алуга
мүмкіндік береді. Соңгы жылдары тиімді
де эсерлі ультрадыбысты жстракция
тэсілі колданылып жүр.
3.
Сыгындыны тазарту.
Бүл
сатының негізгі максаты
- балласты заттардан
тазартылган биологиялык
белсенді затгар комплексін алу.
Экстракциялык
ирепараттарды
балласты заттардан терец тазарту оларга
мына артыкшылыктар
береді:
препараттардыц
тұрактылығын
жогарылатады;
зиянды,
косалкы
эссрі
басылады;
препараттарды
инъекцияга колдануга
мүмкіншілік
пайда болады; Сыгындыларды тазарту
үшін
мына
тэсілдер
колданылады:
Фракциялыктұндыру
келесі эдістермен іске
асырылады: а)
еріткіштерді
алмастыру аркылы; б) балласты заттарды
ауыр металлдар
түздарымен түнбалау, бұган
коргасын ацетаты
жиі колданылады;
в)
тұздыктау
- ол
ерітінділерге
электролиттер косу аркылы
заттардың ерігіштігінің төмендеуіне
негізделген; г)
денатурация; д)
спирттік
тазарту жэне т.б.
а. Денатурация
-
осімдік
сыгындысыныц кай-кайсысында болса
да
белоктар болады. Булар
күрделі
органикалык косылыстар жэне
эртүрлі
сырткы
факторлар
әсерлеріне
(кыздыру, УК, радиация, ультрадыбыс
жэне
т.б.)
өте сезімтал келеді. Бүл факторлардың
эсерінен
белоктар
түрін
өзгертіп, тұнбага түседі. Бүл
процесс денатурация
деп
аталады
жэне ол кайтымсыз процесс
болады. Осы
касиеті осімдік
сыгындыларын
белоктардан тазартуга
колданылады. Сыгындыны кайнатканда,
белоктар
бүрісіп,
тұнбага түседі.
Сонан соц оны фильтрлеп тазартады.
б. Түздыктау.
Күшті
электролиттің
каныккан
ерітіндісінің эсерінен
жогары
молекулалык
косылыстар (белоктар, пектиндер,
шырыштар
жэне т.б.)
түнбага түседі. Бұл
процесс сыгындыга электролит
ерітіндісін
косканда
аниондар мен катиондар биополимер
молекуласынан суды
гартып алып,
гидраттануы салдарынан
жүреді.
Биополимер
молекуласының
гидратты кабаты жойылып
кетеді
де, биополимер
болшектері
жабысып,
түнбага түседі.
Әртүрлі
тұздардыц туздыктау кабілеті эртүрлі
болып келеді. Электролипердің тұздыктау
кабілеті негізінен аниондарга байланысты.
Аниондар
езінің
туздыктау
кабілеті
бойынша
келесі катарга орналастырылады
жэне осы
катарда
олардыц
белсенділігі томендейді:
SO/
-> цитрат > ацетат >
CI >NO,
>
CNS
б)
Полиспонин -
Polisponinum
- ниппон
диоскореясының тамырлары мен
түбірлерінен
алынады, таблетка
түрінде
шыгарылады, атеросклерозга
карсы колданылады.
а) Эрготал
-
Ergotalum
-- кара
күйеден
(спорынья) алынады. 0,0005 г
жэне 0,001 г
таблеткалар, 0,05 % иньекциялык
ерітінді түрінде
ампулаларда
шыгарылады, гинекологияда колданылады.
б) Раунатин
-
Raunatinum
- жыланды раувольфия
тамырларының
кабыгынан
алынады, 0,002 г таблеткалар
түрінде
шыгарылады,
гипотензивтік
дэрі ретінде
колданылады.
а)
Плантаглюцид -
Plantoglucidum
-
үлкен
бакажапырак осімдіктерінен
алынады,
кұрғак
экстракт, гранулалар
түрінде шыгарылады.
асказан
ішек
- ауруларына карсы колданылады.
