2. Ukraińska Socjalistyczna Republika Radziecka

Włodzimierz Lenin opracował plan, według którego wszystkie republiki wchodzące w skład ZSRR, nawet Rosyjska mają równe prawa, także prawo do swobodnego wyjścia z federacji. W ten sposób powstało nowe państwo federalne – Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Na podstawie woli Lenina i partii bolszewickiej I Zjazd Rad ZSRR odbył się 30 grudnia 1922 roku; wówczas podjęto oficjalną i ostateczną decyzję o utworzeniu Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR). Składały się na nią następujące podmioty: Federacja Rosyjska, Ukraińska SRR, Białoruska SRR, Federacja Zakaukaska (Gruzja, Armenia, Azerbejdżan). W 1924 roku została przyjęta konstytucja ZSRR, pozbawiająca republiki radzieckie prawa do prowadzenia autonomicznej czy nawet względnie autonomicznej polityki zagranicznej i handlu, podejmowania własnych decyzji dotyczących rozwoju transportu, komunikacji i przemysłu obronnego itd.¹⁹

Formalnie ZSRR był federacją, ale w rzeczywistości państwem jednolitym i skrajnie scentralizowanym. Ukraina ostatecznie straciła nawet pozory suwerenności.

Polityka bolszewików na Ukrainie w 1919-1921 latach. "Komunizm wojenny"

Jednym z celów polityki bolszewików w stosunku do Ukrainy, ale też innych republik, było całkowite przeobrażenie systemu gospodarczego. "Czerwony terror", który prowadziła Wseukraińska Komisja Nadzwyczajna, był głównym sposobem realizacji polityki "komunizmu wojennego".

Polityka bolszewików w latach 1919-1920 na Ukrainie miała na celu złamanie wszelkiego oporu i krytyki rządu. To zadanie realizowano przy pomocy terroru, przybierającego także formy terroru gospodarczego. Jednym – i na pewno najtragiczniejszym jego wymiarem – był głód.

Ten "czerwony terror" przybrał olbrzymie rozmiary. W 1920 roku na Ukrainie powstało osiemnaście obozów koncentracyjnych.²⁰

Głód na Ukrainie (1921 – 1923)

Głód na Ukrainie w latach 1921-1923 wiązał się przede wszystkim z:

• polityką "komunizmu wojennego";

• wprowadzeniem zakazu sprzedaży nadwyżki zboża po cenach rynkowych;

• upadkiem rolnictwa, co było głównie skutkiem I wojny światowej i wojny domowej;

• zniszczeniem bazy materialnej rolnictwa ze względu na straszną suszą, która spowodowała nieurodzaje w latach 1921 - 1922.²¹

Tragedia Ukrainy była tym większa, że „świat” – czyli opinia publiczna na Zachodzie – sporo wiedział o głodzie w regionie Wołgi, który miał miejsce w tym samym czasie. Ale o głodzie na Ukrainie w tamtych latach prawie nic; Głód na Ukrainie „wyciszono”. Źródła oficjalne informowały, że na Ukrainie występuje katastrofalny wskaźnik urodzeń i w ten sposób odwracały uwagę opinii publicznej od rozgrywającej się tragedii. Dopiero od połowy 1922 roku do głodujących zacżeła docierać pierwsza pomoc zorganizowana przez administrację amerykańską. Głód został wyeliminowany w połowie 1923 roku - później niż w głodujących regionach Rosji. Ale za kilka lat Głód powrócił – w jeszcze dramatyczniejszej formie i na jeszcze większą skalę.

