Vіі.Автобус қозғалысының кестесін құру

7.1 Қозғалыс кестесі

Автобус қозғалысының кестесі негізгі тасымалдау құжаты болып табылады, осы құжат бойынша АКМ маршруттағы автомобиль жұмысын қамтамасыз етеді. Бұл қозғалыс кестесінің орындалуы автокөлік мекемесінің жұмыс деңгейін көрсетеді. Сондықтан барлық қызмет бөлімдерінің жоспарында кестені орындауға арналған шаралар қарастырылады:

• Пайдалану қызметінің жұмысының негізі болып кестенің максимал жылдамдығы және халыққа сапалы қызмет көрсету, яғни жолаушыға автобусты пайдалануда жақсы жағдай жасау және жолаушы ағымға байланысты автобус қозғалысын ұйымдастыру;

• Маршруттағы жолаушы ағымға байланысты автобус қозғалысын ұйымдастыру;

• Оқу орындарының, өнеркәсіп мекемелерінің, мәдени орталық жұмысының басталуы және аяқталуына қарай автобустың осы мекеменің жанындағы аялдамаларға келуін;

• Қозғалыстың бірқалыптылығы;

• Автобус қозғалысының басқа жолаушы көлік түрлерінің үйлесімі;

• Жылжымалы құрамды пайдаланудың жоғарғы тиімділігі;

• Автобус бригадаларына жақсы жұмыс жағдайын жасау

Қозғалыс қауіпсіздігінің барлық нормаларын сақтауда қамтамасыз ету қажет. Кестенің негізгі формасы болып келтірілген маршруттың кестесі болып табылады. Осының негізінде: станциялық (соңғы және аралық пункттарға арналған); жұмыстық (жүргізушілерге арналған); ақпараттық(жолаушыларға арналған).

Маршруттық кестесін әзірлеу 2 этаптан тұрады:

1. Бастапқы деректемелерді дайындау және есептеу;

2. Кестені құру.

Бастапқы деректемелерге мыналар жатады:

• Маршрут бойындағы және әрбір бөлігіндегі жолаушы ағымды анықтау;

Аялдамалар арасындағы қашықтық және автобустың қозғалыс уақыты және жылдамдығы; -Автобустың қажетті санын есептеу, автобус маркасы, жолаушы ағымды зерттеу арқылы және автобус қозғалысының жағдайына байланысты керекті рейс саны;

• Тәулік кезеңіндегі рейс пен айналым уақытын нормалау;

• Қалалық маршруттағы қозғалыс интервалының максималды көрсеткішін анықтау;

• Мекеменің жұмыс тәртібіне байланысты әрбір маршруттың жұмысының басталуы және аяқталу уақытын анықтау;

• Автобустарды маршрут бойынша бөлу;

• Маршрут бойынша автобус қозғалысының басталуы және соңғы пункттың анықтау, нольдік рейстің ұзындығы, пробегке кеткен уақытты нормалау;

• Автобус бригадаларының жұмысын ұйымдастыру формасын анықтау;

• Түскі асқа орын және оған кететін уақытты анықтау;

• Параллель бағыттағы басқа жолаушы көлік түрлерінің кестесін құру.

7.2 Қозғалыс кестесіне қойылатын талаптар

Қозғалыс кестесі маршруттағы автобус қозғалысын ұйымдастырудың негізі болып табылады, сонымен бірге жолаушы автомобиль көлігінде барлық жолдық қызметкерлер міндетті түрде бұлжытпай орындауды қажет етеді.Қозғалыс кестесі маршруттағы рейс саны мен аялдамалық пункттар арасындағы қозғалыс уақытын және т.б. анықтайды. Қозғалыс кестесі мынадай жағдайларды қамтамасыз ететіндей болып құрылуы қажет:

-әрбір маршрут бойынша халықтың қажеттілігін;

-қабылданған нормаларға сәйкес автобустың сыйымдылығын пайдалану;

-жолаушының тасымалға кеткен уақытының минималдылығын;

-маршрут бойында автобустың қозғалысын реттеуді;

-жол бойында жолаушыларға ынғайлылық жағдайларының жасалуын;

-«Еңбек Заңына» жүргізушілер мен кондукторлардың жұмыс режимдерімен жағдайларының сәйкестігін;

-автобустарды тиімді пайдалануды қамтамасыз ету керек.