Сонымен,
жаца галендік
препараттар пероральды, ректальды,
парентеральды
енгізуге
таблеткалар, гранулалар, экстрактар,
тамшылар, инъекциялык
ерітінділер,
суппозиторийлер
түрінде
шыгарылады.
Жаңа
галендік
препараттар
алудың
технологиялык
процессі келесі сатылардан
тұрады:
Шикізат
пен
экстрагентті
дайындау.
Өсімдік
шикізатын
экстракциялау.
Сыгындыны
тазарту.
Буландыру.
Кептіру.
Стандарттау.
Дэрілік
түр
дайындау.
Шикізат
пен экстрагент дайындау
шикізатгы ұнтактаудан. елеуден,
стандарттаудан
тұрады.
Экстрагенттер
таңдап
алуга ерекше көңіл
аударылады.
Мүнда
олардыц кец ассортимент!: су, кышкылдар,
сілтілер,
тұздардың
ерітінділері, спирттіц эртүрлі
конценірацнялы ерітінділері. еріткіштер
коспалары колданылады. Экстрагент
эсер
етуші затты негүрлым
коп сыгындап. балласты
заттарды аз мөлшерде сыгындауы керек.
Экстракциялау
сатысынла
экстракция
тэсілін тандап алу маңызды
роль
аткарады. Бүл үшін
карсы агымды жэне циркуляциялык
экстракция
тэсілдері кеңінен
колданылады.
Бүл тәсілдер уакыт
пен еріткіштерді
аз мөлшсрде жұмсай отырып, концентрлі
сыгындылар
Фракциялык түндыру.
Сүйыктык-сүйыктык сисгемасында тазартудыц экстракциялык гэсілдері.
Хрома ни рафиялык тэсілдер.
5. Алкалоидтар препараттары
6. Шырышты заттар препараттары
11.2. Жана галендік препараттар алудын технолоі иясы.
Суйыктык-суйыктык
системасында экстракциялау
үшін келесі экстракторлар
түрі
колданылады:
араластыра
-
түндыргыштар; колонналы, центрден
тепкіш
экстракторлар.
Араластыра-түндыргыш
экстракторлар. Олардыц
ең карапайымы
-
араластыргышы
бар аппарат.
Аппаратка
бастапкы
ерітінді жэне
экстрагентті кұяды, тепе-тең калыпка
барынша жакын болганга дейін
араластырады. Сонан
соц екі кабатка бөледі:
экстракт жэне рафинат.
Экстракцияны,
эдетте, коп кайтара
жүргізеді: бір ерітіндіні экстрагенттің
бірнеше порциясымен өндейді
жэне оны
эр кез араластырады,
бөледі, аппараттан шыгарып алып отырады.
Процесті берілген күрамды рафинат
алганга дейін жүргізеді. Тэсілдіц
кемшілігі
-экстрагенттің
үлкен шығыны жэне суйык фазаларды
бөлудіц киындыгы, себебі,
озара араласпайтын
суйыктыктарды механикалык араластырғанда
жиі туракты, нашар бөлінетін эмульсиялар
түзіледі.
Колонналы
экстракторлар. Бул
экстракторлар сырттан косымша энергия
келтірілмейтін
(фавитациялык) жэне
әрекеттесуші
суйыктыкка сырттан энергия
келтіру
аркылы жумыс
істейтін
болып
бөлінеді.
Гравитациялык
экстракторлар куыс шашыраткыш
экстракторлар, толтырылган экстракторлар
жэне
елеуішті
табакшалы экстракторлар болып
бөлінеді.
Олардыц конструкциялары карапайым,
бірак,
масса берудің
жогаргы каркыны суйыктыктардыц тыгыздык
айырмашылыгы жеткілікті
жогары жэне фаза аралык тарту томен
болганда камтамасыз етіле
алады.
Қуыс
шашыраткыш экстракторлар
ішінде
тек ауыр жэне
жеціл фазаларды
енгізуге
арналган кондыргысы бар куыс колонна
болып табылады (сурет 37).
Колонна
толык ауыр суйыктыкпен толтырылады,
ол жогарыдан гоменге карай
тұтас
агыммен жылжиды. Колоннаныц корпусынан
осы сүйыктык
гидравликалык какпа аркылы шыгарылады.