Ukraińska Socjalistyczna Republika Radziecka w ramach tzw. Nowej Polityki Ekonomicznej

Wprowadzona przez władze radzieckie Nowa Polityka Ekonomiczna (NEP) w swoich założeniach była oparta na pewnych relacjach rynkowych oraz różnych formach własności i nieco zliberalizowanych metodach ekonomicznych zarządzania gospodarką. Decyzja została podjęta wykonana na X Zjeździe Rosyjskiej komunistycznej partii w marcu 1921 roku. Konieczność zastąpienia polityki "komunizmu wojennego" NEPem spowodował kryzys gospodarczy, społeczny i polityczny w kraju. NEP był postrzegany i uzasadniany koniecznością wprowadzenia formy przejściowej od kapitalizmu do okresu socjalizmu. Na Ukrainie NEP został wprowadzony w 1922 roku.²² W okresie NEPu odnotowano stosunkowo wysokie tempo wzrostu gospodarczego. Oczywiście należy pamiętać, że kraj był kompletnie zrujnowany, a więc każda pro-rynkowa reforma musiała przynieść pozytywne skutki w gospodarce i ekonomii. W 1929 roku polityka NEP została zakończona.²³

Polityka kolektywizacji Ukrainy

Jednym z najgorszych skutków pełnej kolektywizacji rolnictwa na Ukrainie był Wielki Głód w latach 1932-1933. Bardzo wiele wskazuje na to, że został on perfidnie i celowo zaprojektowany przez radzieckie kierownictwo; miał na celu zmuszenie ukraińskich chłopów do przystąpienia do kołchozów. W 1932 roku ukraińskim chłopom uniemożliwiono, a przynajmniej bardzo utrudniano przeprowadzenie zasiewów; mimo to udało im się zasiać ponad połowę ich pól.²⁴Niemniej jednak przymusowa i brutalnie wdrażana kolektywizacja powodowała bardzo poważne trudności i perturbacje w dostawach chleba; rozpoczął się głód. Ludzie zbierali kłosy pszenicy pozostawione na polach, aby karmić swoje dzieci i siebie samych.

7 sierpnia 1932 został wydany dekret "O ochronie własności socjalistycznej", popularnie zwany "Prawo o pięć kłosów. Stanowił, że za kradzież własności kołchozu – groziło rozstrzelanie, konfiskata mienia lub pozbawienia wolności na okres nie krótszy niż 10 lat.²⁵

Głód stał się na Ukrainie narodową katastrofą. Całe rodziny, pozbawione żywności, zostały skazane na straszną śmierć. Głód 1932-1933 spowodował ogromną śmiertelność, zwłaszcza dzieci i osób starszych. Według różnych przepisów w tym czasie od głódu zginęło od 3,5 do 9 mln osób. Taki był wpływ kolektywizacji na Ukrainie.²⁶

Ukraina podczas II wojny światowej

1 września 1939 roku rozpoczęła się II wojna światowa. Jedną z przyczyn było tajne porozumienie przywódców nazistowskich Niemiec i bolszewickiego ZSRR - Adolfa Hitlera i Józefa Stalina; każdy z nich starał się realizować własne cele, ale drogi do ich realizacji częściowo, w pierwszym okresie wojny, pokrywał się. Porozumienie to znane jest jako Pakt Ribbentrop – Mołotow; byli oni ministrami spraw zagranicznych swoich krajów. Hitler i Stalin stworzyli dwa najstraszniejsze w dziejach ustroje totalitarne i dramatycznie wpłynęli na losy ludzi i całych narodów. W wyniku porozumienia Hitlera i Stalina W wyniku Paktu Ribbentrop – Mołotow wschodnie ziemie ówczesnej Polski weszły w skład Związku Radzieckiego. Na tym przyłączonym obszarze władze sowieckie wprowadziły zasady, jakie obowiązywały na Ukrainie. Ale pokój między Niemcami a Związkiem Radzieckim był krótkotrwały. 22 czerwca 1941 - Niemcy napadły na Związek Radziecki. Wojna ZSRR z Niemcami weszła do historii jako Wielka Wojna Ojczyźniana.

Tereny ukraińskie i zamieszkująca je ludność: ukraińska, polska, żydowska, białoruska, tatarska, łemkowska, rosyjska (i inne nacje) – bardzo ucierpiały już w pierwszych godzinach wojny niemiecko-radzieckiej, a Ukraina stała się bezpośrednim polem bitwy. To były krwawe walki, które doprowadziły do ​​straszliwego zniszczenia i śmierci milionów żołnierzy i cywilów.

