Instrumenty dyskrecjonalne (uznaniowe):

PRZYKŁADY:

 roboty publiczne,

 zmiany stawek podatkowych

MECHANIZM DZIAŁANIA:

 roboty publiczne: - w okresie kryzysu gospodarczego rośnie liczba osób pozostających bez pracy, są oni zatrudniani przy robotach publicznych, co podnosi poziom ich dochodu i zapobiega spadkowi globalnego popytu; -w okresie ekspansji gospodarczej mniej osób jest zatrudnianych w formie robót publicznych, co sprawia, że popyt nie jest kreowany w takim stopniu jak w okresie kryzysu; zmiany stawek podatkowych:- w okresie ekspansji gospodarczej podnoszenie stawek podatków dochodowych, co zwiększa obciążenia podatkowe, zmniejsza efektywny popyt i hamuje nadmierną aktywność gospodarczą;-w okresie kryzysu gospodarczego obniżanie stawek podatków dochodowych, co zmniejsza obciążenia podatkowe i zachęca do inwestowania.

ZALETY: państwo reaguje adekwatnie do występującej sytuacji gospodarczej

WADY: ich zastosowanie wymaga czasu, co jest spowodowana długotrwałym i żmudnym procesem legislacyjnym, ryzyko tzw. „efektu opóźnień” (między diagnozą stanu gospodarki a przygotowaniem określonych środków polityki finansowej upływa tak wiele czasu, że w momencie, gdy środki te są już gotowe, układ gospodarki na tyle się zmienił, że narzędzia te są już nieadekwatne i nieskuteczne.

Dochody I wydatki publiczne

Strumienie środków publicznych występujących w budżecie państwa:

 Według kryterium kierunku przepływów strumieni finansowych środków publicznych można je podzielić na:

1) wpływy pieniężne - DOCHODY i PRZYCHODY;

2) wypływy pieniężne - WYDATKI i ROZCHODY.

 Według kryterium charakteru strumieni finansowych środków publicznych można je podzielić na:

1) DOCHODY i WYDATKI – charakter bezzwrotny, stały, definitywny i ostateczny;

2) PRZYCHODY i ROZCHODY – charakter zwrotny, tymczasowy.

Dochody publiczne a przychody publiczne:

Dochody publiczne:

• charakter bezzwrotny (z wyjątkiem obowiązku zwrotu kwot niesłusznie pobranych)

• oznaczają definitywne(ostateczne) zasilenie podmiotów publicznych w środki finansowe

• zwiększają aktywa (majątek) publiczne

Dochody publiczne:

1. Daniny publiczne

2. Pozostałe dochody

Przychody publiczne:

• w większości przypadków charakter zwrotny

• oznaczają tymczasowe zasilenie podmiotów publicznych w środki finansowe

• nie posiadają zdolności zwiększania majątku publicznego

Przychody publiczne:

1. Wpływy budżetu państwa i budżetów JST:

• ze środków zwrotnych, tj.: ze sprzedaży papierów wartościowych i innych operacji

Finansowych; ze spłat pożyczek udzielonych ze środków publicznych; z otrzymanych kredytów i pożyczek,

• z prywatyzacji majątku Skarbu Państwa oraz majątku JST,

• z innych operacji finansowych.

2. Przychody jednostek sektora FP z działalności oraz z innych źródeł.

Dochody publiczne – świadczenia pieniężne ustanowione przez organy władzy publicznej, pobierane i gromadzone przez administrację publiczną na rachunkach właściwych budżetów publicznych (ewentualnie publicznych funduszy celowych lub innych podmiotów zaliczanych do sektora FP), z których dokonuje się wydatków publicznych.

Daniny publiczne - to dochody publiczne o charakterze przymusowym. Charakteryzuje je także arbitralny (a nie negocjacyjny) tryb wymiaru. Są pobierane na podstawie aktu prawnego rangi ustawowej.

Daniny publiczne:

 podatki

 składki

 opłaty

 wpłaty z zysku przedsiębiorstw państwowych i jednoosobowych spółek Skarbu Państwa

 inne świadczenia pieniężne, których obowiązek ponoszenia na rzecz państwa, jednostek samorządu terytorialnego (JST), państwowych funduszy celowych oraz innych jednostek sektora finansów publicznych wynika z odrębnych ustaw.

