэмнай оюутан.
б) А: Абашни эмшэн бэзэ?
Б: Тиимэ. Эмшэн.
Х.y.: а) аба, эжы, ахай, дyy басаган, ехэ хyбyyн, хyбyyн, басаган, абгай, нyхэр;
б) hурагша, багша, оёдолшон, эмшэн, барилгашан, наймаашан, жолоошон, алба хаагша.
Хh-4. Используя таблицу:
а) скажите, чем занимаются члены вашей семьи;
б) предположите, чем занимаются родственники вашего собеседника (личн. прит.1-го, 2-го л.).
-
Ахай-
Нyхэр-
Дyy басага(н)-
Аха дyyнэр-
Дунда хyбyy(н)-
Амгала(н)-
Доржо-
Сэрэ(н)-
-мнай
-шни
-тнай
-най
-мни
-ни
оюутан
багша
хyмyyжyyлэгшэ
барилгашан
hурагша
алба хаагша
эмшэд
жолоошод
юм
ха юм
бэзэ
гээшэ
ха
Хh-5. Спросите у собеседника, чем он сам занимается.
А: Ши ooрoo юу хэдэгбши?
Б: Би ooрoo багшаб.
Х.y.:хатаршан, оюутан, hурагша, наймаашан, барилгашан, эмшэн, хyмyyжyyлэгшэ.
OoХ-4. Согласитесь с тем, что вы слышите / читаете.
1. Абатнай бэрхэ жолоошон гy?
2. Ахайшни hайн эмшэн гy?
3. Эжытнай наймаашан бэзэ?
4. Абгайшни оюутан гy?
5. Дyy хyбyyншни hурагша бэзэ?
6. Эгэшэмнай бэрхэ багша гy?
7. Дyy басаганшни баhа оюутан гy?
8. Сэсэгэй аба баhа багша гy?
9. Балмын нyхэр hайн жолоошон бэзэ?
10. Батын эгэшэ алба хаагша гy?
11. Ши ooрoo оюутан бэзэш?
Хh-6. Восстановите рассказ маленькой Сэлмэг о её семье, используя соответствующие аффиксы притяжания.
Бyлэ (наша) ехэ бэшэ. Аба (наш) багша. Эжы (наша) багша бэшэ. Аба (мой) багша, харин эжы (моя) эмшэн. Ахай (мой) багша бэшэ, эмшэн бэшэ. Тэрэ – hурагша. Эгэшэ (моя) hурагша бэшэ. Абгай (наша) оюутан. Би ooрoo баhа hурагшаб.
OoХ-5. Скажите, чем занимаются ваши родственники. Используйте аффиксы личного притяжания и личные местоимения в родительном падеже.
Y
-4. Скажите,
чем занимаются эти люди? Какими языковыми
средствами передается значение действия,
которое происходит регулярно, обычно.
Энэ багша. Энэ hурагша.
Тэрэ хyдэлдэг. Тэрэ hурадаг.
O
oХ-6.
Танай hанахада,
эдэ хyнyyд
юу хэдэг бэ? Хyдэлдэг
гy,
али hурадаг гy?
OoХ-7. Соотнесите названия профессии и места работы. Возможны варианты.
1. барилга а) эмшэн
2. эрдэмэй тyб б) алба хаагша
3. ехэ hургуули в) наймаашан
4. yйлэдбэри г) барилгашан
5. дэлгyyр д) багша
6. эмнэлгын газар е) эрдэмтэн
7. гyрэнэй зургаан ж) оюутан
8. тайзан дээрэ з) хyдэлмэришэн
9. гэртээ и) хyмyyжyyлэгшэ
10. дунда hургуули к) уран зохёолшо
11. хyyгэдэй сэсэрлиг л) hурагша
OoХ-8. Скажите, где происходят эти события или что изображено на картинках.
ХЭЛЭЖЭ HУРАГТЫ
Y-5. Прочитайте тексты и попытайтесь определить, что выражают аффиксы -да, -тэ.
Баярмаа абгай – хyмyyжyyлэгшэ. Базар – оюутан.
Тэрэ хyyгэдэй сэсэрлигтэ хyдэлдэг. Тэрэ ехэ hургуулида hурадаг.
