Мазмұны

      Мектепте берілетін білім оқу үрдісінің мән-мазмұнынан, оқыту принциптерінен, оқуды ұйымдастырудың формасынан, оқыту әдістерінен, оқушылардың білімін тексеру мен бағалаудан, сабақ жүргізетін мұғалімнің дайындығы дәрежесінен құралса, дидактика - оқыту мен білім берудің теориясы, оның принциптері гноселогиялық, логикалық, психологиялық негіздерден құралатыны белгілі.

       Ал дидактика принциптеріне келсек, 1) Ғылымдылық принципі 2) білімді саналы игеру принципі, 3) оқытудың жүйелігі мен үздіксіздігі принципі, 5) оқытуды өмірмен байланыстыру принципі, 6) көрнекілік принципі, 7) білім берумен тәрбиенің байланыстылық принципі.

   Әдебиетті оқытудың дидактикалық негізі — мектептегі әдебиет  пәнінен тұтас бір тарихи кезеңді ашу, суреткердің қалыптасуына әсер еткен орта, жазушының «ішкі», «сыртқы», өмірбаяны, дүние танымы, ең ақырында оның қоғам өміріндегі және әдеби күресте алатын орнын ашу (барлық жаганан зерттеу), мектептегі әдебиет пәні үшін әр түрлі ағымдар мен әдістердің, әдеби топтар мен адамдардың идеялар күресін нақты тарихи дәуірдегі күрделі мәселелерді қоғамдық жөне әдеби тартыста әр түрлі көзқарастағы адамдар тобының қалай шешкеиін көрсету болып табылады. Бұл айту, баяндаумен бірге көрсету, көзін жеткізу керек деген ұғымды білдіреді. Мәселен, Абайдың саяси-өлеуметтік лирикасын өткенде ақын өмір сүрген заман шындығы «кесслді пысық», «қулар» мен екі жүзді болыстардың сатиралық бейнелері мен береке-бірлігі кеткен замана бейнесін сынаған өлеңдерінен үзінділер келтіріп, дәлелдеп отыру керек болады. Бұл сабақтың ғылыми негізділігін сақтайды.

    Лириканы оқытуда оқытудың өмірмен байланыстылығы принципі маңызды орын алады. Өтілетін сабақтың толық ұғылуы, есте сақталуы үшін сабақтың мазмұны, теориялық және практикалық маңызы туралы алдын-ала мәлімет беру педагогика ғылымында бұрыннан бар. Мұны, оқушылардың бастағалы отырған тақырыптың ғылыми негізі мен оның өмірмен байланысына қажетгілік сезімін оятып, назарын еріксіз аударып, қызықтыруды сабақтың кіріспе бөлімі деп те атайды.

    Мұғалімдердің пікіріне сүйенсек, көпшілігі өтілетін тақырыптың өмірдегі, практикадағы маңызын алдын-ала баяндау - тақырып мазмүны есте қалуының шарты деп біледі. Өйткені теория мен практиканың бірлігі — оқудың өмірмен байланыстылығы принципінің негізі болып табылады..

    Оқушылардың оқығалы отырған жаңа материалдарды меңгеруге бұлай дайындау — тақырыптың мазмұны мен дидактикалық мақсатына қарай түрліше болады. Бірінде - сабақ оқушылардың тақырып туралы бұрыннан білген тәжірибелерін хабарлаудан басталса, екіншісінде — мұғалімнің жаңа тақырыптың ғылымдық және практикалық маңызын алдын-ала ашуынан, үшіншісінде — оқушылардың бақылау және практикалық жұмыстарын ұйымдастырудан басталады.

    Лириканы оқьпуда дидактиканың жүйелік пен бір ізділік принциптері сабақ құндылығының екінші бір қырын - әдеби материадцардың берілуі мен орналасу ретін - жананы түсіндіру барысында бұрын оқығаңдары мен игергендеріне сүйенуді қамтамасыз етудің тәртібін аньгқтайды. Оны А.Құнанбаев, Ы.Алтынсарин, М.Өтемісов, СДөнентаев, С.Көбеев, С.Торайғыров, С.Сейфуллиннің, Б.Майлиннін, Ж.Жабаевтың т.б. оқушылар мектептің орта сыныптарында танысқан шыгармаларының жоғарғы сыныптарда шолу, монографиялық тақырыптарды оқуда негіз болатыны сияқты, құрылым үдемедігінен байқауға, түсінуге де болады. Сондықтан да (дидактикалық жағынан) фактілердің орны мен реті, оны жинақтау мен білгенін тәжірибеде қолдана білу дағдысын жетілдіру кезеңдері сабақта ғана жүзеге асады. Сонымен сабақта білуге тиісті факті мен элементтсрдің жинақталып, ретімен дұрыс берілуі тақырып игерудегі негізгі үрдіс екенін ұстаз әр уақытта есте сақтауға міндетті.

    Қазіргі уақытта мектептегі оқыту жұмысы алдына балаларға белгілі дәрежеде білім беру, қажетті дағдылар мен іскерліктерді меңгерту, сонымең қатар оқушылардың ақыл-ойын, қабілетін дамыту міндеті қойылған. Сол себепті мектептегі оқыту үрдісі дамыта тәрбиелейтін оқыту делінеді. Осыған байланысты оқыту мен ақыл-ойды дамытудың біртүтас үрдіс (процесс) ретіндегі ішкі байланысын, бір-біріне жасайтын әсер-ықпалын айқындап алудың маңызы зор. Бұл жерде барлық адамның қабілеті бірдей еместігін ескерту қажет. Оқыту мен тәрбиелеу арқылы адамның қабілетін белгілі бір бағытта дамытуға болады, бірақ оның шегі жоқ емес. Сондықтан әрбір адамның өз табиғатындағы қабілет мүмкіндігін өз биігіне дайін дамытып тәрбиелеу-оқыту процесінің басты міндеті.

    Бұл бағытта лирикалық шығармалардың алатын орны ерекше.

    Адамның сезім дүниесін оятып, өмірге құлшындыратын, сенімді тұрақтандыратын, қиялды қанаттаңцыратын лирика-адамгершілік биік мүраттарға тәрбиелеуші ретінде оқушылардың білуге құштарлығын арттырып, ойлау жүйесін дамытады. Лирика сабағы - оқушыны өнерді эмоциялық-эстетикалық тұрғыдан түйсіне білуге үйретеді. Лирика — оқушының өмір, болмысқа эстетикалық қарым-қатынасын қалыптастырушы құрал. Ол психологиямен,     дидактикамен     астасып,     оқыту-тәрбиелеу мәселелерінің міндетгерін орындауға белсенді ат салысады.

   Лириканы оқытудағы көрнекілік принципіне тоқталсақ, әдебиетгі оқытуда қолданылатын көрнекіліктердің барлығы бірдей қолданылады деп айта алмаймыз. Өйткені лирика өзіндегі ой нақтылығымен, ақындық тіл, табиғи бояу, суреткерлік қуатымен сабақ көрнекілігін қамтамасыз ете алады. Бұған қарап лирикалық шығармаларды өткенде көрнекілік атаулыны мүлдем қолданбау керек деген ой тумау керек. Жалпы оқу-тәрбие үрдісін жүзсге асыруда көрнекіліктердің өзіндік маңызы, орны бар. Оның үстіне таным үрдісінің (процесінің) есту, көру, сезу арқылы жүзеге асатынын физиолог ғалымдар өте ертеден-ақ айтқан. Сондай-ақ сабақта көрнекілік пайдаланудың тиімділігін педагог ғалымдар, әдіскерлер дс, педагог - практиктер де өз тәжірибелерінде дәлелдеп келеді. Осы бағытга «көрнекіліктің маңызы, тиімділігі неде?» -дсген сұраққа белгілі ұстаз-әдіскер Қ. Бітібаева: «Біріншіден; көрнекілік білім мазмұнын байыта түседі, екіншіден: есту арқылы алған білімін көру арқылы бекіте түседі, үшіншіден; көрнекіліктер оқушылардың ынтасын, қызығушылығын арттырады, ойлау, таным белсенділіктсрін дамытады, төртіншіден; эмоциясына әсер етеді, бесіншіден; алған білімдеріи практикада жүзеге асыруға жетелейді» {3,41] - дейді .   

    Лириканы, оқытудағы басты көрнекілік-сыныпта бастапқы күйінде қайталанатын ақынның үні – «дыбыстық корнекілік». Лирикадағы мұңдай табиғи көрнекілік - оқулықта шығарманың белгілі бір ерекшеліктерін көрсететін мәтін (үзінділер, эпизодтар, баяндаулар, жеке сөздер) берумен шектелмеуі керек. Ақынның сезімге толы сөзі мәнермен оқу кезінде эмоциямен қайта жаңғырады, тыңдаушыны көркем шығарманың сыры өзіңе тартып еліктірсді. Осыған байланысты оқулықта оқушылардың төменгі сыныптарда мәнерлеп оқудан алған білімдерін, дағдыларын жинақтайтын арнайы материал беріліп, жүйелі түрде мәнерлеп окуға, мәтіннен жаттауға тапсырмалар ұсынылып отырады.

   Лирикалық шығармалардағы әр дыбыс, үн ырғақ, әуез, бейнелі сөздер – бәрі де сол көрнекілік қызметін атқаратындықтан, лирика көрнекілікті көп қажет ете бермейді. Техникалық құралдарды, альбом, көркем суреттер қосалқы мәнде пайдалануы мүмкін, жәие шолу, кіріспе, қорытыңды сабақтарды ғана қолданылуы тиіс. Мысалы, мәнерлеп оқу техникасын үйрету үстінде ақыниың өленін өз басы оқуына, Абай, Мағжан, Мұқағали өлеңдерін өнер адамдарының (К.Қожабеков, Р.Сейітметов, Ф.Шәріпова т.б.) оқуына көніл бөлген жөн.

   Лириканы оқыту әдебиет пәнін оқытудың талабынан туыңдайды. Әдебиетті оқыту дегеніміз - коркем шығарманың өзін оқу. Алайда күні бүгінге дейін оқушылар арасында оқулықты бас құрал етумен шектелушілер аз емес. Әдеби білім беру ең алдымен шығарманың өзі арқылы іске асады. Ал, оқулық мәтінді оқудан түйгендерін баянды етуге, алған әсерді тереңдетуге, шығарманың қыры мен сырын оң көзімен қабылдауға қажет.