Жолаушытасымалына қатысты автокөлік мекемелері мен ұжымдар

қозғалыс кестесін қолданыстағы нормативтік құжаттардың шарттарына сай жасауы керек.Автобустық тасымалдың барлық түрінде(қалалық,каламаңындық,қалааралық)қозғалыс кестесі маршруттың әрбір этапында жол белгілері мен жол қозғалысы ережелері бойынша рұқсат етілген нормативтік қозғалыс жылдамдығына сәйкес жасалуы тиіс. Жылжымалы құрамды пайдалану шарттарына орай маршруттағы максималды қозғалыс жылдамдығы жол қозғалысы ережелерінде көрсетілген шеттен төмен қабылдануы мүмкін. Қалалық,қаламаңындық,қалааралық және ауданішілік маршруттар үшін автобус маршруттарының қозғалыс кестесі жыл сайын қала немесе аудан әкімшілігінің келісімімен жолаушылар тасымалына тапсырыс беруші мемлекеттік тұлғамен бекітіледі. Маршруттық кесте АКМ нің пайдалану бөлімінің негізігі құжатты болып табылады және оның тәртібін жылжымалы құрамның қажетті саны жүргізушілер саны материалдық финанстық және басқада ресурстарды анықтайды.Жолаушыларға қызмет көрсетудің тиімділігін арттыру және жылжымалы құрамды ұтымды пайдаланумен оны жұмыс өнімділігін арттыру мақсатында маршруттық кесте бірнеше нұсқада бөлек жасалады:

-жұмыс күндеріне,демалыс алдындағы күндерге,демалыс күндеріне;

-күз-қыс және көктем жаз кезендеріне

Қозғалыс кестесінің бірнеше нұсқасының болуы мынадай себептерге байланысты қажеттіліктерден туындайды:

-жолаушы ағымның тұрақсыздығы;

-жылжымалы құрамның маршруттағы қозғалыс уақыттының нормаларының өзгеруі;

-маршрутқа жұмысқа шығарылған жылжымалы құрам саның өзгеруі.

Қозғалыстың маршруттық кестесінің деректері бойынша мына кестелер жасалады:

-жүргізушілер кестесі ;

-маршруттағы аралық және соңғы пункттардағы диспечерлерге

арналған кесте;

-жолаушыларға арналған қоғалыс кестесі (қозғалыс интервалы 15 минутттан артық болған жағдайда)

Қозғалыс кестесінде маршруттағы әрбір автобусқа жеке шығу нөмірі беріледі,яғни автобустың әрбір маршрутқа шығуы кезегінің реттік нөмірі.

Маршруттағы автобустар жұмысының басталу және аяқталу уақыттары халықтың тасымалға сұранысы және жергілікті жағдайларға байланысты анықталады.Қозғалыс кестесін құру әдістемесі негізінен формалық сипатта болады.Қозғалыс кестесін құру кезінде негізінен аналитикалық және ішінара графикалық әдістер қолдпнылады. Кестелік үлгіде жасалатын маршруттық кестелер мынадай деректерді қарастырады: маршрут трассасының жағдайы,тәулік ішіндегі жүріс нормасының дифференцияланған шамасы,жүргізушілердің қабылданған еңбек тәртібі, жылжымалы құрамның саны мен типі, маршруттағы қозғалыстың басталу және аяқталу уақыты, нөлдік жүрістің уақытты, ұзындығы және басқа да талаптар.

Маршрутқа жеткілікті рейс саны мен қозғалыстың интервалы және жиелігі жолаушы ағымның тәуліктің сағаттары мен «қарбалас» сағаттарындағы шамасына сәйкес бөлек есептеледі,ал «қарбалас» сағаттардағы рейс саныныа көніл ерекше бөлінуі тиіс.Ол үшін жолаушыларға сапалы қызмет қабылданданған норматифтерге сәйкес орындалған жағдайдағы автобустық қалыпты толуы ескеріледі.

7.3 Жүргізушілердің жұмыс және демалыс уақытарының нормасы

1.« Жүргізушілердін жұмыс және демалыс уақытының Ережелері» «Еңбек Заңына» байланысты жүргізушілердің жұмыс және демалыс уақыттың реттеу ерекшеліктерін қарастырады.

2.Бұл Ережелер еңбектік келісім-шарт негізінде жұмыс жасайтың автомобиль жүргізушілеріне арналған нормаивтік құқықтық акт болып табылады. 3.Бұл Ережелерде қарастырылған жүргізушілердін жұмыс және демалыс уақытының нормалары жүргізушілердің қозғалыс кестесін жасау кезінде міндетті түрде қаралу керек.Автомобильдердің қозғалыс кестесі барлық қатынас түрінде де осы ережелердің нормалары мен шарттарын ескеріп жасалуы керек.

4.Қалааралық жүк және жолаушы тасымалында жүргізушінің қозғалыс уақытымен тоқтап тұру уақытын жұмыс беруші осы Ережелер нормаларына сәйкес анықтауы керек.