Хh-7. Выразите удивление и скажите, что сказанное справедливо и в отношении ваших родственников (дат.-м.п.; многокр. прич.; личн. прит. сущ. 1 л.)
а) А: Абамни барилгада хyдэлдэг.
Б:
Нээрээ гy?
Минии аба
баhа барилгада
хyдэлдэг.
Х.y.: а) ахай, эжы, эгэшэ;
б) hургуули, ехэ hургуули, yйлэдбэри, дэлгyyр, номой сан, сэсэрлиг.
Гласные -да
л, м, н, ж, з -дэ
согл.+ согл. -до
согласный -та
согл.+ р -тэ -то
-рь
б) А: Басагамнай hургуулида hурадаг.
Б: Манай басаган баhа hургуулида hурадаг.
Х.y.: а) хyбyyн, одхон, дyy хyбyyн, ехэ басаган, дунда хyбyyн;
б) ехэ hургуули, дунда hургуули, дээдэ hургуули, эхин hургуули.
OoХ-9. Закончите реплики, указывая место работы / учебы.
А
В глаголах, имеющих 3 и более слога оканчивающихся на -ла (-лэ, -ло),
-ра (-рэ, -ро),
при присоединении аффиксов конечные -а, -о, -э опускаются.
Жэшээ: хγдэл(э) + дэг → хγдэлдэг
хатар(а) + даг → хатардаг
бамнай эмшэн. Тэрэ эмнэлгын газарта хyдэлдэг.Эжымни багша. Тэрэ …………
Ахайтнай барилгашан. Тэрэ …………
Дyy хyбyyмни оюутан. Тэрэ …………
Абгаймни алба хаагша. Тэрэ …………
Дyy басагамни оёдолшон. Тэрэ …………
Y-6. Прочитайте диалог и скажите, что обозначают выделенные аффиксы.
А: Тэрэнэй эжы эмшэн бэзэ?
Б: Yгы. Абань эмшэн. Эжынь багша юм.
А: Дyy хyбyyниинь юу хэдэг бэ?
Б: Базарынь гy? Hургуулида hурадаг ха.
Хh-8. Поинтересуйтесь у собеседника, где работают / учатся родные, друзья вашего общего знакомого (спец. вопр.; дат.-м. п.; сущ. в дат.-м.п.; личн. прит. 3-го л.).
а) А: Эжынь хаана хyдэлдэг бэ?
Б: Yйлэдбэридэ.
Х.y.: а) аба, ахай, дyy, Арюуна, Соёлмаа, Доржо;
б) дэлгyyр, хyyгэдэй сэсэрлиг, номой сан, ателье, барилга, эмнэлгын газар, почто, фирмэ.
б) А: Хyбyyниинь хаана hурадаг бэ?
Б: Ехэ hургуулида.
Х.y.: а) дyy хyбyyн, дyy басаган, басаган, нyхэр басаган, нyхэр хyбyyн, одхон, hамган;
б) hургуули, гимнази, лицей, колледж, техникум.
в) А: Нyхэрынь юу хэдэг бэ?
Б: Барилгада хyдэлдэг хаш даа.
Х.y.: а) Алдар, Жаргал, Гэрэл, Содном, Ошор, Сэсэг, Ойдоб, Сэдэб;
б) эмнэлгын газар, гyрэнэй зургаан, эрдэмэй тyб, дунда hургуули, номой сан, yйлэдбэри, дэлгyyр, хyyгэдэй сэсэрлиг.
Хh-9. Используя таблицу, скажите, кто где работает / учится (дат.-м.п.; личн. прит.).
-
Эжы-
Содном-
Ахай-
Абгай-
Дyy басага(н)-
Дyy хyбyy(н)-
Одхо(н)-
Нyхэр-
-мни
-шни
-мнай
-тнай
-нь
-иинь
-ынь
-ни
-най
театр-
фирмэ-
hургуули-
номой сан-
почто-
барилга-
yйлэдбэри-
сэсэрлиг-
завод-
дэлгyyр-
-да
-дэ
-до
-та
-тэ
-то
хyдэлдэг
hурадаг
OoХ-10. Прослушайте рассказ Даримы о том, кем и где работают / учатся ее родственники. Скажите, что вы узнали о Дариме и её родственниках, используя аффиксы личного притяжания 3-го лица.