Pozostałe dochody:

 wpływy ze sprzedaży wyrobów i usług świadczonych przez jednostki sektora FP

 dochody z mienia jednostek sektora FP (najem, dzierżawa, odsetki od środków na rachunkach bankowych, odsetki od udzielonych pożyczek i od posiadanych papierów wartościowych, dywidendy z tytułu posiadanych praw majątkowych)

 spadki, zapisy i darowizny

 odszkodowania należne jednostkom sektora FP

 kwoty uzyskane przez jednostki sektora FP z tytułu udzielonych poręczeń i gwarancji

 dochody ze sprzedaży majątku (niestanowiącej prywatyzacji)

 inne dochody budżetu państwa, JST oraz innych jednostek sektora FP należne na podstawie odrębnych ustaw lub umów międzynarodowych

Klasyfikacja dochodów publicznych – kryterium funkcji (zadań):

2) Dochody uboczne – ich podstawowym zadaniem jest realizacja innego celu niż cel fiskalny; mogą być to cele o charakterze represyjnym lub prewencyjnym, np. grzywny, mandaty, kary pieniężne.

Klasyfikacja dochodów publicznych – kryterium wzajemnego świadczenia (ekwiwalentności):

1) Dochody odpłatne – wpłacający, uiszczając określoną kwotę pieniężną na rzecz państwa lub samorządu, otrzymuje od niego świadczenie wzajemne – czynność urzędową lub usługę, np. opłata paszportowa;

 ekwiwalentne – świadczenie wzajemne ze strony podmiotu sektora publicznego jest porównywalne w swojej materialnej wartości do wielkości dochodu;

 nieekwiwalentne – świadczenie wzajemne jest nieproporcjonalnie niższe niż wielkość dochodu.

2) Dochody nieodpłatne – brak wzajemnego świadczenia ze strony państwa lub samorządu terytorialnego, np. podatki.

Klasyfikacja dochodów publicznych – kryterium możliwości egzekwowania:

1) Dochody przymusowe – mogą być wyegzekwowane w drodze egzekucji administracyjnej (m. in. poprzez potrącenie z wynagrodzenia), np. podatki, opłaty, mandaty.

2) Dochody dobrowolne – nie ma możliwości wyegzekwowania ich w drodze egzekucji administracyjnej; wynikają z dobrej woli osoby je uiszczającej, np. spadki, zapisy, darowizny.

Klasyfikacja dochodów publicznych – kryterium prawne (obligatoryjności):

1) Dochody obligatoryjne – przepisy prawne nakazują ich pobieranie; do ich pobierania nie jest konieczne spełnienie żadnych dodatkowych warunków przewidzianych przepisami prawa np. podatki, opłaty.

2) Dochody fakultatywne – przepisy prawne dają możliwość ich pobierania, przy spełnieniu dodatkowych warunków przewidzianych w odrębnych ustawach, np. wpływy z samoopodatkowania mieszkańców gminy.

Klasyfikacja dochodów publicznych – kryterium ekonomiczne (ze względu na charakter dochodów):

1) Dochody majątkowe (kapitałowe) – wpływy ze sprzedaży składników majątkowych, głównie nieruchomości, które nie są związane z prywatyzacją ponadto dotacje i środki otrzymane na inwestycje

oraz dochody z tytułu przekształcenia prawa użytkowania wieczystego w prawo własności.

2) Dochody bieżące – pozostałe dochody, w tym dochody związane z posiadaniem majątku takie jak

dochody z najmu, dzierżawy i dywidendy.

Wyodrębnienie wskazanych grup dochodów umożliwia obliczenie bieżącego i majątkowego salda budżetu.