Фазалардын жакындасу
бетін үлкейту
жэне масса беру жылдамдыгын
көтеру үшін женіл
суйыктык аппаратка шашыраткыш аркылы
беріледі
жэне тамшы түрінде
жогары
котеріледі.
Экстрактордыц жогаргы жагында тамшылар
бірігеді
жэне
жеңіл
фаза кабатын
түзеді.
Саптамалы
экстракторлар саптама
денелермен толтырылган, олар ретінде
керамикалык жэне болат сакиналар немесе
цилиндрлер колданылатын колонналар
болып табылады. Толтырылган экстракторларда,
эдетте, саптама
гіреуішті
желтарткыш
тордың үстінде биіктігі
колоннаныц 2-ден 10
диаметріне дейін
ет
in,
кабаттап орналасады.
Катиондар
да дэл осылай лиотропты катарга
орналасады:
Li'
>
Na'
> К-
>
Pb'
>
Cs
Ең
кушті
туздыктау
кабілетіне
Li,S04
ие
болады,
бірак арзан болгандыктан
NaCI
жиі
колданылады.
в. Спирттік
тазарту.
Спирттік
тазарту
тәсілінің механизмі
түздыктауга
ұксас.
Спирт
күшті гидрофильді зат, биополимердіц
суды
ерітшдісіне
косқан кезде, ол молекулалардың гидратты
кабыгын тартып
алады
да,
өзі гидраттанады.
г. Диализ
жәнс
электродиализ. Диализ
көлемдері үлкен
биополимер
молекулаларының жартылай откізгіш
мембраналар
аркылы
өте
алмайтын, ал көлемдері кіші заттардың,
керісінше, олардан өтіп кете
алатын
касиетіне негізделген. Диализге
желатиннен, целлюлозадан.
нитроцеллюлозадан
дайындалган пленкалар пайдаланылады.
Бірақ
диализ
ore
баяу жүреді. Оны
температураны
көтеру,
диализ
алацын
үлкейту жане электр тогын
косу аркылы
жылдамдатуға
болады. Электр
тогын
коскан кезде кұбылыс
электродиализ
деп
аталады.
Оган,
негізінен, иондарға ыдырайтын
заттар
бейімді келеді.
Электролизге
арналған кондыргы екі
жартылай
өткізгіш мембранамен үш бөлімге
белінген
ванна болып
табылады. Екі шеткі бөлімге
анод пен катод
салынган, ортаңғы болімге диализденетін
сұйыктык кұйылады.
Электр тогын коскан кезде, катиондар
мембрана аркылы анодка карай жылжиды,
ал аниондар - катодка тартылады. Ал
ортаңгы
бөлімде
мембранадан
өтпейтін
заттар (тазарган) калады.
Тазартудың
экстракциялық
тәсілдерініц
принципі
не эсер
етуші заттарды,
не косалкы (балласты) заттарды сурыптап
сыгындайгын еріткіштер
колдануга
негізделген.
Сүйыктык-суйықтық
системасында экстракциялау
диффузиялык процесс болып табылады.
Бул кезде
сүйыктыкта еріген бір
немесе бірнеше
зат баска суйыктыкпен сыгындалады, ал
суйыктыктар озара ерімейді
немесе
шектеулі ериді. Экстрагенттің бастапқы
сұйықтықпен әрекетесуі нәтижесінде
экстракт алынады -
сыгындалған заттардың ерітіндісі және
рафинат
-
бастапкы ерітіндініц калдығы. Бастапкы
ерітіндінің калдыгы
эсер
етуші заттардан ажыраган
жэне
онда экстрагенттің біраз молшері
болады.
Суйыктык-суйыктык
системасында экстракция
процессі келесі сатылардан күралады:
бастапкы
ерігіндіні экстрагентпен
араластыру; араласпайтын
екі
фазаны болу;
экстраі енттіц регенерациясы; яғни,
оны экстракт
пен
рафинаттан аластату.
