3. Бульдозерлер мен қарапайым спектрлер үшін қажалу күштері.

Бульдозерлер мен қарапайым скреперлер үшін қажалу күштерін анықтау әдістемесі тарту күштерін есептеулер арқылы орындалады.Егер қазіргі күрек ожауының түрін бірінші экскаватор ожауының кубқа ұқсас дерлік түрімен салыстырсақ, оның бір жарым ғасыр дерлік уақыт ішіндегі эволюциясы туралы көрнекті тұжырым жасауға болады. Оның өткір бұрыштарының жойылуы, түбінің еңкейтілуі, ілгері шығып тұратын алдыңғы жиегі және ожау қимасының төменге қарай кеңейтілген түрі оны толтыру кезіндегі қажалуға жоғалтуларды (шығындарды) азайтып, геометриялық көлемін қолдануды жақсартып, жүк түсіру кезінде оның қабырғалары мен түбіне топырақ толуын төмендетті.ЗТМ-ның жұмыс органдары қарқынды тозады. ЗТМ жұмыс органының тозуы оның топыраққа қажалуы салдарынан пайда болады, және де қажалу күші өтпей қалған жері артқан сайын едәуір артып, Рр шамасының (кесу күшінің) едәуір үлесін ғана құрмайды, тіпті одан асып түседі; сондықтан жұмыс органдарының бір уақытта қайралуын қадағалап отыру керек, себебі тістердің өтпеуі артқан сайын келтіруге келетін жүктеме артып, оның өнімділігі төмендейді.Бульдозер ысырылысының ең ұтымды профилі (кескіні) сүйрету призмасының кесілетін топырақ қабаты ысырылыс бетімен қозғалып, бульдозер қозғалысы бағытына құлайтындай түрі болып табылдаы. Бұл жағдайда сүйрету призмасын құрайтын топырақтың қажалуына жұмсалатын жұмыстың шығындалуы ең кем болады, демек, оның тозуы да азырақ (кемірек) болады.Профиль (кескін) дұрыс емес таңдап алынған жағдайда, кесілген топырақ призманы құру барысында ысырылыс бетімен жоғары қозғалмай, призманы құратын топырақтың бүкіл массасын жоғары көтереді. Бұл топырақтың топыраққа қажалуына көп шығын жұмсалуына апарып соғады, бұл шығындар қопсытылған топырақтарда жұмыс істеу кезінде артады, демек, жылдам тозуға апарып соғады.Қопсытқыштарда (дайындық жұмыстарына арналған машиналарда) тозу процесін төмендету үшін тістер соғылған және сирек жағдайларда құйылған етіп жасалады да, тозуға төтеп берушілігі неғұрлым артық материалдан жасалған ұшпен жабдықталады.

6 Билет

1. Жұмыс алды үйкеліс және оның әдісі.

МЕСТ 16429 – 70 бойынша жұмысалды үйкеліс болып беттің геометриясының өзгеру процесі және үйкелістің бастапқы кезеңіндегі материалдың беттік қабаттарының физико-механикалық қасиеттері, әдетте әрдайым ішкі жағдайлардағы жұмыс үйкелісінің, температура мен тозу қарқындылығының азаюымен түсіндіріледі.

Беттік үйкелудің алғашқы кезеңінен шаршаған кезіне өту жұқа бет қабатында ағып жатқан күрділі кері қайтымды құбылыспен жүреді.

В. С. Щедров өзінің жұмысында «... материалдық беттікің механикалық өзгеру процесі, соның ішінде тозубеттік қабат минимальды потенциялдық энергияға ие болатын оның осындай физикалық жағдайына және осындай құрылымына әкеледі. Яғни, осындай жағдайда минимальды диссипациялық энергияны жіберуші тұрақты жүйені көрсетеді». Бұл жағдай бастапқы периодты алып тастағанда тозу кезіндегі тұрақты кедір-бұдырлық барлық келесі процестерде орындалатынын растайды. Бұл орындалатын кедір-бұдырлық «тепе-теңдік» деп аталады.

Беттің микрогеометриясының өзгеруі Жұмысалды бастапқы период кезінде үйкелу өзара шығыңқы беттердің өте аз мөлшеріндегі жанасуға қатысады, нәтижесінде аудандарда пайда болған шынайы кернеулік көп болады, сондықтан механикалық өңделу кезінде, беттік жұқа қабаттың тойтарып алып жүруі олардың бөлшектену және пластикалық деформация пайда болған кездегі кедір бұдырлықтың бұзылу қарқындылығына әкеледі. Жұмысалды нәтижесінде шығыңқы тегіс еместі тегістеу алғашқылардың жеке немесе толық жойылуы және жаңасының орнатылуы алғашқысынан формасы мен өлшемінің өзгешелігі жүреді. Беттің шеттік үйкелу кезінде жоғары кедір бұдырлыққа қатысты майлағыш қабықтың жарылуы нәтижесінде екі беттің шығыңқылығынан металдық жанасу болады. М.М. Хрущев, В.А.Кислика, П.А.Косенко, М.М. Тененбаума жұмыстары қабылданған кедір-бұдырлықтың жұмысалды аяқталуы эксперименттік көрсетуі үлкенділікке және механикалық өңделуі кезінде алынған алғашқы кедір-бұдырлық мінездемесінің тәуелді еместігі, ал тозу шартынан (қысым, температура, майлау шарты және т.б ) тәуелділігі. Бұл кедір- бұдырлық берілген үйкелу шартына қолайлы және минималды тозуды қамтамасыз етеді. Ол алғашқыдан көп және аз болуы мүмкін (1 –сурет). Стационарды тозу периоды жұмысалдыдан кейін бұл кедір – бұдырлық барлық келесі үйкелетін кернеудегі қалыпты жұмыс процесі кезінде орындалады (2 –сурет).