Жүргізушінің жұмыс уақыты:

1.Жұмыс уақыты кезінде жүргізуші өзінің еңбектік міндеттерін еңбектік келісім шарт және жұмыс тәртібі,жұмыс кестесі шарттарына сәйкес атқарылуы керек.

2.Жүргізушілердің апталық жұмыс уақыттының қалыпты көрсеткіші 40сағаттан аспауы керек.

3.Жұмыстың жағдайына байланысты 1күндік немесе апталық жұмыс уақыттының ұзақтығы сақталмайтың болса,онда жүргізушілер үшін жұмыс уақыттының есебі 1айға анықталады.

Жұмыс уақытының біріктірілген айлық есептеу әдісін қолдану шешімін жұмыс беруші еңбектік келісім шартты немесе оның қосымшаларың ескере отырып қабылдайды.

4.Жұмыс уақыттын біріктірілген айлы есептеуде әр күндегі жұмыс уақыттының (ауысымның) 10сағаттан аспауы қадағалануы қажет. Қалааралық тасымалдарды орындау кезінде белгілі бір демалыс орындарына жету үшін қажет болған жағдайда жұмыс уақытының(ауысымның)күндік ұзақтығын 12сағатқа дейін жасауға болады. Нормадан тыс жұмысқа тарту қажеттілігі туындаған жағдайда бір күндік (ауысымдық)жұмыс уақыты 12сағаттан аспауы қажет.Нормадан тыс жұмыс уақыты Қазақстан Республкасының Заңдарынына сәйкес қолданылады. Жүргізушілердің жұмыс тәртібі нормадан тыс қабылдануы мүмкін.Жұмыс уақытының нормадан тыс қабылдануы туралы шешім жұмыс берушімен профсоюздық органдардың немесе басқа әкімшілік органдарының келісімімен, ал ондай ұйымдар болмаған жағдайда қызметкердін келісімімен еңбек шартында көрсету арқылы қабылданады. Нормадан тыс жұмыс істейтіндер үшін ауысымды кестесі бойынша жұмыс ауысымның саны мен ұзақтығы жұмыс аптасының ұзақтығына сәйкес есептеледі. Апта сайынғы демалыс жалпыға бірдей беріледі. 6.Жүргізушінің жұмыс уақытына мыналар кіреді:

а) автомобильді басқару уақыты;

б) автомобильді басқарудан жол бойынша және соңғғы пунктарда қысқы мерзімдік демалу үшін утоқтау уақыты;

в) жолға шығар алдында және жолдан қайтып келген уақытындағы дайындық (жолға шығардағы тексеру, май, суларын құю,т.б. болса, жұмыстан кейін жағдайын қарау, тазалау, т.б.)жұмыстарын ауысымның басталу және аяқталу уақытын да орындайды;

г) жүргізушінің жолға шығар және жолдан келген кезіндегі медициналық тексеру уақыты;

д)жолаушыларды түсіру мінгізу пункттарындағы тоқтау уақыты;

е) жүргізушінің еркінен тыс тұру уақыттары;

ж) жұмыс күні ішіндегі жолдағы жұмысы кезінде немесе далалық,егістік жерлердегі жұмысы кезінде пайда болған ақауларды техникалық көмектін болмауынан өз бетінше қарау,реттеу ,жөндеу уақыты;

з)ҚР Заңдары бойынша етілген басқа жағдайлар уақыты. 7 күн сайын жұмыс жасайтың кезенде жүргізушінің автомобильді басқару уақыты 1 ауысымда( күнде ) 9 сағаттан аспауы керек.

Жұмыс берушінің шешімімен жұмыс уақытының біріктірілген графигінде автомобильді басқару 10 сағатқа дейін ұзартыла алады, тек апсына 2рет артық болмауы керек.Бұл жұмыс тәртібінде біріктірілген автомобильді бақару уақыты 2аптада 90сағаттан аспауы тиіс.

Кесте 7.2- Маршруттағы әрбір автобус үшін маршруттық кесте

Автобустар саны	Рейс нөмірі
	1	2	3	4	5	6	7	8	9	10	11
1	600	720	848	1008	1128	1248	1408	1528	1648	1808	1928
2	608	728	856	1016	1136	1256	1416	1536	1656	1816	1936
3	616	736	904	1024	1144	1304	1424	1544	1704	1824	1944
4	624	744	912	1032	1152	1312	1432	1552	1712	1832	1952
5	632	752	920	1040	1200	1320	1440	1600	1720	1840	2000
6	640	800	928	1048	1208	1328	1448	1608	1728	1848
7	648	816	936	1056	1216	1336	1456	1616	1736	1856
8	656	824	944	1104	1224	1344	1504	1624	1744	1904
9	704	832	952	1112	1232	1352	1512	1632	1752	1912
10	712	840	1000	1120	1240	1400	1520	1640	1800	1920