^51
0
0
00
00 0 0 0000 0 0 0000 0 0 000 0 0 0 0000 0 0 0000 0 0 000 0 0 0 0000
0 0 0000 0 0 0000 0 0 00 00 0 0 00 00 0 0 0000 0 0 0000 0 0 0000 00
000 0 0 0 0000 О
q
о
о д
о
Әрекеттесуші
сұйыктыктарга сырткы
энергия
келтіру
аркылы жүмыс
істейтін экстракюрларға: роторлы-дискілі
экстракторлар. араластыргыштары
бар колоннады экстракторлар жэне
пульсациялык экстракторлар
жатады.
А *
Жэчілсі^і-ктыг
Же^лсуйицтиц
Сурет
37.
Қуыс
шашыраткыш
эксі
рактор
Фазалардың
бірі бөлгіш кондыргы көмегімен араласады
және колонна
ішінде карсы агыммен тұтас фазага
карай жылжиды. Саптама фазалардыц
аппаратта эсерлі эрекеттесуіне ыкпалын
тигізеді, себебі, тамшылар
ол аркылы
көп кайтара коалесценцияланып, кайта
үнтакталады.
Тамшылардың
аяккы коалесценциясы және дисперстелуші
фазаньщ кабаты түзілуі
саптама
кабатынан шығар жерде тундыргыш зонада
жүреді. Саптамалы
жэне шашыраткыш экстракторларда
тұракты карсы агымды
экстракция
жүріп отырады
- бастапкы
ерітінді таралушы затты карсы агып
козгалушы экстрагентке үздіксіз беріп
түрады.
Елеуішті
табакшалы
экстракторлар
табакшалармен
секцияларга бөлінген колонналар түрінде
жасалган (сурет
38).
Аппарат
түтас фазамен (мысалы, ауыр сүйыктыкпен)
толтырылады жэне ол ауыстырып кұю
кұбырлары
аркылы
табакшадан табакшага агады. Ұнтакталушы
фаза
(жеціл сүйыктык) түтас
фазага
карсы ағыммен беріледі, елеуішті
табакшалардыц тесіктері
аркылы
өтіп, іамшылар мен агындыларга
коп кайтара
үнтакталады,
ал
агындылар өз кезегінде табакша аралык
кеңістікте тамшыларга ыдырайды. Тамшылар
котеру күшініц эсерімен түтас
фазага карай жылжиды жэне кайтадан
бірігіи, эрбір
жогары
орналаскан
табакша
астында жеңіл фазаныц кабатын түзеді.
Ғлер
ауыр фаза
үнтакгалатын
болса.
онда суйыктык кабаты тарелка
бетінде
орналасады.
Сүйыктык
кабатыныц гидростатикалык кысымы
табакша гесіктерініц кедергісін басуга
жеткілікті болганда, сүйыктык олардан
етіп, кайта үіпакталады (дисперстенеді).
Ауыр
с^йыцтык
Сурет
38.
Елеуішті
табакшалы
колопналык экстраетор
Роторлы-дискілі
экстракторлар (сурет
39) колонна
түрінде жасалган
жэне колонна онын кабыргаларында
бекітілген
сакиналы калкалардыц аркасында
секцияларга
бөлінген.
Колоннаныц
осі
бойында ротор-білік
айналып
тұрады,
оган калкаларга карасты симметриялы
орналаскан жайпак
дискілер кигізілген. Екі көршілес
сакиналы
калкалар мен
олардыц арасындагы диск колоннаныц
секциясын
кұрайды.
Фазалардыц
бірі
(мысалы,
жеңіл
фаза) шашыраткыштыц
көмегімен үнтакталады
жэне ауыр фазамен карсы агымда козгала
отырып, онымен колонналардыц секцияларында
айналмалы
дискілермен
коп кайтара араласады. Фазалардыц
болінуі
колоннаныц жогаргы жэне
томеші тұндыргыш бөлімдерінде жүреді.
Араласгыргышы
бар
колонналы
экстракторлар
араластыргыш
қондырғыларының күрылысы
бойынша
ажыратылады.
Жайпак диск орнына
білікте калакшалы
немесе
ашык турбиналы араластыргыштар
бекітіледі.
