2. Жарты эмперикалық есептеу формуласы.

Кейде қиын көзқарастың кешені меншікті үйкеліс күшінің меншікті қысымынан бинаминальді тәуелділігі сипатталад

( 3.18 )

Бұл тәуелділікті біз үйкелістің элементінің заңы деп айтамыз. Кесіктің адгезиялық байланысы қаттылықтан және геометриялық беттеген тәуелділігі сипатталады. Бинаминальдылықтың орнына сатылы тәуелділікті қолдануға болады.

( 3.19 )

Мұнда n бірден кіші. Теңдеуде кіретін коэффициенттер (3.18) және (3.19), байланыстағы фрикциондық байланыс пен ал-қ қатынасының бұзылу түріне байланысты.

Есептеуге қандай элемент заңымен қолданылуына мән берілмейді. Бірақта сондай заңды есепке еңгізуінің әртүрлі өлшем бетіне есептеп шығаруға көмектеседі,меншікті үйкеліс күшін нақтылы түйісу ауданға көбейткенде. Тағы Tomson (71) 1929 жылы үйкеліс күшін шығару мүмкіндігіне өз ойын айтты, оның ойынша Герц анықтаған.Инвариант үшін 100 жұп металға жасалған тәжіребиеден 0,18 10 тең болады. Одан кең жасалған эксперименттер осы инварианттың өзгергішсіздігін дәлелдеді. 1938 ж. Меншікті күш үйкелісін қолданды. 1950 ж. Паркер және Хатч сфераның жазықпен әрекеттескенде біруақытта байланыс ауданын және үйкеліс күшін анықтады. Тәжіребиелер сфералық және әйнекте үйкелетін қасиеті бар қорғасын мен индий индий үлгілерімен жасалған. Қысымды серпімдіктен тыс қолдана отырып, үйкеліс күшінің жаншылу ауданынан түзулік тәуелділікті алды. Бірақта байланыстағы кернеу сфераның өлшеміне байланысты әртүрлі болады. Тәжіребие көрсеткендей, үйкеліс күші нақты кернеуге байланысты және бұл кернеуден де мәнді жерде көп. Меншікті үйкеліс күшінің қысым мен тәуелділікті орнату үшін, тәжіребие жасалды, онда бір уақытта нақтылы түйісу ауданы мен үйкеліс күші анықталды.

3. Қажалуды өлшеу әдісі.

Материалдың қажалу және бет бойынша таралуын анықтау үшін түрлі әдістер қолданылады.

Көп тараманы түзу бойынша қажалуды анықтау. Үйкелеу жұптарының элементтерін тәжірибеге дейін және кейін өлшеп, түзу қажалуының өлшемдерін салыстырып түзулі қажалуды атайды. Тузу өлшемдерін өлшеу үшін микрометрлер, индуктивті немесе сымды өлшегіштері бар және пневматикалық өлшемдері бірліктермен белгілеу дурыс.

Қажалуды салмақ жоғалуы арқылы анықтауға болады, бірақ салмақтың қосылуы букіл интегралды болады себебі факт бойынша салмақтың қосылуы бүкіл үйкелу беті бойынша анықталады.

Салмақтың қажалуды мГ/кг – мен өлшеиді. Оны г/см3 өлшеуі дурыс, сонда түзулік қажалудың салмақтыққа ауысуы:

( 6.5 )

-меншікті салмақ.

Жоғарыда көрсетілгендей пластикалық байланыс кезіндегі қажалау интенсивтігін мына формуламен анықтаймыз:

( 6.6 )

Бұл теңдесу тозуды қажалау интенсивтілік б-ша анықтауға мүмкіндік берді ол үшін қысымның номиналды өлшемін және материал қаттылығын ескеру керек.

Қажалудың шамасын анықтауда өлшемдік құралдар кең қолданылады, микрометрлер, микрометрлік нутрометрлер, индикаторлық құралдар. Бұл құралдардың егер қажалу жоғары болмаса, ол қатысты үлкен болады, ал кейде қажалу өлшегіш келеді.

Тозған металды оның май құрамында кездесуінен анықтаймыз. Майдан тамшы өлшем алып, оны жандырады, және күлінен химиялық анализ немесе полерографиялық әдіспен метал құрамын анықтайды бұл әдіс жоғары сезімталдықпен айырылады. Ол бүкіл мүшеліктерге интегралды болады, өйткені қажалу заттары үйкелу деталдарынан бөлінеді, ал оның жетістіктерінің жоқ болуынан. Қазіргі кезде қажалуді спектрлі май анализімен анықтау өңделген және шет елде кең қолдануда.