1. Электрлік жетістіріп беру жүйесі

Электрлік жетістіріп беру жүйесі, барлық тұтынушыларды электр энергиясымен көректендіріп отыруға арналған. Автомобилдерде электр энергиясының көзі болып, бірөбіріне параллель жалғанған генератор мен аккумулятор батареясы болып табылады.

Жұмыс істеп тұрған қозғалтқышта, генератор электр энергиясының негізгі көзі болып табылады, ол барлық тұтынушыларға және аккумулятор батареясын зарядтауға, электр энергиясын жеткізіп беруді қамтамасыз етеді. Ал жұмыс істемеі тұрған қозғалтқышта, электр энергиясы көзінің функциясы, аккумулятор батареясына өтеді, ол сонымен бірге қозғалтқышты сенімді түрде қосуды қамтамасыз етуі қажет.

Автомобиль генераторлары, өте үлкен ауқымда өзгеретін, айналу жиілігі және сыртқы жүктің шамасы өзгеріп отыратын режимде жұмыс істейді. Айналу жиілігі мен жүктің шамасы өзгерген кезде генератордағы кернеуді автоматтық түрде көрсетілген деңгейде ұстап тұруға, кернеуді реттеуіш арналған.

Мына 1-суретте көрсетілген, структуралық схема мына генератордың және аккумулятор батареясының әртүрлі қатынастарындағы кернеу мен токтың өзара байланысы шындыққа саяды, ол:

Сурет 1. Электр жеткізіп беру жүйесінің структуралық схемасы.

I r = I б.зт + І т болғанда U r > E б

I r = І т болғанда U r = E б

I r + I б.зс = І т болғанда U r < E б

I б.зс = І т болғанда U r = 0

Мұнда U r – генератордың кернеуі;

E б – аккумулятор батареясының ЭҚК;

I r – генератордың тогы;

I б.зт – батареяны зарядтағанда тұтынылатын ток;

І т – тұтынушылар пайдаланатын ток;

I б.зс – батарея зарыдсызбанғанда беретін ток.

1.1. Автомобиль генераторлары.

Көп уақыттарға дейн автомобилдерде электр энергиясының негізгі көзі болып тұрақты генераторлар болатын, олар 1960 жылға дейн шығарылған автомобилдерде қолданылды және максималдық қуаттраы, сипаттамалары және қолданылу мерзімі бойынша қойылған талаптарын қамтамыз етіп отырады.

Автомобиль жасау саласында 1960 жылдың бастарында, автомобилдердің пайдалану мерзімінің анағұрлым өскендігі, оларды күтуге және ремонттауға жұмсалатын шығындардың төмендей бастағанын, жол қозғалысы қәуіпсіздігі мен жолаушылардың жайлы жүруі талаптарының асқандығы байқала бастады.

Осыларға байланысты, қолданылатын генераторлардың қуаттарын, қолданылу мерзімін айтарлықтай арттырудың, олардың кейбір көрсеткіштерін жақсартудық және пайдалану шығындарын төмендерудің қажеттігі байқала бастады.

Соныңмен бір уақытта, генераторлардың максималдық айналу жиіліктері мен габариттік өлшемдеріне қойылатын талаптарда анағурлым арта түсті.

Тұрақты токта істейтін генераторлардың конструкциялары мен оны жасау технологияларын жетілдірумен, ондағы щеткалық-коллекторлық торабының оны пайдаланға жұмысының төменгі сенімділікте екендігі және пайдалану мерзімінің аз екндігі, сондай-ақ генераторлардың габариттері мен салмақтарының үлкен екендігін ескере отырып сол жоғарыда көрсетілген талаптарды тұрақты генераторлармен практика жүзеге қанағаттандыру мүмкін емес болып шықты. Ғылыми ізденістер және зерттеулердің көмегінің арқасында автомобиль генераторларын өркендерудің жаңа бағыты анықталды. Ол болып, тұрақсыз токта істейтін генераторлар болып табылды. 4 [ 91 ÷ 92]

Аталған «тұрақсыз токты генератор» шартты түрде аталған болып, ол негізінен генератордың ішкі құрылымының ерекшеліктеріне тиесілі болады, яғни бұл генераторларды сапқа тізілген жартылай өткізгішті түзеткіштер бар, олар тұтынушыларды тұрақты (тізерілген) токпен көректендіреді. Тұрақты токта істейтін генераторлардың якорының орамдарындағы. Тұрақсыз токты түзететін түзетуші шеткелі-коллекторлық түйін болып табылады. Жартылайөткізгіштік техникасының өркендеуі тұрақсыз токта істейтін генераторларда біраз жетілдерілген жартылайөткізгішті вентилдегі (диодтық), түзеткіштерді қолдануға мүмкіндік берді.

Тұрақсыз токта істейтін алғашқы автомобиль генераторлары селеналық түзеткішті және дірілдегішті кернеуді реттегіштермен жасалынған болатын. Селеналық түзеткіштер айтарлықтай тұрыққа ие болатын, сондықтан оларды генераторлардан бөлек, жақсы салқындатушы қамтамасыз ететін жерге орнатуға тура келген.

Селеналық түзеткіштер жылулыққа төзімділігі жеткізіліксіз және оның мүмкін болған максималдық жұмыс температурасы + 80⁰ С жоғарғы емес. Сондықтан селеналық түзеткіштері, кремнилық диодтардан құрастырылған, жылулыққа төзімділігі біраз жоғарғы және әжептәуір кіші тұрыққа ие болатын түзеткіштермен ауыстырылған болып, оларды генераторлардың ішіне орнатуға мүмкін болған. Кернеуді дірілдетумен реттеушілердің орнына, алдымен түйіспелі транзисторлық, содан кейін жеке элементтердегі (дискретный)түйіспесіз және түйіспесіз интегралдық реттеуіштермен ауыстырылды. Интегралдық реттегіштердің тұрқының кішілігі, оларды генератордың ішіне орнатуға мүмкіндік берді. Сол тізіліп орнатылған реттеуіш және түзетуші блоктан тұратынды генераторлық қондырғы деп атайды.