   Қандай жақсы оқулық болса да, ақынның шығармасы беретін эстетикалық ләззатты бере алмайды. Мұғалімдер мен оқушылар оқулықты ғана оқыса, оқулықпен ғана жұмыс істесе, бұл әдеби шығарманы емес, ол жөніндегі оқулық авторының пікірін оқығандық болып шығады. Негізгі мақсат — ақын-жазушының туындысын оқыту, білім негізін сол арқылы беру, жасөспірімді Отан сүйгіштік, адамгершілік мұратгарға тәрбиелеу. Лириканың күрделі ішкі-құрылымын, стильдік бітіміне - үңілу міндетін орындау, мәтінді талдау, жоспар жасауда, оқу материалдарын сабаққа бөлгенде де, сабақта баяндағанда да: «белгіліден белгісізге, оңайдан қиынға, жайдан күрделіге қарай» - деген дидактикалық ережені сақтау міндетті. Сабаққа бөлінген тақырыптар бойынша бағдарламалық білімді толық және тиянақты игеруге жердемдесетіңцей өз бетіндік жұмыс пен тапсырмалардың түрлері жеткілікті болуы шарт. Оқушылардың өз бетінше істейтін жұмысты орындауы үстінде ғана мұғалім және оқушының өзіне тен ерекшелігін ескере отырып жұмыс жүргізғенде . ғана икемдік дағдысын қалыптастыра алады. Дифференциялаудың мәні мен әсері жұмыс санының аз я көбінде емес, дайындық дәрежесінде, оқушының ой-өрісінің жетілуі мен ойлай білу қабілетінің артуында, есте сақтай білуі мен пәнге деген ынта-ықыласының жетілу дәрежесінде ғана. Бұл жағдайда сабақты орташа үлгеретін оқушылар өздеріиің шала мецгергендерін толық меңгереді де, алдыңғы қатарлы оқушылар алған білімін тереңдетеді.                                                                     

ІІ. Лирикалық шығармаларды оқытудың жолдары

2.1. 5-9- сыныптарда лирикалық шығармаларды оқыту жолдары. 

        Бүгінгі қоғам талабына сай егемен елімізде болып жатқаң әлеуметтік-экономикалық өзгерістер, Республиканың қазіргі кезеадегі мемлекеттік білім беру саясатының жүзеге асырылуы: білім беру мен оқытудың барлық әдістемелік жүйесін қайта қарауды талап етеді. Сол ниетге болашақ ұрпаққа жүйелі білім бсру ісінде қазақ педагогакасы мектебінің алдына жаңа міндеттер қойылып отыр.

    Мемлекеттік мәртебеге ие болған ұлттық мәдениетке, ана тілге деген қоғамдық сұранысқа орай қазақ әдебиеті пәнін оқыту да жаңа бағытта жүргізіле бастады. Өйткені әдебиет пәні білім беру жүйесіндегі басты пәндердің бірі боп саналатындықтан, оның алдына қоятын мақсаты да пәнге қойылатын талаптар деңгсйіне сай болуы қажет.

     Бұл ретте халқымыздың данагөй  ұлдарының бірі, ағартушы - ғалым А.Байтұрсыновтың «Қазақ» газетінде (1914 ж.), «Мектеп керектері» деген мақаласында:... «Ең әуелі мектепке керегі - білімді, педагогика, методикадан хабардар оқыта білетін мұғалім.

     Екінші - оқыту ісіне керек құралдардың  қолайлы, һәм сайлы болуы. Құралсыз  іс істемейді, һәм құралдар қандай болса, істеген іс те сондай болмақшы.

    Үшінші - мектепке керегі белгіленген бағдарлама. Әр іс көңілдегідей болып шығуы үшіи оның үлгісі я мезгілді өлшеуі болуы керек. Үлгісіз я өлшеусіз істелген іс - ол я артық, я кем шықпақшы» (9) - деп оқытудың дидактикалық принциптерін ғылыми тұрғыда нақтылы белгілеп бергеніндей, жас ұрпақты оқыту, тәрбиелеу, оларды өмірге білімді, жан-жақты жетілген азамат етіп әзірлеу оп- оңай жұмыс емес. Қиын да қызық, қыр-сыры мол ұстаздық жұмыс терең білім, озық тәжірибені, ізденгіштік пен табанды талапкерлікті талап етеді.

     Әдебиет пәнінің негізі көркем шығармада халқымыздың елдік, ерлік дәстүрлері, тарихи жүріп өткен жолдары, тұрмыс-салты, өзіндік ділі, тілі, психологиясы негізінде жинақталған, табиғаты кескінделген, адамгершілік ұғым-түсінігі көрініс табады.

    Сондықтан да заманға келбеті мен болмыс жайын жеткізетін, ұлттық сананы тәрбиелейтін, адам мен қоғам жайындағы түсінігі мен тәжірибесін, үйрететін әдебиет пәнінің негізі көркем шығармалар десек, дәстүрлі бағдарламалар негізінде бүгінгі күн тұрғысынан талапқа сай келмейтін (кеңестік кезең идеологиясына сай) шығармаларды өзгеріссіз оқыта беру, бүгін де ертең де біртектес көрнекі құралдарды пайдалану сабақты бір сарынмен жүргізу оқушыларды жалықтырып, естігендерін тез ұмьптырады. Егер тақырыпқа ыңғайлы көрнекі құралдарды да, түсіндіру әдістерін де алмастырьш, жаңартып отырса, жаттығулар мен тапсырмаларды түрлендіріп, әр түрлі ситуация тудырылса, әсіресе оқушылардың шаршайтын кезендерінде әр түрлі педагогикалық әдіс-амалдарды алмастырып отырса, сөз жоқ олардың білімді саналы түрде игеру ынтасы артады, оқудың білімдік сапасы нығаяды.

   Түптеп келгенде, оқыту жұмысын бүгінгі күннің талабына сай жүйелі түрде іске асыруға пән бағдарламаларының тигізер көмегі олшеусіз.

    Бұл ретте Қазақстан Республикасы білім және тғылым министрлігі, Ы.Алтынсарин атындағы қазақтың Білім академиясы жалпы білім институтының қазақ әдебиетінеи 5-11 сыныптарға арналған бағдарламаларына /10/, тоқталсақ білім- беру жүйесіндегі өзгерістер мен жаңартулар мемлекеттің саяси жене рухани дамуынан туыңдайтын мәселелерге байланысты екеңдігі еліміздегі мектептердің түрлі бағдарлы білім беруінен айқын көрінетіні даусыз. Осыған байланысты бағдарлама берілетін білім жүйесіне қарай төмендегідей топтастырылған:

1. Жалпы білім беретін мектептің 5-9 сыныптарына арналған қазақ әдебиеті бағдарламасы.

2. Қоғамдық-гуманитарлық    бағдарлы     меқтептің  10-11 сыныптарына арналған қазақ әдебиеті бағдарламасы.

3. Жаратылыстану-математикалық  бағдарлы  мектептің     10-11 сыныптарына арналған қазақ әдебиеті бағдарламасы.

4. Жалпы білім беретін мектептің 10-11 сыныптарына арналған қазақ әдебиеті.

   Осылардың ішінен біздің жұмысымызға байланысты талдап қарастыратынымыз - жалпы білім беретін мектептің 5-9 сыныптарына арналған қазақ әдебиеті бағдарламасы.

     5-8 сыныптарда өтілетін лирикалық шығармалар саны - 93. Оның ішінде:

1) Табиғат  лирикасы - 9

2) Азаматтық,  адамгершілік тақырыбы - 53

3) Қоғамдық  саяси лирика - 14

4) Өнер - білім тақырыбы - 11

5) Көңіл-күй  лирикасы - 6

  Курстық  жұмыстың көлемі жоғарыда берілген барлық, лирикалық шығармаларды жеке талдауды көтермейтіндіктен, академик З.Қабдоловтың «Лириканы тақырыбына қарай топтал талдау оны жазған ақынның творчестволық бітімін пайымдау үшін айырықша мәні бар нәрсе: әр түрінен ақынның әр қырын тануға болады (11) — деген пікірін ұстана отырып, 5-8 сыныптарда өтілетін лирикалық шығармаларды тақырыптық жағынан топтастырып, талдау және оқыгу жолдарын қарастыру мақсатындағы жұмыс жүйесі мен сабақ үлгілеріне тоқталдық.

      Мағжан Жүмабаев «Сағындым» өлеңі 5 -сыныпта («Қысқы жолда» өлеңімен бірге) оқытуға беріліп, сағат бөлінген. Мәтінді оқытпас бұрын мұғалімге ақынның азаматтық тұлғасы мен өлеңнің жазылуы туралы оқушыларға түсінік беруінің қажеттігі өздігінен туындайды.

«Сағындым» өлеңі-ақынның шалқып-тасып, сезім кемерінен асып-төгілуінен емес, ақынның нақатан күйіп, «темір терезелі», «қабырғасы - қара тас, есігінде қара құлпы бар тар үңгір» абақтыда жатқан азапты күндерінде туған   өлеңі элегиялық жанрда жазылған, аянышты, трагедиялық өлең.

      Абақтыда айдан, күннен жаңылдым, Сарғайдым ғой cap даламды сағындым. «Қарашығым, құлыным!» — деп зарлаған, Алыстағы сорлы анамды сағындым — деп басталған өлеңнің эмоционалды әсерін үзбестен әр шумағын оқушыларға мақамдап оқыту, әр тармақ жолдарына мағыналық талдау жасату, сұрақ-жауап әдісі арқылы тұтас талдату жұмыстары жүргізіледі. 11 шумақ өлеңнен тұратын мәтіңдегі мазмұн негізінен ақын сағынышынан құралған. 2, 3 шумақтарда ақын жатқан абақты суреттелсе, 4-шумақта —ақын сағынышына арқау болған «алтын күн», «қара жер», «жүйрік жел», «ағайын, туған ел» айтылады, 5-шумақта «сасық сорпа», «қара наеды» қорек еткен ақынның қорғансыз халі, таң атпастан қоңырау қағып оятып, қинаған абақты жайын ашына жырға қосады. 6-7 шумақтарда «бостандықта еткен», «желдей зулап кеткен» еркін күндерді аңсау айтылса, 8-шумақта:

Не көрсем де - Алаш үшін көргенім,

Маған артық ұлтым үшін өлгенім!

Мен өлсем дё Алаш өлмес, көркейер.