Żołnierze i dowódcy Armii Czerwonej - tak zwanych sił zbrojnych Związku Radzieckiego - pokazali heroizm, ale zostali zmuszeni do odwrotu. Należy jednak pamiętać także o tym, że część ludności, a nawet żołnierzy, uznawało wojska niemieckie jako wyzwolicieli spod jarzma terroru stalinowskiego. Od 11 lipca do 26 września 1941 roku bronili Kijowa. W tym pierwszym okresie wojny do niewoli niemieckiej trafiło ponad 600 tys. żołnierzy, wśród nich wielu oficerów wysokich rangą. i dowódców. Przez rok od początku wojny ziemi ukraińskie były w pełni zajęty przez wojska niemieckie i ich sojuszników.

Niemieccy okupanci próbowali potraktować tereny ukraińsskie jako rezerwuar i dostawcę żywności i surowców. "Nowy porządek" wprowadzony przez nazistów oparty był na strasznym terrorze i okrucieństwie. Okupanci zabili, często w okrutny sposób około 5 milionów zwykłych mieszkańców i jeńców wojskowych. Do Niemiec na roboty przymusowe wywieziono około 2,5 miliona chłopców i dziewcząt.²⁷

Stopniowe wyzwalanie Ukrainy spod okupacji niemieckiej następowało w latach 1943-1944; w tym czasie Niemcy zaczęli ponosić dotkliwe klęski na froncie wschodnim. Przełomowym momentem wojny niemiecko-rosyjskiej stała się heroiczna obrona Stalingradu, w zimowe miesiące przełomu roku 1942 i 1943. Duże znaczenie dla wyzwolenia ziem ukraińskich były walki o Dniepr. 6 listopada 1943 roku wojska 1 Frontu Ukraińskiego pod dowództwem generała Nikołaja Vatutina wyzwoliły Kijów. Na początku października 1944 roku wyzwolono terytorium w obszarze granicznym Ukrainy w 1939 roku, a pod koniec października także i Zakarpacie.

Za wyzwolenie ojczystej ziemi naród ukraiński zapłacił ogromną cenę. W Armii Czerwonej walczyło ponad 6 milionów Ukraińców; ponad milion zginęło. Przyjmuje się, że od 8 do 9 milionów obywateli Ukrainy straciło podczas wojny życie.²⁸ 28 października – oficjalny dzień upamiętniający wyzwolenie Ukrainy i 9 maja – Dzień Zwycięstwa są do dziś uznawane przez naród ukraiński za bardzo istotne daty.

Odwilż Chruszczowa

Nieformalna nazwa okresu w historii ZSRR po śmierci Józefa Stalina (od 1953 do 1964 roku.) brzmi "Odwilż Chruszczowa". Wyrażenie "odwilż" przejęto z tytułu powieści Illi Ehrenburga "Odwilż". "Odwilż Chruszczowa" wiąże się z kadencją pierwszego sekretarza Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego, Nikity Chruszczowa, która trwała od 1953 do 1964 roku. Jej najważniejszym momentem był sławny "referat Chruszczowa", wygłoszony w 1956 roku na XX Zjeździe KPZR; Chruszczow potępił w nim „kult jednostki” i skrytykował politykę i zbrodnie Józefa Stalina. Referat ten miał wielkie znaczenie nie tylko dla ZSRR ale dla wszystkich państw tzw. bloku wschodniego, m.in. dla Polski. Wielu więźniów politycznych zostało wówczas zwolnionych z więzień, obozów i łagrów, rozpoczęły się też procesy wielu zbrodniarzy z okresu stalinowskiego. W czasie "dowilży Chruszczowa" nastąpił istotny spadek represji politycznych, rehabilitacja wielu więźniów represjonowanych w czasach stalinowskich, częściowa liberalizacja życia politycznego, co w sposób naturalny łączyło się z pewnym, choć stosunkowo nieznacznym osłabieniem totalitarnej władzy.