Dochody budżetu państwa:

Dochody podatkowe:

podatki pośrednie: podatek od towarów i usług; podatek akcyzowy; podatek od gier; podatek dochodowy od osób fizycznych

podatek dochodowy od osób prawnych

podatek od wydobycia niektórych kopalin

podatek tonażowy

od 2016 r.: specjalny podatek węglowodorowy

Dochody niepodatkowe:

 opłaty, które na mocy odrębnych ustaw nie są dochodami JST, funduszy celowych oraz innych jednostek sektora FP

 cła

 wpłaty z zysku przedsiębiorstw państwowych oraz jednoosobowych spółek Skarbu Państwa

 dywidendy

 wpłaty z zysku NBP

 dochody państwowych jednostek budżetowych

 dochody z najmu i dzierżawy oraz innych umów o podobnym charakterze składników majątku Skarbu Państwa

 odsetki od środków na rachunkach bankowych państwowych jednostek budżetowych

odsetki od lokat terminowych

 odsetki od udzielonych z budżetu państwa pożyczek zgromadzonych krajowych i zagranicznych

 kary, grzywny, mandaty

 spadki, zapisy i darowizny

 inne dochody publiczne na rzecz Skarbu Państwa.

Przeznaczenie środków publicznych:

Wydatki publiczne:

- te przeznaczenia środków publicznych, które nie są rozchodami publicznymi;

- są przeznaczone na realizację zadań publicznych, których ranga jest na tyle wysoka, że władze publiczne decydują się na całkowite lub częściowe ich finansowanie ze środków publicznych;

- służą zaspokajaniu potrzeb publicznych;

- przepływy finansowe mają charakter bezzwrotny, są definitywne i ostateczne;

- „środki pieniężne o charakterze definitywnym wydatkowane z funduszy publicznych w celu realizacji zadań publ., a więc w celu zaspokojenia potrzeb publ.” (E. Denek)

np. wydatki na utrzymanie wojska,płace pracowników zatrudnionych w sektorze publicznym; wydatki na utrzymanie szkół, szpitali, publicznych uczelni.

Rozchody publiczne:

- operacje finansowe związane z finansowaniem długu publicznego;

- na ogół są przeznaczone na spłatę zobowiązań zaciągniętych przez państwo;

- przepływy finansowe mają tu charakter zwrotny, są przejściowe;

- na ogół pozostają w ścisłym związku z przychodami publicznymi

a) spłaty otrzymanych pożyczek i kredytów;

b) wykup papierów wartościowych;

c) udzielone pożyczki i kredyty;

d) płatności wynikające z odrębnych ustaw, których źródłem finansowania są przychody z prywatyzacji majątku Skarbu Państwa;

e) inne operacje finansowe związane z zarządzaniem długiem publicznym i płynnością;

f) płatności związane z udziałami Skarbu Państwa w międzynarodowych instytucjach finansowych.

Przyczyny wzrostu wydatków publicznych:

1. PRZYCZYNY SOCJOLOGICZNE:  dążenie państwa do rozwoju, wzrost aspiracji człowieka,

 zmiana modelu rodziny, uświadomienie zagrożeń cywilizacyjnych, konieczność łagodzenia konfliktów narodowościowych i religijnych.

2. PRZYCZYNY HISTORYCZNE:  zobowiązania (kredyty, pożyczki, wyemitowane papiery wartościowe) zaciągnięte w przeszłości przez podmioty sektora publicznego stają się dla państwa obciążeniem finansowym, ponieważ powoduje konieczność ich spłaty wraz z należnymi odsetkami;

 istnienie długu publicznego powoduje wzrost rozchodów publicznych (raty kapitałowe spłacanych zobowiązań) oraz wzrost wydatków sektora na obsługę długu publicznego (odsetki od zaciągniętych zobowiązań);  dług publiczny ma tendencję do wzrostu wraz z upływem czasu, co przekłada się na wzrost wydatków publicznych.

3. PRZYCZYNY POLITYCZNE:  zmiana koncepcji roli państwa w gospodarce – odejście od koncepcji państwa -„stróża nocnego” na rzecz koncepcji państwa dobrobytu; upowszechnienie się korzystania z darmowych usług publicznych – oświaty, służby zdrowia, sądownictwa itd.; konieczność sfinansowania ich przez państwo prowadzi do wzrostu wydatków publicznych; zmiana technik wyborczych - wprowadzenie powszechnego prawa wyborczego, co umożliwiło nakładanie wyższych podatków na osoby najlepiej sytuowane;  zmiany technik podatkowych:• wprowadzenie progresywnego opodatkowania dochodów, co pozwala przerzucić ciężar obciążeń fiskalnych na zamożnych obywateli

• wprowadzenie podatków pośrednich charakteryzujących się tzw. „znieczuleniem podatkowym” – podatek zawarty jest w cenie nabywanych dóbr i usług.