Пульсациялык
экстракторларда сүйыктықка
косымша
энергия енгізу
оларга кайтымды үдемелі козгалыс
- пульсация -
тудыру
аркылы жүреді.
Пульсация
агымдардыц турбулентті козғалысын
жэне фазалардыц
дисперстік дәрежесін жогарылатады,
сөйтіп,
масса беру
каркыны
котеріледі.
Пульсатор
ретінде
клапансыз
поршеньді, плумжерлі жэне
мембраналы насостар
немесе
арнайы пневматикалык кондыргылар
колданылады.
?
MM,
Ауыр
сцймітиц
Сурет
39.
Роторлы-дискілі
колоиналык
экстрактор.
Центрден
тепкіиі
экстракторлар
экстракцияны
ең
жогаргы жылдамдыкпен
жүргізуге және тыгыздык айырмашылыктары
өзара аз болатын
еріткіштср колдануга мүмкіндік берсді.
Құбырлы центрдентепкіш экстрактордыц
кұрылысы сурет
40
берілген.
Цилиндрлі
барабанның айналу жылдамдыгы
1500-5000
айн/мин. Барабан
ішінде тесік калкалармен
(7)
біркатар экстракциялык II, IV, VI, жэне
сепарациялык
1,
III,
V, VII бөлімдерге бөлінген.
Сүйыктыктар
барабанға козгалмайтын цилиндрдің
ішінде ететін окшауланган каналдар
бойымен түседі. Ауыр сұйыктык каналмен
(2) төменгі
экстракциялык бөлімгс VI, ал жеңіл
сұйыктык
каналмен (6) жогаргы экстракциялык
бөлімге II түседі. Барабанда карсы
агыммен жылжи отырып. сүйыктыктар
цилиндрге бекітілген
(4)
козғалмаіітын тесік дискілердің
(5)
арасымен өтіп, көп
кайтара
араласады.
Осы кезде найда
болган
эмульсия
тесік үргыш калкалардан
(7)
өтіп, алдын-ала ыдырайды.
Фазалардыц
аяккы бөлінуі
сепарациялык
болімдерде центрден тепкіш күштің
эсерімен жүреді. Сүйык фазалар (экстракі
пен рафинат) экстрактордан окшауланган
каналдар:
жеңілі
- жогаргы сакиналы
токкіш
(8), ал ауыры
томенгі токкіш
(1) аркылы шыгарылып алынады.
Адсорбция
-
бүл бір
немесе
бірнеше компоненттердіц
газ коспасынан
немесе
ерітіндіден адсорбенттермен сіцірілу
процессі. Адсорбентгер ретінде дэрілер
технологиясында меншікті беті
жогары катты
кеуек
заттар колданылады: алюминий
оксиді, силикаіель, белсендірілген
көмір,
кизельгур. Адсорбция
адсорберлер
деп
аталатын арнайы
аппараттарда жүргізіледі.
Олардыц
ец карапайымы
-
үздікті тік цилиндрлі
аппарат.
Адсорберді адсорбентпен толтырады,
алдымен адсорбент
аркылы
ерітіндіні өткізеді
жэне
оны сіңірілетін затпен каныктырады,
сонан соң десорбентпен фильтрлейді.
Десорбент
-сіцірілетін
затты ыгыстырып
немесе жуып
шыгаратын ерігкіш
немесе еріткіштер
коспасы.
Ион
алмасу процестері
- электролит
ерітінділерінің иониттермен эрекеттесуі.
Иониітер козғалмалы иондарды ерітіндідегі
олардыц эквивалент)
мөлшеріне алмастыруга кабілепі
заттар.
Күрамында кыпікыл белсенді гонтары
бар жэне электролит
ерітіндісімен козгалмалы аниондармеп
алмасушы
иониттер анионипер
деп,
ал күрамында сілтілік белсенді топтары
бар жэне козгалмалы катиондармен
алмасаіын
иониттер катионигтер ден аталады.
Иониттер ретінде
синтетикалык
ион
алмастыргыш шайырлар кец
колданылады.