1 Карданды берілістердің түрі
Карданды берілістер автомобиль қозғалысы кезінде айналу моментін беруге және трансмиссия агрегаттарын жалғауға арналған, мүнда соөсты емес немесе бір-біріне шамалы бұрышта жатқан біліктер.Карданды біліктерге келесі талаптар қойылады: айналу мементін артық майысу, айналу, дірілдік және өстік жүктемелерсіз беру; жалғанушы біліктер арасындағы бұрышқа тәуелсіз теле-тең бұрыштық жылдамдықтар беру,жоғары п.ә.к. және шуылсыз жұмыс. Карданды берілістің негізгі элементтері ( 4.1 сурет ): шарнирлер 1. біліктер 2,4,6 және аралық тіреніштер 3. Аралық тіреніштердің көп болған кезінде карданды беріліс 2 біліктен тұрады: аралық 2 және басты 4.Карданды берілістер жазық болуы мүмкін: жазық, егер жетекші және жетеленуші білік бір жазықтықта жатса; кеңістіктік, егер осы шарттар орындалмаса ;бір және көп шарнирлі.
4.1 Сурет - Карданды берілістер
а- бір жетекші белдігі бар автомобилде; б- екі жетекші белдігі бар автомобилде; в- қатты карданды шарнирдің элементтері: 1- карданды шарнир; 2- аралық карданды шарнир; 3- аралық тіреніш ; 4- басты карданды білік; 5- жетекші белдік; 6- ортаңғы белдіктің карданды білігі; 7- ортаңғы жетекші белдік; 8- артқы белдіктің карданды білігі; 9- артқы жетекші белдік; 10- мойынтірек; 11- масленка; 12- сақтандырушы клапан; 13,15- вилка; 14- крестовина; 16- балансирлі пластина.
Карданды берілістің жұмыс жағдайы біліктердің орнату бұрыштармен анықталады: бұрыштары көп болған сайын пайдалану жағдайы қиынырақ. Егер карданды берілістер автомобиль рамасына немесе шанағына бекітілген агрегаттарды жалғаған жағдайда білік арасындағы бұрыш 3о-тан аспайды. Егер автомобиль қозғалысы кезінде жалғанған агрегаттардың біреуісі немесе екеуісі доңғалақпен бірге айналса, онда біліктер арасындағы бұрыш 20о дейін ұлғаяды,ал өткіштігі жоғары автомобилдерде – 45о дейін. Карданды шарнирлерді (ары қарай кардандар) кинематика бойынша кардандарды теңсіз және тең бұрыштық жылдамдықтарға бөледі. Теңсіз бұрыштық жылдамдық кардандары (асинхронды) жетекші және жетеленуші біліктердің бұрыштық жылдамдықтарының теңсіздігімен сипатталады.Қарапайым асинхронды кардандар ( 4.2, а) сур ) тек қана бұрыштық қозғалысты қамтамассыз етеді, әмбебам бұрыштық, өстік.
Сурет 4.2 - Асинхронды кардандар
4.2 сурет - Карданды шарнирлер: а- қарапайым; б- әмбебап; 1-жетекші вилка; 2-жетеленуші вилка; 3-крестовина; 4-ине тәрізді мойын тірек; 5-қозғалмалы шлицалы беріліс; 6-карданды біліктіқ
Асинхронды кардандар құбыры шарнирлердің үздікті беріліс қатынасы трансмиссияда айналу тербелісін болдырады, әсіресе карданды беріліс білігінің жоғарғы бұрыштық жылдамдығында. Айналу тербелісінің амплитудасын түсіру мақсатында орнату бұрышын және шарнир біліктерінің қаттылығын жаңдайды.
Сур.4.3. Синхронды шарнирлер: а- алты шарнирлі; б- алты және төрт шарикті; в- трехшиповые роликпен; г- дискілі; 1-корпус; 2-сеператор; 3-обойма; 4-шарик; 5-трехшиповая кресовина; 6-ролик; 7-ине; 8-чашка; 9-шип; 10- орталықталық тандырушы құрылғы; 11-вилка; 12-диск
Тең бұрыштық жылдамдықтағы ( синхронды ) кардандар жалғастырушы біліктердің кез-келген бұрыштық қозғалысында бірдей бұрыштық жылдамдықпен қамтамассыз етеді.Синхронды шарнирлер (қарапайым, әмбебабы ) жұмыстық элементіне қарай кардан крестовинасымен еселенген және ине тәрізді мойынтіректі, алты шарик ( 4.3, а сур ),бес және төрт шарикті ( 4.3, б сур ), трехшиповые роликпен ( 4.3, в сур ) және дискілі ( 12.3, г сур ).
Жетекші және басқарушы доңғалақтарға айналу моментін беру кезінде тең бұрыштық жылдамдықтағы карданды шарнирлерді көбірек қолданады. Бұл жағдайда біліктер арасындағы үлкен өзгеруші бұрыш кезінде доңғалақтардың бірдей қозғалуын қамтамассыз етеді. Өткізгіштігі жоғары автомобилдерде көбінесе бөлгіш канавкасы және бөлгіне иінтірегі бар тең бұрыштық жылдамдықтағы шарикті карданды шарнирлерді орнтады. 4.4-суретте “Вейс” типіндегі бөлгіш канавкасы бар шарикті кардан көрсетілген. Бір вилканы келесісіне күштерді беретіншариктер әрқашанда биссекторлы жазықтықта жатады. Күш вилкадан вилкіге шарик арқылы беріледі, ал қисық сызықты канавкаларымен 2 және 4 қозғалады. Өзара перпендикуляр жазықтықта жатқан вилкаларға 1 және 5 канавкалар симетриялы орналасқан.О1 және О2центрлерінен жүргізілген канавкалардың орта сызығы бірдей радиустағы шеңбер бөлігін көрсетеді. Осы центрлердің араса кардан центріне дейігі аралықа бірдей. Канавкалардың өсі айналу кезінде пп шеңберінде өзара қиылысатын екі сфералық бетті құрайды, бұл шариктердің қозғалыс траекториясы болып табылады 3. Біліктердің µ бұрышына орын ауыстыруы кезінде, жалпы вилкадағы канавкалардың симметриялы орналасуының салдарынан шариктердің центрі, әр қашанда биссекторлы жазықтықтан табылады.Сағат тілінің жүрісімен айналған кезде күш шариктердің бір жұбы арқылы беріледі, ал кері бағытта, келесі жұп арқылы беріледі.