Істей берсін қолдарынан келгенін - деп ақын өзінің өршіл рухын, халқын жак-тәнімен сүйген азаматтық қайратын ашық көрсетеді. Оқушыларға өлендегі ақынның осы асқақ сезімімен мейірлі махаббатын жете меңгерту - мұғалімнің сабақтағы басты міңдеті. Өлеңнің 11 буынды қара өлең ұйқасымен жазылғандығын окушылар талдау барысында анықтайды.

Өлең  тақырыбы мең мазмұнына орай С.Сейфуллиннің «Қамаудан», «Тұлпарым» өлендерімен сабақтастыра, салыстыра өтуге де болады. «Қамаудан» өлеңіндегі тұтқын боп отырған ақынның дәрменсіз күйі табиғат құбылыстарымен үйлесімді түрде суреттелуі; торғайлардың ақынды аяп, терезесінен алдына кеп ән салғанын, көктің жас иісін жел жеткізгендігін, көкжиектен көрінген күннің (Мағжанда алтын күн, жан жолдасым - жүйрік жел) алтын шұғыласын тауып бейнелі сөздерімен жеткізуінде, «Ғашығым менің бостандық» деген ортақ армандарында үндестік бар екендігі оқушыларға түсіндіріледі, сөздер мен сөз тіркестері дәптерлеріне жаздырылып, мағыналары талданады.

   Сәкеннің «Тұлпарым» өлеңінің азаматтық идеясы - қанатты серігі тұлпарын шақырып алып, «шу!» - деп желмен жарысып, еліме жетейін  деген  деген  арман,  өршіл  романтизм  болса, Мағжанның «Сағындым» өлеңінде:

 Тәңірі ием, өзің алшы панаңа,

 Тас бауырлар зарға құлақ салама!?

  Баласынан  тұтқын болып сарғайған, 

  Кім  жеткізер сәлемімді анама

- деген ақын сөзі анаға деген сағыныш сезімімен ұласады. Сабақтың қорытынды кезеңінде мұғалім «Сағыныш» дсген сезімнің адам баласының бәріне тән қасиет екендігін айта келіп, Төлеген Айбергеновтің «Сағыныш» атты өлеңінен үзінді оқып берсе, оқушыларға осы тақырыпта әркім өз ойын әңгіме, өлең түрінде жазып келуге тапсырма берсе, өлеңнің тәрбиелік әсерінің арта түсері анық.

   Лириканың қай түрі (табиғат, өнер-білім, көңіл-күй т.б. тақырыптарға байланысты) болмасын, оны окушыларға терең таныту шығармаға, эстетикалық талдау жасауға байланысты. Көркем шығарманы талдай білген оқушы әдебиетіміздің тегі мен түрлерін ажыратып, жанрлық ерекшеліктерін еркін аңғарады, мәтінді жан-жүрегімен, зердесімен қабылдайды. Сондықтан оқу мен талдау өзектес, бірінсіз бірін жүзеге асыру мүмкін- емес. Мұғалім көркем шығарманы талдауда қандай әдіс-тәсілді қолданады ерікті. Бірақ қайткен күнде де шығарманың бойындағы тұтастықты бұзбай, образдар жүйесіне сүйене отырьш, шың идеялық-эстетикалық мазмұнын танытып аша алса, сол әдістің бәрін ұтымды деп білеміз. Шығармадағы мазмұн мен форманы бірлікте алып талдау зерттеудің негізгі өзегі. «Белсенді, тұтас, жүйелі қабылдау»- дейді белгілі әдебиетші-ғалым Б.С.Мейлих,- бұл шығарманы оның мазмұны мсн формасының тұтастығына қабылдау (12). Лирикалық шығармаларды оқытқанда осыны басгы назарда ұстау керек                                                           

2.2. Жоғары сынып бағдарламасындағы лирикалық шығармаларды оқытуда педагогикалық инновацияның мүмкіндіктерін пайдалану жолдары. 

   9-шы  сыныпта оқылатын шығармалар тізбегі бір жағынан әдеби білім берудің негізгі буыны базалық меқгепті аяқтаса, екінші жағынан ол оқушыларды жоғары сыныптарда, бағдарлы оқу орындарында білім алуын одан әрі қарай жалғастыруға даярлайды.

    9 - сынып бағдарламасы бойынша жалпы әдебиет пәніне бөлінген 102 сағаттан - 26 сағат лириканы оқытуға берілген. Лириканың жанрлық, ерекшеліктеріне қарай арнау, толғау, (элегия) баяндау түрлері бар. Тақырыптық жағынан алғанда саяси-әлеуметтік, азаматтық, адамгершілік, көңіл күйі, табиғат лирикалары. Бұған дейін 9 - сыныпқа арналған бағдарлама мен оқулықтарда (Алматы, 1995 ж.) халық ауыз әдсбиеті үлгілері мен батырлар жыры, айтыс, XI-XVIII ғасырлардағы қазақ әдебиеті оқытылса, лирикадан Бұқар мен Махамбет шығармалары ғана болғанын айта кеткеніміз жөн, өйткені біз қарастыратын лирькалық шығармалар жана бағдарлама мен оқулықтарда (XV, XVII, XVIII-ХХғ.) жеткілікті берілген. Курстық жұмыста 9-сынып бағдарламасында берілген лирикалық шығармаларды педагогикалық технология талаптары мен педагогикалық инновация негізінде лирикалық шығармаларды оқьпуға байланысты сабақ үлгілері қарастырылды.

    Әдіскер - ұстаз Қ.Бітібаева өзінің «Педагогикалық технология талаптары» (13) — деген мақаласында: «Педагогикалық технология деген не?» — деген сүраққа педагог - ғалым В. П. Беспальконың «Оқу тәрбие процесінің алдын-ала жүйелі түрде жоспарлануы және оның тәжірибеде жүзеге асуы-белгілі бір педагогикалық жүйенің тәжірибеде жүзеге асу жобасы» — деген анықтамасымен жауап береді.

«педагогикалық жүйе - бір-бірімен байланысты әдістер, педагогикалық процестер, жеке тұлға қалыптастырудағы әсер ететін нақты мақсатты, бағытты, педагогикалық әсер»(14) — делінген В.П.Беспальконың еңбегінде. Ол өзгеріп, түрленіп, күрделеніп, жүйеленіп, дараланып отырмақ. Оның мәтінді оқу, мақамдап оқу жаттау, эвристикалық әңгіме сабағы, кино сабағы, концерт сабағы т.б. алуан түрлері бар.

Педагогикалық жүйе тәжірибеде

Дидактикалық мақсат арқылы Оқыту технологиясы  жүзеге асады.

    «Педагогикалық технология ерекшелігі» - дейді Қ.Бітібаева мақсатқа жету оқушының өзі арқылы, оның оқу іс-әрекетін ұйымдастыру арқылы ойлау дағдыларын дамыта отырып жүзеге асыруды қарастырады» (13).

      Беспальконың еңбегінде оқушының білімді меңгеру сатысы төмендегі үлгіде көрсетілген.

ІУ - шығармашылық

III -эвристикалық

II -алгортмдік

I- оқушы деңгейі

    Бұл кестеде жоғарыда біз сөз еткен мақсатты қою технологиясы білімінің бастапқы оқушы деңгейінен шығармашылыққа дейінгі жобасы айқын көрсетілген.

    I — сатыда (оқушы деңгейі) мұғалім көмегімен оқушы алдындағы мақсатты шешеді, II алгоритмдік сатыда (көмексіз, ақыл кеңессіз) оқушы мақсатқа өз бетімен жетеді. (алдыға қойған мақсат, ситуация айқын болған жағдайда). Ал мақсат айқын, ситуация түсініксіз болса, оны оқушы өздері шешсе, ез еңбектерімен жаңа мәлімет, білім алса, ол эвристикалық саты болмақ. IV саты — ең жоғарғы шығармашылық саты. Мақсат-нақты емес, жалпылама, оқушы мақсатты айқындап, сол арқылы шешуге кіріседі, жаңа білім игеріледі, тың мәлімет шешіледі.. Іс-әрекеттің ең өнімдісі осы III-IV саты. Оның технологиясы бойынша оқушының осы шығармашылық сатыға жету холдары тек мұғалім арқылы емес, оқушының өзі, іс-әрекеті арқылы жүзеге асады. Технологияның негізгі ерекшелігі де, тиімдалігі де осында.

    Тәжірибелер көрсетіп жүргендей кез келген инновация -мөлшерлі іс -әрекеттің шегіне ұмтылуы және одан шығуы.

   Соңғы жылдары ғылым саласында жаңа мектсн құруда мектептің жаңа үрдісін зерделеуде бшімнің жаңа бағыты ретінде педагогикалық инновация дамып келеді.

Мазмұндама түрлерi және оған қойылатын талаптар Көркем мәтiндi меңгертуде жиi қолданылатын жазу жұмыстарының бiрi – мазмұндама. Мазмұндама жаздыру арқылы оқушылар оқыған мәтiндi қабылдап, сол қабылғандарын қайта жаңғыртуға тиiс және естерiнде қалған мәлiметтердi өз сөздерiмен жазып беруге дағдыланады, сөз тiркесiн құру, сөйлем құрау шеберлiгiне жаттығады. Мазмұндама жазу арқылы бiрқатар сөз тiркесi мен сөйлемдер, бейнелi сөздер оқушының есiнде қалады, оқылған мәтiндi қайта жаңғырту үшiн сөздер мен сөйлемдердi бiр-бiрiмен байланыстыруға жаттығады. Мазмұндама жаздыру арқылы оқушылардың тiлдiк материалдарды орынды қолдана бiлуге, жазбаша сөйлеудiң ерекшелiгiн, мәтiннiң синтаксистiк құрылысын меңгертуге, ең басты қайта жасау қиялын дамытуға игi ықпал етедi. Осындай бiлiм дағдыларын қалыптастыруда мазмұндаманың мынандай түрлерiн жүргiзуге болады: 

1. Дайын мәтiн бойынша мазмұндама.

2. Сурет бойынша мазмұндама.

3. Аяқталмаған мәтiн бойынша мазмұндама.

1. Дайын мәтiн бойынша мазмұндама. Дайын мәтiн бойынша мазмұндаманың өзiн бiрнеше түрге бөлуге болады:

• Мәтiнге жуық немесе толық мазмұндау.

• Мәтiннiң мазмұнын сақтай отырып, бiрақ баяндалу формасын өзгертiп баяндау.

• Қысқарта баяндау.

• Толықтырып мазмұндау.