Po śmierci Stalina 5 marca 1953 roku władzę w partii komunistycznej przejął – po brutalnych i krwawych walkach wewnątrz komunistycznej elity Nikita Chruszczow.²⁹ Po umocnieniu się na pozycji I sekretarza KPZR rozpoczął rozliczenia z okresem stalinowskim; można powiedzieć, że chciał w jakiś sposób zreformować ustrój totalitarny. Chruszczow potępił kult jednostki (w tym czasie np. wyburzono liczne pomnika Stalina) i zbrodnie aparatu bezpieczeństwa, w pełni kontrolowanego przez Stalina i jego najbliższych współpracowników. Chruszczow krwawo rozprawił się z ludźmi starego reżimu i zastąpił ich "swoimi" ludźmi.

W polityce zagranicznej został ogłoszony kurs "pokojowego współistnienia" Związku Radzieckiego z Zachodem – co w liberalnej Europie, Stanach Zjednoczonych, ale także w krajach bloku wschodniego zostało przyjęte z dużymi nadziejami, a czasem nawet z entuzjazmem. W tym czasie nieznacznie osłabła cenzura, zwłaszcza w literaturze i sztuce. W 1954 roku, na mocy decyzji Chruszczowa, Krym stał się częścią Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Gospodarka Krymu, po masowej deportacji Tatarów krymskich przez Stalina, była wówczas w katastrofalnym stanie.

W 1961 roku Chruszczow rozpoczął nową falę destalinizacji, której kulminacją było usunięcie trumny komunistycznego dyktatora z kremlowskiego mauzoleum. W mauzoleum na Placu Czerwonym pozostał tylko Włodzimierz Lenin. W tym okresie pojawił się ruch "sześćdziesiątych" (nazwa nowej generacji radzieckiej i ukraińskiej narodowej inteligencji), który stał się wyznacznikiem początku swoistego kryzysu systemu totalitarnego w ZSRR. Ale wciąż każda niezgoda na decyzje władz, każda niezależna inicjatywa, która nie zyskała "błogosławieństwa" partii i administracji, każdy opór były surowo karane. I tak na przykład w maju 1961 roku Sąd Okręgowy we Lwowie skazał na śmierć ukraińskiego pisarza Lewka Lukjanenka. Pisarz został oskarżony o to, że był "od 1957 roku wpadł na pomysł oddzielenia USRR od ZSRR, podważał autorytet partii komunistycznej, oczerniał teorię marksizmu-leninizmu".³⁰ Poza Lukjanenką sąd skazał innych ukraińskich intelektualistów, którzy walczyli o zachowanie świadomości narodowowej: Iwana Kandybę (15 lat), Stepana Wiruna (11 lat), Andrzeja Lyubovycza, Ivana Kipisza (10 lat więzienia dla każdego). Po 72 dniach, Sąd Najwyższy zmienił karę śmierci (przez rozstrzelanie) Lewka Lukjanenki na 15 lat więzienia. Pozostałe osoby otrzymali karę od 7 do 15 lat więzienia.³¹

Mimo pewnych niewątpliwie pozytywnych aspektów (zresztą – po terrorze stalinowskim każda zmiana nie tylko wydawała się, ale rzeczywiście była pozytywna), polityka Chruszczowa była zasadniczo mało przemyślana i niespójna. W wyniku nieudanych i ideologicznie motywowanych eksperymentów w rolnictwie rozpoczął się bardzo poważny kryzys. Podczas plenum październikowego KC KPZR w 1964 roku Chruszczow został odsunięty od władzy. Zmarł w 1971 roku.³²

Mimo częściowej destalinizacji administracyjny system Związku Radzieckiego pozostał bardzo represyjny. Nadal prześladowano osoby wierzące, masowo niszczono obiekty kultu religijnego, po krótkotrwałej odwilży wznowiono prześladowania intelektualistów, krytycznych wobec polityki partii. W czasach Chruszczowa Ukraina z jej ogromnymi zasobami i potężną bazą paliwowo-energetyczną stała się surowcowym dodatkiem sowieckiego systemu politycznego i gospodarczego.