4. PRZYCZYNY EKONOMICZNE I SPOŁECZNE:  postęp techniczny sprawia, że aparatura naukowa i badawcza jest coraz droższa, rosną również koszty zaopatrzenia wojska, sprzęt ulega tzw. ekonomicznemu zużyciu, przez co należy go modernizować; rosną o wydatki o charakterze redystrybucyjnym, mające na celu większą sprawiedliwość w podziale dochodów; zaangażowanie podmiotów publicznych w projekty inwestycyjne.

Klasyfikacja wydatków publicznych – kryterium funkcji:

1. wydatki na realizację klasycznych funkcji publicznych: a) wydatki na realizację funkcji zewnętrznych - utrzymanie armii, utrzymanie służb zagranicznych państwa, wydatki związane z udziałem państwa w organizacjach międzynarodowych, ugrupowaniach militarnych i gospodarczych; b) wydatki na realizację funkcji wewnętrznych - wydatki na utrzymanie administracji, sądownictwa, bezpieczeństwa wewnętrznego (utrzymanie policji, straży pożarnej);

2. wydatki na cele społeczne (socjalne)-zapewnienie powszechnej ochrony zdrowia i oświaty, wypłata świadczeń z tytułu ubezpieczeń społecznych, wypłata świadczeń o charakterze pomocowym, wydatki

na utrzymanie placówek i zakładów opiekuńczych;

3. wydatki na cele gospodarcze (ekonomiczne) –wydatki na infrastrukturę (komunalną, komunikacyjną), na restrukturyzację gospodarki, promocję eksportu, poradnictwo dla indywidualnych producentów.

Klasyfikacja wydatków publicznych – kryterium podmiotowe:

1. wydatki budżetowe: a) wydatki budżetu państwa – są ujęte w ustawie budżetowej; b) wydatki budżetów jednostek samorządu terytorialnego (JST) – wydatki gmin, powiatów i województw samorządowych – są ujęte w uchwałach budżetowych JST;

2. wydatki pozabudżetowe: a) wydatki państwowych funduszy celowych – ujęte w planach finansowych państwowych funduszy celowych; m. in. Fundusz Ubezpieczeń Społecznych – zarządzany przez ZUS, Fundusz Emerytalno-Rentowy – zarządzany przez Prezesa KRUS, Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych Centralna Ewidencja Pojazdów i Kierowców, Fundusz Rozwoju Przywięziennych Zakładów Pracy, Fundusz Emerytur Pomostowych Fundusz Wsparcia Policji, Fundusz Rozwoju Kultury Fizycznej; b) pozostałe wydatki.

Klasyfikacja wydatków publicznych – kryterium szczebla wydatkowania środków:

1. wydatki szczebla centralnego (ogólnokrajowego) – wydatki budżetu państwa, państwowych funduszy

celowych i innych jednostek sektora finansów publicznych szczebla centralnego;

2. wydatki szczebla regionalnego – wydatki województw, zarówno rządowe (wojewoda i urząd wojewódzki), jak i samorządowe (marszałek i urząd marszałkowski);

3. wydatki szczebla lokalnego – wydatki gmin i powiatów (mają charakter wyłącznie wydatków

samorządowych).