• Мәтiнге жуық немесе толық мазмұндау. Мазмұндаманың бұл түрiнде мәтiннiң мазмұны бүтiндей қайталанбағанмен, түгелге жуық меңгерiледi. Мәтiндегi сөз тiркесi, сөйлемдер сөзбе-сөз қайталанбауы мүмкiн, алайда кейбiр жаңа сөздердiң, сөйлемдердiң, көркемдегiш құралдардың оқушы жұмыстарынан орын алуы мүмкiн. Бұл дұрыс па, жоқ әлде бұрыс па? Мұны әр түрлi түсiнуге болады. Бiрiнде оқушы мәтiн мазмұнын терең меңгерiп, ондағы кейбiр сюжеттiң, көрiнiстiң, өзiне ұнаған сөз үйiрiмiнiң бастапқы қалпын сақтағысы келсе, кейбiр оқушы мәiн мазмұнын өз сөзiмен беруге сөз қолданыс, сөйлем құрау дағдыларының қалыптаспауынан шығарма авторын сөзбе-сөз қайталауға келiп соғады. Бiрiншi жағдайда сол жазған мазмұндамасындағы жаңадан игерген сөз қолданыстары оқушының актив лексикасына айналса құба-құп. Ал, өткiншi, тек баға алу үшiн бiр-ақ рет пайдаланып, кейiннен жадынан шығарса, онда алға қойған мақсаттың орындалмағаны. 

Мазмұндама жазғанда көркем мәтiндi қаз қалпында қайталауға жол бермеу үшiн белгiлi әдiскер-ғалым С.Тiлешева мұғалiмдердiң мына мәселелердi мазмұны тартымды, оқиға қызғылықты, көркемдiк қуаты жағынан жоғары талапқа сай болуы, мазмұндама жазар алдында мәтiндi оқу, әңгiменi негiзгi бөлiмдерге бөлiп, оған тақырыптар беру, жоспарын жасату, тiлiн талдау, т.б. жұмыстарды орындатқан жағдайда оқушылар мәтiндегi барды қайталау болмай, нағыз шығармашылық жұмысқа айналатынын айтады.  Жазу техникасы: мазмұндама жазылатын мәтiн ең алдымен сыныпта мәнерлеп оқылады. Қандай да болмасын әсерлi шығарма ұсынылған, ол нақышына келтiрiп, дұрыс дауыс ырғағымен оқылмаса, қызығушылық сезiмiн тудыра алмас едi. Өйткенi мазмұндама мәтiндерiн оқушыларға оқып беруде мұғалiмнiң дауыс сазының әсерлi болуының маңызы зор. Сондықтан мазмұндама мәтiнiн оқығанда мұғалiм дауыс ырғағын бiрқалыпты сақтап, өзiнiң дикциясына қатты көңiл бөлгенi жөн. Мәнерлеп оқуда екi түрлi талап қойылады. Олар – физикалық және психикалық. Бiрiншiден, оқыған кезде дұрыс тұру, демдi еркiн және терең алу, дауысты бiрқалыпты сақтау болса, ал екiншiсiне оқудың ритмiн сақтау, сөздi анық айту, бiрқалыпты оқу, пауза жасау, дауыс ырғағын тыныс белгiлерiне сәйкестендiру, т.б. жатады.  Мiне, сондықтан мазмұндама мәтiнiн мұғалiмнiң өзi оқып бергенi жөн. Одан кейiн мазмұны айтылып, мәтiндегi мағынасы түсiнiксiз сөздер мен сөз тiркестерi (фразеологизмдер) түсiндiрiледi. Мазмұндау жоспары түзiледi. Алғашқы кезде мұғалiмнiң көмегiмен, кейiннен оқушылар өз беттерiнше жоспар құрады. Жоспар жазылмақшы мәтiннiң мазмұнына байланысты жай және күрделi болып келедi. Мәтiнге жоспар құру, оның мазмұнын жоспарлап жазу дегенiмiз – мәтiн мазмұнын бөлiм-бөлiмге бөлiп беру деген сөз. Мәтiндi жоспарлау – оқылған шығарманың мазмұнын жүйелеп беру, ондағы оқиғаның, iс-әрекеттiң орындарын алмастырып алмау үшiн қажет. Жоспарлау мәтiндегi әңгiме болып отырған негiзгi мәселенi тани бiлуге баулиды. Мәтiнге жоспар жасау, әдетте, жай жоспар күрделi жоспар жолымен жүзеге асырылады. 

• ^ Мәтiннiң мазмұнын сақтай отырып, баяндау формасын өзгертiп мазмұндау. Мұнда бiрiншi жақта баяндалған мәтiндi үшiншi жақта, өткен шақта құрылған мәтiндi келер шақ формасында өзгерте мазмұндау. 

• ^ Дайын әңгiме бойынша жазылатын мазмұндаманың келесi түрi – ықшамдап мазмұндау. Мазмұндаманың бұл түрiнде берiлген мәтiннiң айтылайын деген негiзгi ойға қатыссыз, қосымша сюжеттер қысқартылып, ең негiзгi, түпкi ойды жазады. 

Қысқарта, ықшамдап мазмұндаудың да өзiндiк маңызы бар, өйткенi әңгiмедегi iс-әрекеттердiң негiзгi және қосалқы жақтарын ажырату барысында да шығармашылық сипатқа ие болады. Мәтiндi ықшамдау барысында әңгiмедегi қосымша детальдардан түйiндi ойды даралауға жаттығады, мазмұнды талдай отырып, қажеттi материалды жинақтауға, көп ойды аз сөзбен беруге, пiкiрiн қысқаша баяндауға дағдыланады. Ұсынылып отырған мазмұндаманың бұл түрiн оқушыларды сөздi талғап, таңдап қолдануға, сөйлемдi жинақы құруға, аз сөзбен көп мағына беруге, тiлiн ширатуға септiгiн тигiзедi. 

• ^ Дайын мәтiн бойынша жазылатын мазмұндаманың келесi бiр түрi – толықтырып мазмұндау. Бұл жоғарыда айтылған ықшамдап мазмұндауға керiсiнше берiлген әңгiме мазмұнын толықтырып, кеңейтетiн, ұсынылған ойға тың пiкiрлер, жаңа сюжеттер тапқызу мақсатында жүргiзiледi. Мұнда оқушының шығармашылық қабiлетiн дамыту мақсат етiледi. 

Жұмыстың бұл түрiнде бiр әңгiменiң қысқаша мазмұны берiледi. Негiзгi ой ұсынылады. Оқушы өз жанынан берiлген ойды күшейтетiндей детальдар қосып, мәтiндi толықтырады. Жаңа сюжеттер қосып, баяндалған iс-әрекеттi дәлелдей түседi. Мұндай жұмыстар оқушылардың таным процестерiн дамытып, тiлiн ширатады.  Мазмұндаманың бұл түрiн жаздыру мұғалiмге үлкен жауапкершiлiк жүктейдi. Тыңғылықты дайындалуын қажет етедi. Ұстаздардың үнемi есiнде болатын мәселе: оқушыларға ұсынылатын мәтiндер мазмұны олардың күнбе-күн араласып, көрiп-бiлiп жүрген, етене таныс зат, құбылыс оқиға және iс-әрекеттер болғаны жөн. Балалар сонда ғана жұмыс барысында онша қиналмай, тез төселiп кетедi.  ^ 2) Сурет бойынша мазмұндама жаздыру. Жұмыстың бұл түрiн жүргiзуде дайын әңгiме бойынша жүргiзiлетiн мазмұндамаға ұқсас жүргiзiледi. Олай дейтiнiмiз мұнда да әңгiме мәтiнiн мұғалiм алдын-ала әзiрлейдi. Бұл жұмыстардың бiр-бiрiнен айырмашылығы сөз болып отырған мазмұндамада даяр мәтiнге қосымша сол оқиға желiсiн ашатын сурет болады. Жұмыс барысында қылқалам туындысын пайдалана отырып мазмұндама жазу оқушылардың сурет мазмұнын түсiнуге, шығармада бейнеленген зат не құбылыстарды бейнелi де көркем сөзбен өрнектеудi үйретедi. Баланың эстетикалық талғамын байытып, шығармашылық қиялына қанат бiтiредi.  Суреттi пайдалана отырып жазылатын мазмұндаманың мынандай түрлерi бар: а) белгiлi оқиғаға арналған бiр сурет бойынша мазмұндама; б) бiр оқиға мазмұнын ашатын сюжеттi суреттер арқылы жаздырылатын мазмұндама. Сурет және сюжеттi суреттер бойынша жаздырылатын мазмұндамаларды түрлендiрiп өтуге мүмкiндiк мол. Атап айтқанда, сюжеттi сурет бойынша өткiзiлетiн мазмұндама мәтiнiндегi қайырымдар мен сөйлемдердiң орындарын ауыстырып берiп, оны суреттiң сюжетiне байланысты түзеттiрiп немесе орны ауыстырылған суреттердi мәтiн мазмұны бойынша жүйеге түсiрiп, түрлерi оқушының ойлауы мен қиялын дамытып, шығармашылық қабiлетiн арттырады.  а) Сурет бойынша мазмұндаманы мына жүйеде жүргiзуге болады:  Алдын-ала дайындалған қыс келбетi бейнеленген суреттi iлiп, сұрақ-жауап тәсiлi бойынша дайындық жұмысы жүргiзiледi.  1. Суретте жылдың қай мезгiлi бейнеленген? Оны немен дәлелдейсiңдер? 2. Су-реттiң алдыңғы жағында кiмдер көрiнедi? Олар не iстеп жүр? 3. Балалардың көңiл-күйлерi қандай? 4. Ауа райы қандай деп ойлайсыңдар? 5. Суретке қандай ат қоямыз? 6. Қандай ой қорытындысын жасаймыз? Суреттiң мазмұны жоғарыдағы жоспар бойынша талқыланып, сұрақтарға дұрыс берiлген жауаптар iрiктеледi.  Мұғалiм осы сурет бойынша дайындап келген мәтiндi мәнерлеп оқып шығады. Мұғалiм мзмұндама мәтiнiн оқып болғаннан соң, әрбiр қайырым суретпен салыстырылады. Балаларға мағынасы түсiнiксiз деген сөздер мен сөз тiркестерi синоним сөздер арқылы түсiндiрiледi. Кейбiр сөздердiң орфографиясын есте сақтау қажеттiлiгi ескерiлiп, тақтаға жазылады.  Ұжым болып мазмұндаманың жоспары түзiледi. Жоспардың үлгiсi: 1. Таңертеңгi табиғат көрiнiсi. 2. Өзен жағасында.  3. Балалардың қыс қызығы. 4. Балалар соққан аққала. 5. Қорытынды. Мәтiн мазмұнын құрылған жоспар мен суреттi салыстыра отырып бiрнеше оқушы айтып шығады. Мұғалiм қорытынды жасайды. Балалар мазмұндама жазуға кiрiседi.  2. Сюжеттi суреттер арқылы мазмұндама жаздыру. Бұл жұмысты ұйымдастыру үшiн алдын-ала мәтiн дайындайды. Сол әңгiме мазмұнына сай бiрнеше суреттер әзiрлейдi. Нәтижеде мәтiндi негiзгi бөлiктерге бөлуге, баяндалған оқиғаның құрамды бөлшектерiн тануға, ең бастысы – ондағы идеяны тап басуға дағдыланады. Сюжеттi суреттер арқылы мазмұндаманың тағы бiр ерекшелiгi, бiрiншiден, сөзден сурет, екiншiден, суреттен сөз тудыру қабiлетi қалыптасады. Яғни, шәкiрттердегi ойлаудың абстракт-логикалық түрiнiң дамуына игi ықпал етедi.  ^ 3) Аяқталмаған мәтiн бойынша мазмұндама жаздырудағы мақсат – оқушыларды өз бетiнше сюжет ойлап, әңгiменi әрi қарай жалғастыра отырып, сәттi шешiм тауып аяқтауға дағдыландыру. Бұл шығармашылық жұмыс түрiнде мазмұндама мен шығарманың элементтерi кездеседi. Бұрын ылғи дайын мәтiнмен жұмыс iстеп қалыптасқан оқушы алғаш рет өз ойынан әңгiме құрап, өзiндiк ой қорытындысын жасайды. Мұғалiмнiң негiзгi мақсаты – баланы ойлантуға ситуация туғызу. Сол арқылы оның өзiндiк “менiнiң” қабiлетiне қанат бiтiру, қайнар бұлағын ашу. Бала бойындағы “туа бiткен тiлдiк қабiлетiн” ояту. Мұғалiм бұл жұмысты “жеңiлден ауырға қарай жүргiзу” принципi негiзiнде iстейдi.  Алғаш рет оқушыларға ұсынылатын аяқталмаған әңгiменiң оқиға желiсi, сюжетi суреттер арқылы бағыт-бағдар беру негiзiнде жүргiзiледi. Демек, оқушылар аяқталмаған мәтiндi сюжеттi суреттерге және ұжым болып құрылған жоспар негiзiнде жазып шығады. Атап айтқанда: а) келесi кезеңде аяқталмаған мәтiн, жартылай түзiлген жоспар, әңгiме соңына бағыт-бағдар беретiн сюжеттi суреттер негiзiнде мазмұндама жаздыру; ә) аяқталмаған мәтiн мен әңгiменiң, сәттi тұжырымдауға сiлтеме жасайтын жоспар негiзiнде мазмұндама жаздыру; б) соңына дейiн түзiлмеген жоспар мен аяқталмаған мәтiн арқылы мазмұндама жаздыру. ^ Жазба жұмыстарын бағалау өлшемдерi Мектеп бiтiрушiлердiң сауаттылығын, бiлiмiн бағалау үшiн жүргiзiлетiн бақылау диктанттарындағы сөз саны белгiленген нормаға сәйкес болуы қажет. ^ Бақылау диктантының белгiленген нормасы төмендегiдей: 5-сынып – 90-100 сөз; 6-сынып – 100-110 сөз; 7-сынып – 110-120 сөз; 8-сынып – 120-150 сөз; 9-сынып – 150-170 сөз; 10-сынып – 170-190 сөз; 11-сынып – 190-200 сөз. Диктант мәтiнiне байланысты мұғалiмдердiң ескеретiндерi:

1. Қажет болған жағдайда мәтiн мазмұны жөнiнде қысқаша мәлiмет беру.

2. Сөйлемдердiң құрылысы мен тыныс белгiлерiн, оқылу интонациясын ескеру.

3. Жай сөйлем, құрмалас сөйлемдердiң қандай түрлерiнiң барын анықтау, ондағы екпiн, тыныс белгiлерiне көңiл бөлу.

4. Сызықша, тырнақша тәрiздi тыныс белгiлердi қолдану жүйесi.

Егер диктанттың мәтiнiнде дұрыс жазылуы оқушыларға бұрын түсiндiрiлмеген қиын сөздер кездессе, онда олар тақтаға жазылады. Мұғалiм мәтiндi әуелi мәнерлеп оқып шығады, содан кейiн жеке сөйлемдердi оқып жаздыра бастайды. Соңғы сөйлем жазылып болған соң, диктант мәтiнi толық қайта оқылады. Бұл ретте мәтiн баяу оқылады. Соңында мұғалiмнiң рұқсаты бойынша оқушылар өз жұмыстарын қосымша тексере алады. Диктант мәтiнiн таза қағазға көшiруге рқұсат етiлмейдi.  Бақылау диктанттарын бағалауда орфографиялық және тыныс белгiлiк қателерi жеке-жеке есептеледi де жалпы бiр баға қойылады. ^ Диктантты бағалау төмендегi өлшемдерге негiзделедi: “5” деген баға еш қатесi жоқ немесе орфографиялық жеңiл 1 қатеге (1/0) немесе тыныс белгiсiнен жеңiл 1 қатесi бар (0/1) диктанттарға қойылады. “^ 4” деген баға емледен 3, тыныс белгiсiнен 3 қатесi бар (3/3), немесе емледен 2, тыныс белгiсiнен 4 қатесi бар (2/4) немесе емледен 1, тыныс белгiсiнен 5 қатесi бар (1/5) диктанттарға қойылады. “^ 3” деген баға емледен 6, тыныс белгiсiнен 5 қатесi бар (6/5), немесе емледен 5, тыныс белгiсiнен 6 қатесi бар (5/6), немесе емледен 3, тыныс белгiсiнен 8 қатесi бар (3/8) диктанттарға қойылады. “^ 2” деген баға емледен 9, тыныс белгiсiнен 5 қатесi бар (9/5), немесе емледен 8, тыныс белгiсiнен 9 қатесi бар (8/9) диктанттарға қойылады. “1” деген баға қате саны “2” деге бағаға көрсетiлген мөлшерден асып кеткен диктантқа қойылады. Мазмұндама – оқушының өз ана тiлi мен әдебиетiнен алған бiлiмiн тексерудiң негiзгi нысандарының бiрi. Мазмұндама арқылы баланың өз ойын жүйелi баяндай бiлу қабiлетi мен тiл байлығы, сауаттылық деңгейi айқын көрiнедi.  ^ Мазмұндама мәтiнiнiң көлемi төмендегiдей болады: 5-сынып – 100-150 сөз; 6-сынып – 150-200 сөз; 7-сынып – 200-250 сөз; 8-сынып – 250-300 сөз; 9-сынып – 300-350 сөз; 10-сынып – 350-400 сөз; 11-сынып – 400-450 сөз. Мазмұндаманы бағалауда оқушы жұмысының мәтiн мазмұны мен негiзгi ойға сәйкестiгi, тақырыпың толық ашылуы, бяндау жүйесi ескерiлiп, сөздiк қорының деңгейiне, сөйлем құрылысына, мәтiннiң стильдiк бiртектiлiгiне, тiл шеберлiгiне назар аударылады. Мазмұндама мен шығармаға екi баға: бiрiншiсi жұмыстың мазмұны мен көркемдiк сапасы, тiл шұрайлылығы үшiн, ал екiншiсi грамматикалық сауаттылығы үшiн қойылады. Шығарма – оқушының туған халқының әдебиетiнен алған бiлiмiн өз ойымен, дүниетанымдық көзқарасымен еркiн ұштастыра отырып баяндайтын шығармашылық төл еңбегi. Оқушыдан көркем шығарманы өзiндiк ой-пiкiрi, көзқарасы тұрғысында терең талдап пайымдауы, әсерлi, көркем тiлмен жүйелi баяндауы талап етiледi. Оқушы шығармасының құрылысы: тақырып, жоспар, эпиграф (мүмкiндiгiне қарай, мiндеттi емес), кiрiспе, негiзгi бөлiм, қорытынды, сонымен бiрге материалды баяндау әдiсi мен оның реттi жүйесi сияқты мәселелерден тұрады. ^ Шығарма жазуға қойылатын негiзгi талаптар:

2. Тақырыпты оқушының өз ойы және сөзi арқылы (оқулықтан көшiрмей) толық аша бiлуi.

3. Жазып отырған тақырыптан алшақтамай, оның мазмұнын нақты ашуға талпыну.

4. Артық баяндау, қажетсiз дәлелдемелер мен көпсөздiлiкке жол бермеу.

5. Шығармада сөз болған жайды оқушының өзi ғана емес, басқаларға да түсiнiктi болатындай орамды тiлмен, аз сөзге көп мағына сыйғыза баяндауы.

6. Шығарманың барлық бөлiмдерiнiң бiр-бiрiмен тақырып, негiзгi ой арқылы шебер байланысуы.

7. Шығарманың кiрiспе мен қорытынды бөлiмдерi қоса алғанда тұтас жұмыстың 1/4 бөлiгiндей болуы қажет.

8. Мiндеттi түрде жоспар болуы және шығарма мазмұнын жоспарға сай рет-ретiмен жүйелi баяндауы қажет. Жоспар болмауы себептi шығарманың бағасы кемiтiлуi мүмкiн.

9. Барлық айтылған ойды жинақтап, тұжырымдап, тиiстi қорытынды жасау.

10. Оқушының өз шығармасында әр түрлi көркем шығарма кейiпкерлерiн салыстыра отырып, орынды жерде дәйексөз келтiруi, ауыз әдебиетi үлгiлерiнен, сын мақалалардан, әдебиеттану еңбектерiнен өте шағын үзiндiлердi қисынымен қолдану жоғары бағаланады, оның терең бiлiмiн танытады. 

11. Шығармада қолданылған дәйексөздiң қайдан алынғандығы айқын көрсетiлуi және ол оқушының ойын қайталамай, оны дәлелдеуi, жалғасты-руы қажет.

12. Шығармада жазушының өмiрбаянына, әдеби шығарманың жазылу тарихына, тарихи оқиғаларға, кейiпкерлерге қатысты қателiктер жiберiлмеуi керек. 