Era Breżniewa (1964 – 1982)

W październiku 1964 roku na plenum Komitetu Centralnego KPZR na pierwszego sekretarza wybrano KPZR Leonida Breżniewa. W czasie jego kadencji "odwilż Chruszczowa" stała się już tylko odległym wspomnieniem. Breżniew rządził twardą ręką, nawet jak na sowieckie warunki. Rola aparatu partyjnego i służb bezpieczeństwa zostały wzmocnione, wszelkie próby sprzeciwu łamane. Zgodnie z Konstytucją ZSRR z 1977 roku (tzw. Konstytucja Breżniewowska) partia komunistyczna została uznana za "prowadzącą i przewodnią siłą społeczeństwa", co oznaczało całkowity monopol partii komunistycznej na władzę w kraju. Oczywiście należy dodać, że taką rolę pełniła od czasu Rewolucji Październikowej.Konstytucja Breżniewowska zastąpiła konstytucję z 1936 roku i obowiązywała aż do rozpadu Związku Radzieckiego.³³

Tzw. era Leonida Breżniewa była okresem stagnacji, powolnym ekonomicznym upadkiem ZSRR, który coraz bardziej odstawał ekonomicznie od Stanów Zjednoczonych – najpotężniejszego rywala na kuli ziemskiej, z którym Związek Radziecki prowadził tzw. wyścig zbrojeń. Reformy Chruszczowa zostały przerwane. Przywrócono pełną centralizację wszystkich obszarów życia, wszystkie istotne decyzje zapadały w Moskwie. Następowała degradacja edukacji, nauki, kultury, służby zdrowia; brakowało finansów, bowiem inwestowano przede wszystkim w te dziedziny, które dawały "wymierne" efekty. Na kulturę, oświatę, zdrowie przeznaczano to, co "zostało".

W tym okresie zostały jeszcze bardziej ograniczone i tak niewielkie uprawnienia republik i ich sekretarzy. W Ukraińskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej, wbrew oficjalnej propagandzie i deklaracji o ochronie kultury i języka ukraińskiego konsekwentnie prowadzono likwidację szkół ukraińskich; dokonywała się dalsza, celowa rusyfikacja Ukrainy.³⁴

W drugiej połowie lat 60. XX wieku, w odpowiedzi na liczne nadużycia władz, ujawniły się społeczne protesty przeciwko łamaniu praw człowieka. Wówczas można już było mówić o opozycji, którą władze oczywiście oskarżały o o antyradziecką i nacjonalistyczną agitację. Jedną z formą obrony demokracji i kultury narodowej narodu ukraińskiego był ruch dysydentów, wśród których warto wymienić Wasyla Symonenkę, Wasyla Stusa, Linę Kostenko, Iwana Dziubę, Ewgena Sverstiuka, Wiaczesława Chornowiła, Alle Górskiej i innych. W tych latach rodził się ruch dysydencki także w innych republikach. Dysydenci krytykowali totalitarne porządki, zażądali pełnej rehabilitacji represjonowanych w latach stalinowskich, rozszerzania swobód i praw obywatelskich, religijnych i narodowych. Walczyli z reżymem metodami pokojowymi, poprzez organizację publicznych protestów, pisanie otwartych listów protestacyjnych do władz USRR i ZSRR, podań do organizacji międzynarodowych i rządów demokratycznych państw Zachodu, poprzez akcje solidarności z innymi narodami, które poddawane były uciskowi systemów totalitarnych. Znanym na całym świecie symbolem opozycji był moskiewski fizyk Andriej Sacharow.

W latach 1970-1972 we Lwowie powstało czasopismo "Ukraiński wisnyk", założone przez Wiaczesława Chornowiła. W piśmie został wydrukowane artykuły dotyczące naruszeń praw związanych ze swobodą słowa, praw człowieka i narodów, gwarantowanych przez Konstytucję, o represjach sądowych i pozasądowych w Ukrainie, o organizowanych przez opozycję protestach.

Nowy etap aresztowań, a nawet zabójstw opozycjonistów rozpoczął się wraz z objęciem kierownictwa ukraińskiej partii komunistycznej przez nowego sekretarza Volodymyra Szczerbytskiego. Szczególnie aktywnymi w walce z dysydentami byli sekretarz partii komunistycznej z ideologii Walentyn Malanchuk i przewodniczący KGB Ukrainy Witalij Fedorchuk.