Klasyfikacja wydatków publicznych – kryterium ostatecznego podziału PKB:

1. wydatki realne (nabywcze, finalne) – tworzą bezpośredni popyt na dobra i usługi, w ich wyniku sektor publiczny uczestniczy w podziale PKB; zewnętrznym wyrazem tego typu wydatków są zamówienia publiczne;

2. wydatki transferowe (redystrybucyjne) – wydatki dokonywane na rzecz innych podmiotów, są świadczeniami jednostronnymi: a) transfery wewnętrzne – dokonywane wewnątrz sektora finansów publicznych, w wyniku tych transferów nie zmienia się ogólna wielkość środków publicznych, natomiast zmienia się struktura ich finalnego wydatkowania, np. dotacje i subwencje dla JST, dotacje dla samorządowych zakładów budżetowych; b) transfery zewnętrzne – dokonywane na rzecz podmiotów spoza sektora finansów publicznych; oznaczają zasilanie podmiotów prywatnych w pieniądz pochodzący ze środków publicznych; są związane ze wspieraniem przez władze publiczne określonych celów społecznych i gospodarczych, np. renty, emerytury, stypendia, zasiłki dla bezrobotnych, świadczenia z pomocy społecznej, dotacje dla przedsiębiorstw.

Klasyfikacja wydatków publicznych – kryterium wpływu na stan majątku publicznego:

1. wydatki bieżące – służą bieżącemu funkcjonowaniu podmiotów sektora finansów publicznych lub są związane z realizacją zadań publicznych, np. zakupy środków obrotowych, wynagrodzenia pracowników wraz ze składkami ubezpieczeniowymi, rachunki za elektryczność, gaz itd.;

2. wydatki majątkowe– prowadzą do powiększenia majątku danej jednostki; realizują cele długookresowe i średniookresowe; do grupy tej zaliczamy:

 wydatki inwestycyjne - m. in. wydatki na zakup i montaż środków trwałych, ich odtworzenie, roboty budowlane, kapitalne remonty, dotacje udzielone z budżetu (państwa lub JST) na inwestycje;

 wydatki kapitałowe – wydatki na zakup akcji lub na wniesienie udziałów do spółki prawa handlowego.

Klasyfikacja wydatków publicznych – kryterium możliwości oddziaływania władz publicznych na przeznaczenie tych środków:

1. wydatki sztywne (stałe, prawnie zdeterminowane) –wydatki, których wyznaczenie w ustawie budżetowej jest obowiązkowe; ich wysokość oraz konieczność sfinansowania wynika z ustaw lub innych zobowiązań ujętych w ramy prawne (m. in. z umów międzynarodowych); wysokość tych wydatków można obniżyć jedynie zmieniając odpowiednie przepisy prawne lub renegocjując umowy, a zatem jest to możliwe w dłuższym okresie;

2. wydatki elastyczne (zmienne, uznaniowe)– wyznaczają rzeczywiste pole wyboru władz publicznych w

alokowaniu środków, tworzą warunki do prowadzenia polityki budżetowej przez władze publiczne.

Wydatki sztywne:

 dotacje dla Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego;

świadczenia emerytalno-rentowe wypłacane bezpośrednio z budżetu państwa (żołnierzy i funkcjonariuszy oraz sędziów i prokuratorów w stanie spoczynku);

 renty socjalne oraz świadczenia i zasiłki przedemerytalne;

 świadczenia rodzinne, zaliczki alimentacyjne oraz zasiłki pomocy społecznej;

 składki na ubezpieczenia zdrowotne i społeczne wypłacane z BP (m. in. za osoby niepełnosprawne, Osób Niepełnosprawnych (PFRON);

 wydatki na obronę;

przebywające na urlopach macierzyńskich i wychowawczych);

 dotacje dla Funduszu Alimentacyjnego, Funduszu Pracy oraz Państwowego Funduszu Rehabilitacji urzędy naczelnych organów władzy;

 sądownictwo powszechne;

 wydatki na obsługę długu publicznego;

 subwencje dla JST;

 wydatki na finansowanie dróg;

 składka do budżetu UE;

 wydatki na finansowanie projektów z udziałem środków UE;

 premie gwarancyjne oraz wykup kredytów mieszkaniowych

Wydatki elastyczne:

dotacje dla jednostek samorządu terytorialnego,

 dotacje dla jednostek zaliczanych do sektora finansów publicznych (np. szkół wyższych, jednostek naukowo-badawczych),

 dotacje dla podmiotów gospodarczych,

 dotacje dla jednostek niezaliczanych do sektora finansów publicznych,

 wydatki majątkowe