13. Оқушының жұмысы стильдiк бiртектiлiгi мен тiл шеберлiгiне қарай (сөздiк қоры, сөйлем құрылысы, материалды берудегi көрiктi ой, көркем тiлi, тiлiнiң образдылығы, ой сергектiгi, сезiмталдығы) бағаланады. 

^ Шығарма көлемi мен уақыты төмендегiдей болады: 5-сынып – 0,5-1бет; 6-сынып – 1-1,5 бет; 7-сынып – 1,5-2 бет; 8-сынып – 2-3 бет; 9-сынып – 3-4 бет; 10-сынып – 4-6 бет; 11-сынып – 6-8 бет (оқушы дәптерiнiң бетi). Сыныпта жазылатын шығармаға сабақ кестесiнен қатарынан екi сағат берiледi. Бiтiру емтиханында - 6 сағат. Шығарманың бағалануы туралы Оқушы шығармасын тексеру, бағалау мәселесiн негiзiнен төрт салаға бөлiп қарайды: 1. Мазмұндылығы мен идеялылығы. 2. Ой-пiкiрдiң жүйелiлiгi. 3. Стилi. 4. Грамматикалық сауаттылығы. Бұлардың қай-қайсысы да оқушы бiлiмiн бағалауда маңзы. Шамамен алғанда, шығарманың идеялылығы мен мазмұндылығына оқушының тақырыпты қалай ашқандығы, қамтылған мәселенiң дұрыстығы мен бұрыстығы, дәлелдiгi, негiзгi ойды жеткiзе алуы жатады. Пiкiр жүйелiлiгiне шығарманың жоспарға сәйкестiгi, әрбiр бөлiмнiң мөлшерi мен ой жүйесi, пiкiр ұтымдылығы, т.б. енедi. Тақырыпты ашуға байланысты ойын қалай жеткiзгендiгi, сөйлемдерiнiң оралымдылығы, сөз қолданысы, бiр сөздi бiрнеше рет қайталамауы, дәйексөздi қолдана бiлуi, сөйлемдi ұрыс құруы сияқты мәселелер стильге жатады. Ал емле, тыныс белгiлерiне байланысты жайлар грамматикалық сауаттылық тұрғысынан қаралады.  Әдебиет бойынша “5” деген баға:  1. әдеби материалды терең ұғынып, өте жақсы түсiнсе, оны тақырыпты ашу үшiн дұрыс қолдана бiлсе; 2. тақырыпқа толық әрi нақты жауап берсе; 3. мәселенi өзiндiк ой-пiкiр тұрғысында дұрыс талдай бiлсе; 4. ойын жүйелi желiмен жаза бiлсе; 5. тiлi бай әрi әдеби тiл нормаларына сай болса; 6. шығарма құрылысы ой жүйесiне сай шебер қиысып келсе, стиль бiрлiгi сақталса; 7. фактiлiк қателер болмаса, сөздi орынды қолдана бiлсе; 8.қорытынды пiкiрi орынды, тиянақты болса. Мазмұнында 1, тiлiнде 1 елеусiз қате болуы мүмкiн. “4” деген баға:  1. жұмыс мазмұны негiзiнен тақырыпқа сай болса; 2. әдеби тiлмен жазса, бiрақ ойын баяндауда бiрен-саран дәлсiздiктер жiберсе; 3. қажеттi қорытындылар мен түйiндеулерiн дұрыс жасай алса; 4. ой жүйесiнiң шамалы бұзылуы байқалса; 5. стиль бiрлiгi сақталған, сөйлем құрылысы алуан түрлi, бай болса. Мазмұнында 2, тiлiнде 2-3 кемшiлiк болуы мүмкiн. “3” деген баға:  1. тақырыптан айтарлықтай ауытқыған болса; 2. материалды баяндау негiзiнен дұрыс, бiрақ жекелеген фактiлiк дәлсiздiктер кездессе, 3. баяндау желiсi аздап бұзылса; 4. сөздiк қоры жұтаң, сөйлем құрылысы бiр үлгiде, бiркелкi болса, сөздi орнымен қолдана алмаса; 5. стиль бiрлiгi сақталмаса, тiлi солғын болса. Мазмұнында 4, тiлiнде 5 кемшiлiк кездесуi мүмкiн. “2” деген баға:  1. жұмыс тақырыпқа сай келмесе; 2. көптеген фактiлер бұрмаланса; 3. шығарманың барлық бөлiмдерiнде баяндау жүйесi бұзылса, жоспарға сәйкес келмесе; 4. сөздiк қоры өте жұтаң, сөйлемдерi қысқа, бiркелкi, өзара байланыспаса, сөздi орнымен қолданбау жиi кездессе; 5. стильдiк бiркелкiлiк сақталмаса. Мазмұнында 6, тiлiнде 7 кемшiлiк болуы мүмкiн. “1” деген баға:  1. тақырыпты мүлдем ашып жаза алмаса; 2. мазмұнында 7 және тiлiнде 7-ден артық кемшiлiктер кездессе. ^ Мектепте әдiстемелiк бiрлестiк жұмыстарын ұйымдастырудың түрлерi Мектепте мұғалiмдердiң пәндiк әдiстемелiк бiрлестiктерi барынша кең тараған. Ол пәндес мұғалiмдермен бастауыш сынып мұғалiмдерiн бiрiктiредi де, ең кемi 4-5 пән мұғалiмiн топтастырады.  Пән бiрлестiктерiнiң әдiтемелiк жұмысының мазмұны көп қырлы болып келедi. Онда оқу-тәрбие жұмыстарының және оқушылар бiлiмiнiң деңгейiн көтеру, тәжiрибе алмасуды ұйымдастыру, озық педагогикалық тәжiрибенi және педагогика ғылымының жетiстiктерiн енгiзу мәселелерi қаралып, жаңа оқулықтар мен оқу бағдарламаларының күрделi тараулары талқыланады. Сонымен бiрге тәжiрибелiк оқу бағдарламалары мен оқу құралдарының нұсқалары, олардың нәтижелерi деп талқыланады. Бiрлестiк мүшелерi бiлiм беретiн және қадағалайтын компьютерлiк бағдарламаларды талдап жасайды және сынақтан өткiзедi. Оның тиiмдiлiгi мен нәтижесiне баға бередi. Бiрлестiк жұмысының мазмұны оқушылар бiлiмiн тексеретiн тақырыптық, шығармашылық бақылау жұмыстарын қарастыруды да қамтиды.  Әдiстемелiк бiрлестiктiң жұмысы сол пәннiң мұғалiмдерiнiң педагогикалық қызметiн, оқушылардың бiлiм сапасын арнайы жоспармен iске асырылады. Жоспарда жаңа оқу жылының мақсаттары мен мiндеттерi айқындалып, негiзгi ұйымдық-педагогикалық шаралар (кабинеттердi безендiру, дидактикалық материалдарды сыннан өткiзу, бақылау жұмыстарының мәтiнiн бекiту және т.б.) қамтылады, ғылыми-әдiстемелiк баяндамалардың тақырыптары, пән бойынша ашық және үлгiлi сабақтар белгiленiп, оқушылардың бiлiм, iскерлiк және дағдыларының сапасын тексерудiң мерзiмi мен түрi айқындалады.  Әдiстемелiк жұмыстардың тиiмдi түрлерiнiң бiрi бiрыңғай әдiстемелiк күн (мектептiң барлық педагог қызметкерлерi үшiн оқу тоқсанына бiр рет) екi тоқсан аралығында атқарылған әдiстемелiк жұмыстарды қорытындылауға арналады. Бiрыңғай әдiстемелiк күннiң тақырыбы мұғалiмдерге алдын-ала хабарланады. Бiрыңғай әдiстемелiк күннiң қарсаңында арнайы тақырыпқа педагогикалық бюллетень шығарылып, әдiстемелiк талдамалардың, мұғалiмдермен оқушылар шығармашылығын, психологиялық-педагогикалық әдебиеттердiң көрмесi ұйым-дастырылады.  Бiрыңғай әдiстемелiк күн атқарылар жұмыстың мазмұны мыналарды қамтиды: ашық сабақтар мен сыныптан тыс шаралар өткiзу, оларға талдау жасап, кеңiнен талқылау, жаңа әдiстемелiк әдебиеттерге шолу жасау, өткiзiлген шараға баға берiп, талдау жасайтындай бiрыңғай әдiстемелiк күннiң қорытындысы мен “дөңгелек үстел”, мәжiлiс немесе баспасөз конференциясын өткiзу.  Мұғалiмнiң теориялық және практикалық дайындығының бiртұтастығы проблемалық семинарлар мен практикумдар барысында көрiнедi. Олар мұғалiмнiң өз бiлiмiн көтеру әрекетiн ынталандырып, оны педагогикалық инновацияға ұмтылдырады. Проблемалық семинар жұмыстарының мазмұны қазiргi заманғы педагогикалық теорияны қамтиды.  Әлемдік білім кеңістігіне шығу жолында бәсекеге қабілетті жеке тұлғаны қалыптастыру – білім саласындағы басты мақсаттардың бірі. Осы мақсатта біз жас маманға қаншалықты дәрежеде көмек беріп келеміз? Тәлімгерлер жас мамандардың сұранысын қанағаттандырып жүр ме? Жас маман неден қиналып, нені меңгере алмай жүр? Осы сауалдарға жауап іздеп көрейік. Сабаққа жақсы дайындалғанымен кейде қандай мұғалім болсын, тіпті тәжірибелі болса да, өтетін сабағында қандай жағдаяттар кез келерін алдын-ала біле бермейді. Сондықтан, кей жағдайда мұғалім жоспарынан ауытқып кетуі ықтимал. Сол үшін мұғалім психологиялық жағынан дайын тұруы керек. Сабақты жақсы көңіл-күймен, шабытпен, шығармашылық ізденіспен мақсат қоя отырып жоспарлағанда ғана сабақ нәтижелі шығады. Ең бастысы, мақсаттан ауытқымау керек. Жас маман ең бірінші кезекте сабақтың құрылымын дұрыс білгені жөн. Олар мыналар: 1. Сабақтың тақырыбы 2. Сабақтың мақсаты 3. Сабақтың түрі

4. Сабақтың әдісі

5. Сабақтың көрнекілігі

6. Сабақтың типі

7. Сабақтың барысы

8. Сабақтың формасы

Екіншіден, сол сабақтағы әрбір сәтті алдын ала жоспарлап, сол сәттерде орындалатын жұмыстардың қалай атқарылатындығын қалт жібермей қадағалап отырғанда ғана мұғалім өз мақсатына жетеді. 

