Амтатай “Амта”
Хэн “Амта” гэжэ yйлэдбэри мэдэдэггyйб даа! С.И.Пронин – хyтэлбэрилэгшэнь Россин 100 эрхим даргануудай тоодо ородог. Тус кондитерска фабрика олон yндэр шагналтай. Жэшээнь, “Бирмингамай факел” (1995 он), “Алтан пальма” (1996 он), “Эртсмейкер” (1997 он). Тэрэ хадаа Россин тyрyy yйлэдбэринyyдэй нэгэн юм.
Энэ yйлэдбэри гурбан цехтэй: шэхэрэй*, шэхэрэй-рознично болон бисквитнэ. Шэхэрэй цех 120 янзын шэхэр гаргадаг. “Хyyгэдэй”, “Му-му”, “Бон-бон”, “Дубок”, “Апельсин” г.м. хатуу шэхэр* витаминуудаар ехэ баян юм. Yхибyyдтэ “Волшебная”, “Любава”, “Проталинка” гэhэн томо зooлэн шэхэр* ехэ hайшаагдадаг. Шэхэрэй-рознично цехтэ 148 янзын зooлэн шэхэр хэдэг. Тэрэ тоодо “Птичье молоко”, “Улаан-Yдын”. Бисквитнэ цехтэ элдэб печени, зooлэн вафли гаргадаг.
Yшoo “Амтада” элдэб hайндэрнyyдтэ амтатай эдеэ гаргадаг. Жэшээнь, Сагаалганда сагаан шоколад, субаргада* адли торт, ooрын амтатай шэхэрнyyдые хэдэг. Москва хотодо “Интер-сладости-97” гэжэ выставкэдэ “Сурхарбаан” гэжэ шэхэр эгээл амтатай, 2000 ондо “XXI-дэхи зуун жэлэй кондитерска зyйлнyyд” гэжэ Россин конкурсдо “Сагаан Дара эхэ” шэхэр эгээ эрхим гэжэ нэрлэгдээ.
субарга – стэпа
шэхэр – конфета
хатуу шэхэр – карамель
зooлэн шэхэр – шоколадные конфеты
Д-1. а) Найдите в тексте имена числительные. Отработайте их произношение.
б) Раскройте их значение: 148, 1996, 97, 100, 1995, 2000, 120, 1996.
Д-2. Прочитайте вслух предложения, которые поясняют название рассказа.
Д-3. Прокомментируйте следующие высказывания:
“Амта” Россин эрхим yйлэдбэринyyдэй тоодо ородог.
“Амта” юу гаргадаггyйб даа!
Д-4. Выпишите из текста заимствованные слова и объясните их написание.
Д-5. Что вы еще знаете об этой кондитерской фабрике? Продолжите рассказ.
Oohэдoo бэлдэгты
Ooб-1. Опираясь на тексты У-3 и У-4, расскажите о каком-либо известном предприятии республики, страны.
Ooб-2. Кто не мечтает открыть свое собственное дело? Как вы представляете себе свое предприятие? Представьте себя в роли директора, менеджера и т.д. и расскажите о своем предприятии.
У-5. Прочитайте текст и скажите, какой род деятельности в старину был для бурят основным.
Б
уряадууд
урданhаа
табан хушуу мал yдхэдэг*.
Тэдэ: морин, yхэр,
хонин, тэмээн, ямаан. Алинииньшье
буряадуудта ooрын
удха шанартай юм, харин эгээ хyндэтэйнь
– морин. Тиихэдэ буряадууд бyхы
юумэ: эдеэ, хубсаhа,
эд бараа* мал ажалаараал олодог байгаа
юм. Тиимэhээ
ехэ олон мал баридаг hэн.
Жэшээнь, нэгэ дунда шадалтай* буряад
айл табин yхэртэй,
зуун хонитой, арбан моритой hэн.
Мyнoo
тиимэ олон мал баридаггyй,
харин мал ажалаа алдадаггyй*.
*yдхэхэ - разводить, размножать
*эд бараан – имущество
*дунда шадалтай айл – семья со средним достатком
*алдаха - терять, утрачивать
Д-1. Образуйте от этих существительных существительные, обозначающие род деятельности.
адуу(н) - мори(н) -
yхэр - тэмээ(н) -
хони(н) - мал -
Д-2. Верны ли следующие утверждения? В ответах используйте пословицы, данные в У-6.
Буряадуудта эгээ хyндэтэй амитан yхэр юм.
Олон малтай хyн hайн ажаhуудаг hэн.
Мyнoo дунда шадалтай хyн арбан yхэр, табин хони, нэгэ мори баридаг.
У-6. Прочитайте следующие пословицы и поговорки, соблюдая правила чтения. Переведите.
Ахайнь захирдаг,
Дyyнь шагнадаг.
Ажал хэдэггyйл хyн алдуу хэдэггyй.
Ажал хэдэг хyн ама тоhодохо.
Hайн мориндо эзэн олон,
Hайн хyндэ нyхэр олон.
Yхэрэй олониинь дээрэ,
Yгын yсooниинь дээрэ.
Хонигyй хyн хооhон, моригyй хyн мухар.
Тyрyyн мориёо таталуула,
Hyyлдэ ooрoo эдеэлэ.
У-7. Выучите благопожелания.
Ажал дээрэ жаргал ологты,
Аша гушанартаа эрдэм yгэгты.
Ажал хэрэгтээ амжалтатай,
Хyн зондоо хyндэтэй ябагты.
Ябаhан газартаа ямбатай,
Хyдэлhэн газартаа хyндэтэй ябагты.
У-8. Разучите песню.