АКМ-нің қызметінде жүргізушілер бригадаларының (жүргізушілер мен кондукторлар) жұмысын ұйымдастырудың негізгі үлгілері қолданылады:

-жұмыстың 3бригадалық әдісте бір автобусқа 3бригада тіркеледі, мұндай әдісті маршруттағы қозғалысты бастайтың және аяқтайтын автобустарға қолданған тиімді;

-жұмысты 2 жарымтық әдіспен ұйымдастыру –бұл әдісте 2автобусқа 5 бригада (оның 1ауыстыруға арналған) бекітіліді,мұндай әдісті маршруттағы жұмысын ерте бастап, ерте аяқтайтын автобустарға қолданған тиіміді «Қарбалас» сағаттары нақты болатын маршруттарда бірінші ауысым уақыты қысқартылған екінші ауысымы ұзартылған болуы және автобустардың күндізгі демалыста тұру уақытының маятниктік уақыты болғаны тиімді.

Жұмысты ұйымдастырудың қосарланған әдісті бұл әдісте әрбір автобус 2жүргізушіге бекітіледі, әрбір 3автобус үшін 1ауыспалы жүргізуші болғаны жөн.Әдісте демалыс күні 2 бригада үшін сәйкесінше сенбі,жексенбі күндері болып белгіленеді, бұл күндері автобус жолаушы ағымның аздығына байланысты күндізгі уақыты 1ауысымда жұмыс істейді.

Кесте 7.3- Әрбір жүргізушіге арналған маршруттық кесте

Автобус номері	Жүргізуші	1	2	3	4	5	6	7	8	9	10	11	12	13	14	15	16	17	18	19	20	21	22	23	24	25	26	27	28	29	30
1	1	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д
	2	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8
2	3	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д
	4	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8
3	5	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д
	6	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8
4	7	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д
	8	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8
5	9	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д
	10	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8
6	11	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д
	12	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8
7	13	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д
	14	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8
8	15	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д
	16	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8
9	17	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д
	18	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8
10	19	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д
	20	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8	д	д	8	8

Бұл бөлімде қозғалысты ұйымдастыруды қарастырдым. Яғни жүргізушілер қойылатын талаптар мен олардың жұмыстары және олардың күнделікті жұмысқа шығу кестелері жасалды.

Қорытынды.

Осы курстық жұмыс өзіндік есептеулер мен жобалаудан құралады. Курстық жұмыстын тақырыбына сәйкес автобус маршрутының жолаушы тасымалының толық жұмысын орындадым. Бұл жобаны іске асыру үшін мынадай пункттардан жобалау жүргізілді: аялдамалық пункттардың ара-қашықтығын анықтау, автобустын рейс уақатын шығару, автобус козғалысының жылдамдығын, жолаушы ағым әдістерін, тасымадйтын жолаушы санын анықтау.

Берілген ңұсқа бойынша жоғарыда аталаған бөлімдерді орындадым. Алдымен берілген спидометр көрсеткіштері арқалы аялдамлық пункттар арасындағы ара-қашықтығын есептеп, бастапқы және келесі аялдамалық путкттар аралығын анықтадым. Бірінші бөлімді қорытындылап автобустың рейс уақатан шығардым. Бұл бөлімде маршруттардағы қозғалыс уақытын анықтау үшін арналған формулаға шыққан көрсеткіштерді орынына келістіріп шығардым, алынған мәнді әр аялдамалық пунктқа бөліп кестеге салндым.Үшінші тарауда автобустың жалпы козалыс жылдамдығын анықтадым. Басқаша айтқанда козғалыстың техникалық жылдамдығы, пайдалану және қатынас жылдамдықтарын шығардым. Келесі бөлімде жолаушы ағымға жалпы сипаттама бердім, жолаушы ағымды тәулік сағаттарына бөліп, осыған байланысты кесте құрдым. Маршрут бойынша жолаушы ағымды анықтау үшін берілген ңұсқа бойынша қарбалас уақыт 7⁰⁰ -8⁰⁰ аралығы алынды. Тасымалданатын жолаушылар санын анықтау бөлімінде тәліктегі әрбір сағат ішінде кері және тура бағаттағы тасымалданған жолаушы санын қосу және жолаушы ағымның тәулік сағаты ішіндегі бөліну эпюрасын құрдым. Алтыншы бөлімде маршрут үшін автобустың кажетті санын шығарып, жанар- жағармай, автобус моделін таңдап шығындарын есептедік. Соңғы бөлімде кондукторлар мен жүргізушілер жұмыс уақыттарын қарастырдым. Жүргізушілерге қойылатын талаптар мен демалыс уақатын олардын күнделікті жұмысқа шығу кестелеру жасадым.