Ендігі бір мұғалімге керекті нәрсе, сабақтың түрін ажырата білу. Сабақ екі түрге бөлінеді: 1)дәстүрлі сабақ, 2)дәстүрлі емес сабақ. Оқытудың дәстүрлі әдісіндегі мақсат: мұғалім білім беруі қажет. Бұл жерде мұғалім түсіндіреді, сөйлейді, белсенеді. Ал оқушылар тыңдайды, тапсырманы орындайды. Оқытудың басым түрі + түсіндіру. Тек біржақты қатынас. Мұғалім жеке оқушылармен де жұмыс істеуі мүмкін. Дәстүрлі сабақ кезеңдері: а)үй тапсырмасын сұрау, тексеру; ә)жаңа сабақты түсіндіру; б)оқушыны бағалау; в)үйге тапсырма беру. Яғни, дәстүрлі әдісте оқушы аса көп белсенділік көрсетпейді. Ал енді дәстүрлі емес, қалыптан тыс сабақ дегеніміз не? Дәстүрлі емес сабақтар: 1)пікірсайыс, 2)саяхат сабағы, 3)ойын, концерт сабағы, 4)сот сабағы, 5)конференция сабақ, 6)семинар сабақ, 7)сахналық сабақ, 8)баспасөз сабағы, 9)дәріс сабақ, 10)дебат сабақ т.б. Оқытудың дәстүрлі емес әдісінде немесе түріндегі мақсат – оқушының дағды мен білімге қолын жеткізу. Сабақтың бұл түрінде оқушының өзара белсенділігі артады. Бұл жерде жұмыс топтық не ұжымдық болуы мүмкін. Сондықтан, мұғалім бағыттаушы. Мұғалім жұмысты тапсырманың орындалуына қарай ұйымдастырады. Оқушылардың танымдылық белсенділігін арттырып отырады. Әрбір сабақта оқушылар сұрақтарға жауап іздеп, белсенді әрекет жасайды. Сабақтың дәстүрлі емес түрін таңдағанда мұғалім төмендегі мәселелерді ескергені жөн. 

1. Сабақта берілетін тапсырманы оқушылардың қабілетіне қарай таңдау

2. Тапсырманы орындауға қажетті материалдық ресурстардың қаншалықты жетімділігін ескеру

3. Егер топқа бөлу керек болса, оның құрамын анықтау

4. Берілген тапсырманы орындау кезінде оқушыға қиындық келтіретін мәселелерді анықтау

5. Бағалау әдісін таңдау

Мұғалім үшін ең басты назар аударатын мәселе – сабақтың әдісі. Оқыту үрдісінде сан мыңдаған әдістер бар. Сол әдісті технологиядан ажырата білуіміз керек. Бұл күнде мұғалімдер жаңа технологияларды өз сабақтарында пайдаланып та жүр. Кейде сол технологияларды орынсыз қолданып, сабақта өзі көздеген мақсатына жете алмай жүрген мұғалімдер де кездеседі. Сонымен, әдіс дегеніміз – мұғалімнің белгілі бір мақсатқа жетудегі іс-әрекеті, тәсілі. Ал технология дегеніміз – көптеген әдістердің жиынтығы. Сөзіміз түсініктірек болуы үшін, көз алдымызға үлкен бір құрылысты елестетіп көрейік. Сол құрылысты салу үшін көптеген кірпіш керек. Ал сол кірпіштерді дұрыс қаламаса, ол құлап қалуы мүмкін. Ол үшін білгір маман басқаруы керек. Міне, біздің технологиямыз да осы іспеттес. Мұғалім – басқарушы ретінде әдістерді тиімді пайдалана білмесе, ол технологияны түсінбегені. Ондай жағдайда мұғалім мақсатына жете алмайды. Өйткені, мұғалімге сабақтың жоспары белгілі. Енді, жоғарыдағы дәстүрлі, дәстүрлі емес сабақтарды еске түсірейік. Соңғы кездері оқыту үрдісіне интерактивті әдістер көбірек қолданылып жүр. Оны, әсіресе, қалыптан тыс сабақтарда пайдаланған тиімді. Алға қойған мақсатқа жету үшін мұғалім қай әдісті қашан және қалай қолдану керектігін алдын ала жоспарлап отыруы керек. Сонымен әдістің түрлерін еске түсірейік:

• сұрақ-жауап әдісі

• оқушының логикалық қабілетін арттыру

• баяндау (дәріс)

• ойын элементтері

• топтық, ұжымдық

• деңгейлеп оқыту

• ой қозғау

• ой қорыту

• іскерлік ойындар

• танымдық ойындар арқылы оқушының белсенділігін арттыру

• оқушының шығармашылық қабілетін арттыру т.б.

Жас маманға ең қажетті дүниенің бірі – сабақтың түрлерін ажырату. Олар төмендегідей: 1. жаңа білімді меңгерту қайталау сабағы 2. білімді тексеру және бағалау 3. қорытындылау (жүйелеу) 4. аралас (комбинацияланған)сабақ Сонымен, жаңа білімді меңгерту сабағының басты мақсаты – жаңа сабақты жан-жақты түсіндіру. Бұл кезде басқа сәттердің көлемі азаяды. Тек жаңа сабақ жайлы толық ақпарат беріледі. Терең, тиянақты білімнің негізін үйрету болып табылады. Оның кезеңдеріне мыналар жатады: 1. ұйымдастыру 2. жаңа материалды үйретуге дайындық 3. жаңа материалды түсіндіру 4. жаңа материалдар бойынша түсінігін бекіту, пысықтау осы бойынша оқушы білімін бағалау 5. үй тапсырмасын беру Ал қайталау сабағында бұрынғы өткен сабақтардан алған білімдерін тереңдету, еске сақтағандарын нақтылау, ұмытуға жол бермеу, оқушы біліміндегі олқылықтарды жою басты мақсат болып табылады.  Оның кезеңдері мынадай: 1. ұйымдастыру 2. үй тапсырмасын тексеру 3. білімді жан-жақты тексеру 4. оқушының өткен сабақта алған білімін пысықтау, оқушы білімін бағалау 5. үйге тапсырма Бекіту сабағында оқушылардың танымдық біліктері мен дағдылары жетілдіріледі. Сондықтан, бұл сабақта жаттығулар мен қайталаулар көбірек орындалуы керек. Бұл жерде баяндап түсіндіру емес, өткенді пысықтау үшін жүргізілетін жұмыстар болады. Оның кезеңдері мынадан тұрады: 1. ұйымдастыру 2. жаңа материалды үйренуге дайындық 3. жаңа материалды бекітуге арналған тапсырмалар 4. оқушыларды бағалау 5. үйге тапсырма Білімді тексеру және бағалау сабағындағы мақсат – оқушы білімінің деңгейі мен тиянақтылығын зерттеу. Бұл сабақты топтық, ұжымдық етіп интерактивті әдістермен жүргізген тиімдірек. Өйткені, білімді тексеруге командалық әдіспен өту (жалпы сынып бойынша) қолайлы болады. Сабақтың өн бойында өткенді қайталап, оқушылардың әрқайсысының қаншалықты сабақты меңгергендігін білу басты мақсат болып табылады. Қорытындылау (жүйелеу) сабағында жалпы білімді жалпылама қорыту жүреді. Бұл типі жағынан білімді тексеру сабағына ұқсас келеді. Бірақ, бұның бір ерекшелігі: әрбір тоқсанның соңында жүргізіледі. Сондықтан бұл сабақты қорытудың ауқымы кеңірек болады. Айталық, алдыңғы типтерде бір немесе екі тақырыптың төңірегінде болса, сабақтың бұл түрі көлемді үлкен тақырыптар немесе тараулар бойынша жүргізіледі. Мысалы, қазақ тілі бойынша бүкіл сөз таптарын қайталау, тарих пәні бойынша бір дәуірді қайталау, т.б. Сабақтың формалары төмендегіше түзіледі:

• сыныптағы сабақ (жүйелі)

• зертханалық сабақ

• сарамандық жұмыс

• өзіндік жұмыстар 

Сабақтың көрнекілігіне техникалық құралдар, кеспе суреттер, сюжетті суреттер, семантикалық карталар, тірек сызбалар, кестелер, портреттер, көркем шығармалар, газеттер, журналдар, қолдан жасалған карточкалар, бейне таспалар мен үн таспалар, слайдтар, т.б. жатады. Қазіргі кезде кейбір мектептерде заман талабына сай компьютерлер мен мультимедиялар да қолданылып жүр. Мұғалім сабақтың тақырыбына сай көрнекіліктерді іріктеп алдын ала дайындап қояды. Сабақтың жоспарына қарай қай сәтінде қандай көрнекілікті пайдалану керектігін және оны қалай қолдану керектігін ескеру керек. Сонда ғана сабақта оқушыны қызықтыра, сабақты әрлендіре аласыз.  Ал сабақтың барысында жоғарыда көрсетілген сабақтың сәттерін негізге алуға болады. «Тамызығын тапса, тас та жанады» деген халық даналығы бекер айтылмаған шығар. Қысқасы, мұғалім әр түрлі жаңа әдіс-тәсілдерді қолдана отырып, сабақтың өн бойында негізгі мақсатты, оның түйінін естен шығармай әрбір сәтті тиімді пайдаланғанда ғана өз мақсатына жетеді. Қазақ тілі сабақтарында жаңа бағыттағы әдіс-тәсілдерді пайдалану Қазақ тілі – бастауыш мектепте оқылатын пәндердің ішіндегі жетекші басты пән. Бастауыш сыныптарда қазақ тілінен берілетін іскерлік пен дағдылар оқушылардың жоғары сынып материалын жақсы меңгеріп, алған білімдерін практикада қолдануға негіз болады. Бастауыш сыныптарда қазақ тілі пәнін өткенде жүйелілік, бірізділік, сабақтастық ұстанымдары берік сақталуы қажет. Оқушылар білімін жүйелі тексеріп, бақылап отыру оларды жауапкершілікке, үнемі жұмыс істеуге, мақсатқа жетуде табандылыққа, қиындықтан қорықпауға баулиды. Сонымен қатар, оқушылар білімінің тиянақтылығын және тереңдігін арттырады. Жұмысты жеңілдету үшін білімді тексерудің алуан түрлі жолдарын іздестіру – әр мұғалімнің міндеті. Сондықтан жаңа педагогикалық іскерлікті қолдануға ерекше мән беріп, пайдаланатын әдістерге тоқталайық.  1. В.Ф.Шаталовтың тірек-сызба нұсқасы және өзара байланысты бірнеше деңгей әдісі. а) Сыныптағы тақтаға салынған сызба нұсқа арқылы сабақты түсіндіру. Мысалы: «Көктем», «Наурыз» тақырыптарына тірек сөздерді оқушылардың өзіне жазғызу, сосын мұғалім толықтырып отырады. А ғаш б әйшешек көктем жылы ұ я құстар ериді т абиғат мейрам наурыз т еңелді Ұлыстың  Ұлы күні  ә) Әдемі салынған сурет немесе плакатты көрсету арқылы түсіндіру. Балалар суретті көре отырып, соны жазбаша жазады. Оқушылардың көру қабілеттеріне әсер етеді. Мысалы: «Отбасы мүшелерінің» суретіне тірек сөздер жазу оқ ып отыр ата кө ріп отыр отбасы мүшелерінің әже суреті тоқып отыр әке б ала

2. В.В.Фирсовтың диффернциялды оқыту түрі. Материалды блок түрінде жеткізу. (2-3 сыныпта «Туған жер») оқушыларды микро топтарға бөліп, қабылдау ерекшеліктерін ескерту.

3. Канаржаевский әдісі – жаңа сабақтың тақырыбын жасырып ұстау арқылы оқушының назарын сабаққа аудару. Мысалы: 2 сыныпта «Отан!» тақырыьы сиқырлы тік төртбұрыш арқылы беріледі.

О	р	ы	н	д	ы	қ
Т	а	қ	т	а
А	ғ	а	ш
Н	а	н

Осы жұмыс түрін суреттер арқылы жүзеге асыруға болады. Мысалы: 3 сыныпта «Достық» тақырыбына қажет суреттер қолдану. Д әптердің О рманның С өмкенің Т ерезенің Ы дыстың Қ аламның 1)Жыл құстарының бірі 1-буыны екі рет қайталанады. Бұл құстың аты не? БҰЛБҰЛ 2)Бұл құстың атын қыздарға қояды. ҚАРЛЫҒАШ 3)«Орман дәрігері» атанған құс. ТОҚЫЛДАҚ

• Бүгінгі сабақтың тақырыбы қандай деп ойлайсыңдар?

• Құстар

профессор-зерттеуші Ж.Қараевтың технологиясы. ^ Деңгейлеп оқыту технологиясы. Оқушылардың білім дәрежесіне сәйкес тапсырмалар беру. Оқушылардың білім дәрежесіне сәйкес тапсырмалар беру. Оқушылардың өз білім дәрежесіне сәйкес тапсырмаларды таңдап алу. Мысалы: Әр тақырып бойынша өтілген сабақтарды пысықтай отырып, нәтиже сабақтарында қолдану. Қызыл, жасыл, сары түсті кеспелерге деңгейлеп тапсырмаларды жазып, оқушыларға ұсынамын. Әр оқушы өз деңгейіне сәйкес тапсырманы таңдап алады. Немесе осы әдісті үй тапсырмасын беру арқылы да қолдануға болады.

Үй тапсырмасы: өлең жаттау с өздік жаттау ө леңді мәнерлеп оқу 

5. Проблемалық оқыту әдісі. Бұл әдіс күнделікті сабақта қолданылады. Тақырып бойынша оқушыға сұрақ беру, жаңа сабаққа ойын аудару, осыдан келіп, сабақтың соңында эвристикалық әдіс қолданылады, яғни оқушының өз ойын түйіндеп сабақты қорыту.

6. Ойын технологиясының түрлері.

5. ситуациялық ойындар, халық педагогикасы, ой-қабілеттерін арттыру, т.б. Мысалы: 1. «Оқушы» ойының 1 сыныпта қолдану тиімді. Бір оқушы екінші оқушыдан сұрақ қою арқылы тиісті тақырыпта ашады.

- сөмкеде не бар? - сөмкеде кітап, дәптер бар - сөмкеде тағы не бар? - сөмкеде тағы күнделік, қалам бар.

6. «Қоржында не бар?» ойыны. Жеке әріптерден бірнеше сөздер құрап жазу, айту. Оқушылардың сөздік қорын жазу үлгісін тексеру. Осы ойынды жуан, жіңішке дауысты дыбыстарға да тексеруге болады. «Бәйге» ойыны оқушыларды үш топқа бөліп, әрбір топқа тапсырмалар беру арқылы бекіту (Тақтаға үш аттың бейнесі ілулі тұрады). Жауап берген топтың атын ілгері жылжытып тұру керек. Бұл ойын оқушылардың топтасып, жұмыстануын, бірлігін көрсетеді. Осы ойындарда ұлттық нақыштарды қолданамын. 

7. «Сыңарын тап» ойыны. Мағынасы бір сөздерді біріктіру.

Сә леметсіз бе? Тағам Қо нақ Қоштасу Үл кен кісі Сыйлау Көріскенше төр Дастарқан Амандасу «Баламасын тап» ойыны жазулған сөздердің орнын ауыстырып, орысша баламасын табу.  Ра хмет Молодец! Жо лыңыз болсын! Уважать Оқ асы жоқ! Простите! Жарайсың! Счастливого пути! Құрметтеу Спасибо Ғафу етіңіз! Ничего! «Әрі оқу – әрі ойын». Бір оқушы орысша сөз айтады, екіншісі қазақша баламасын айтады: Здание – ғимарат, город – қала, природа – табиғат, мальчик – бала. «Тест» жұмыстары бастауыш сыныпта нәтиже сабақтарында алған білімдерін текмеруге көп өмек береді. Мысалы: «Қыста» тақырыбына тест сұрақтары (1-2 сынып) 1. Қыс айлары қандай? а) наурыз, сәуір, мамыр ә)желтоқсан, қаңтар, ақпан б)қыркүйек, қазан, қараша 2. Қыста күн қандай болады? а) суық ә)жылы б)ыстық 3. Қыста не жауады? а)қасқыр ә)жаңбыр б)қар 4. Қыста адамдар не киеді? а)төп ә)топ б)тон Қандай тақырып, сынып болса да, мұғалімнің шеберлікпен жүргізген, әрбір сабағы оқушы үшін мол білімнің көзі болуы керек. ^ Морфологияны дамыта оқытуға арналған жаттығулар жүйесі. Ойын «Артық сөзді тап» . Неге бұл сөз артық деп ойлайсың? Дәлелдеуге тырыс. Шай, сүт, нан, айран, кітап, сыр, кәмпит, балық, май, қаймақ. Сөйледі, жазды, отырды. Асқар, оқыды. Алма, қызанақ, қияр, алмұрт, бидай, апельсин. Тары, күріш, сұлы, алақай, бидай. ^ Ойын «Ойлан тап». Бірінші сөздің жалғасы, екінші сөздің бастауы болатын үш әріптен тұратын сөзді тап. Кез (...) дік, жұ(...)ық, дәп(...) ме, ой (...)ғау 1. Берілген төрт сөздің ішінде үшеуінің мағынасы бар. Артық сөзді тауып, анаграмманы шеш. АҚЗАҒ СҮЛЕТ МАЛҚА АПҚАР

2. Барлық сөздің мағынасы шығатындай етіп, ортақ жалғауды тап.

Бі ше кө й (...) ті ә

2. Төменде берілген әріптерден комбинация әдісімен кем дегенде 10 сөз (зат есім болсын) тауып жаз.

Т, Ж, А, Н, Р, Қ, У

2. Бірінші сөздің жалғасы, екінші сөздің бастауы болатын жұрнақты тап.

Ба быс қа л мақ жо (...) лант үс маша бал бақ

2. Сөзде «бір» әріп бола ала ма? (Сөзжасаммен байланысты )

6. Анаграмманы шеше отырып, артық сөзді тап.

МАҚҰҒЫЗЛАҚТО ХАШТАМ МЫЛҒЫ РАНЫД

6. Берілген сөз тіркесін толыққанды етуге жетпей тұрған грамматикалық тәсілді тауып, сөз тіркесін толықтырыңыз.

Жақсы ... сөзі, ғалым... хаты, ауыр... үсті, жеңіл,,, асты, жүрек... өшпейді, ой... кетпейді.

6. Барлық сөздің мағынасы шығатындай етіп, алғашқы буынды тап.

лем тап  (...) сен ріс

9. Түсіп қалған әріптерді тауып қойыңыз.

Н Л Л Н

10. Сын есімдерге зат аттарын тауып жазыңыздар.

Жүйрік... Қарапайым... Алқызыл... Асқар... таза... Нұрлы... Ақылды... Биік...

10. Екі-екіден әріптер берілген. Бұл сөз тіркесіндегі сөздердің бас әріптері болғандықтан тез арада сөз тіркестерін құрап жаз. Мысалы: ДА – дана.

ТО, АҚ, ЖБ, АТ, ШЖ.

10. Нүктенің орнына жақша сыртындағы сөздермен мағыналас сөзді қой.

Саусақ (...) тырнақ, құлып (...) есік, құпия (...) бояу.

10. Берілген сөз тіркесінен қажетті емес сөздерді алып тастаңыздар.

Ы^  СТЫҚ ТЕРЕҢ КӨ РКЕМ ДӘМДІ НҰ РЛЫ АҚЫЛ АЛТЫН СЫР Т^  ЕРЕҢ ТАЙЫЗ

10. Берілген мақал-мәтелдердегі антоним сөздерді орнына қойып жаз. Мысалы: Көз ..., қол ...(қорқақ, батыр)

1)Жақсыдан ... туады, бір аяқ асқа алғысыз Жаманнан ... туады, адам айтса нанғысыз. 2)... басқа қарайды, ... аяққа қарайды. 3)... айналар, байланар 4)... болса көре алмас, ... болса бере алмас 5) Ілгері кеткен ..., кері кеткен ... тоқталады 6)... адам айқайлай келеді, ... адам жай-жай келеді. Керекті сөздер: (бар-жоқ, жасты-кәрі, жаман-жақсы, ақ-қара, дос-дұшпан, ақылсыз-ақылды)

10. Берілген сөздің әр әріппен жеке-жеке сөз құрап жаз.

Қ	А	Б	І	Л	Е	Т

16.Ой сергіту жаттығуы: «Таласқа» таластық