W 1976 roku w Kijowie zawiązała się Ukraińska Grupa Helsińska (UGH); jej celem było monitorowanie umów Helsińskich z 1975 roku, dotyczących przestrzegania praw człowieka. Grupę tę można uznać za pierwszą profesjonalnie zorganizowaną strukturę w ukraińskim ruchu dysydenckim. Przyjmowała pisemne skargi o łamaniu praw człowieka zarówno na Ukrainie, jak i wobec Ukraińców poza obszarem Ukrainy. W 1979 roku KGB rozpoczęła ostrą rozprawę z obrońcami praw człowieka. Na Ukrainie zaczęły się procesy karne przeciwko nim, oparte z reguły na sfingowanych lub absurdalnych oskarżeniach, jak "pasożytnictwo", "opór policji", "chuligaństwo", "próba gwałtu", "gotowanie, posiadanie i sprzedaż narkotyków." Represje doprowadziły do aresztowania większości prodemokratycznych aktywistów i na początku 1980 roku mocno organiczyły działania Grupy.³⁵

Na Ukrainie działali też dysydenci motywowani przede wszystkim religijnie, którzy za cel stawiali sobie obronę praw wierzących. Szczególnie aktywnie występowali w sprawie odzyskiwanie praw przez Kościół grekokatolicki. Zniszczony Kościół grecko-katolicki istniał nielegalnie tylko w zachodnich obszarach Ukrainy; kierował nim z zagranicy kardynał Josefa Slipego, następca kardynała Andrrzeja Szeptyckiego. Slipyj przybył do Watykanu w 1963 roku, po długim pobycie na Syberii. Jego losy, podobnie jak losy wielu innych księży grekokatolickich dobrze ilustruję represje komunistyczne wobec duchowieństwa, ludzi wierzących i religii w ogóle.

Pomimo ciągłych represji ze strony KGB, ruch na rzecz praw człowieka nie był rozbity, wciąż dołączali do niego nowi ludzie. W następnych latach, gdy zaczynała się tzw. pierestrojka, reżim, dla podniesienia swego prestiżu międzynarodowego, musiał zwolnić więźniów dysydentów.

Ukraina w okresie pierestrojki (1985-1991)

W latach 80. pogłębił się kryzys gospodarczy; Związek Radziecki nie wytrzymywał ekonomicznie wyścigu zbrojeń ze Stanami Zjednoczonymi, państwo osłabiała także wyniszczająca wojna w Afganistanie. Kwestia reform stała się kwestią życia lub śmierci sowieckiego systemu. W marcu 1985 roku nowym sekretarzem generalnym KC KPZR został wybrany Michaił Gorbaczow, z inicjatywy którego w ZSRR rozpoczęła się pierestrojka społeczeństwa.

Pirestrojka, czyli przebudowa, nie była "jednorazowym" wydarzeniem, była "rozciągniętym" w czasie procesem. Lata 1985-1988 były okresem opracowania koncepcji pierestrojki i realizacji pierwszych reform gospodarczych, a lata 1988-1991 okresem aktywnej politycznej transformacji pod hasłem budowania demokratycznego socjalizmu. Planowano wdrożyć program przyspieszenia rozwoju społeczno-gospodarczego kraju, który przewidywał, żeby do 2000 roku stworzyć potencjał produkcyjny, równy temu, jaki uzyskano w ciągu 70 lat władzy radzieckiej. Przede wszystkim chodziło jednak o rozwiązanie podstawowych problemów codziennego życia: żywnościowych, mieszkaniowych, zaopatrzenie ludności w towary codziennego użytku.³⁶ Program okazał się jednak utopijny i w warunkach gospodarki centralnie sterowanej nie był możliwy do zrealizowania. Poza tym kryzys gospodarczy w ZSRR był juz tak głęboki, że tego typu reformy nie mogły się udać. Zamiast oczekiwanego przyspieszenia tempa rozwoju gospodarczego nastąpiło pogłębienie kryzysu i problemów społecznych.

W tej sytuacji w czerwcu 1987 roku rozpoczęły się- reformy wiązane z osobami Mikołaja Ryżkowa i Leonida Albakina. Ich istotę sprowadzano do trzech "S" - samodzielności, samowystarczalności i samofinansowania. Zostały uchwalone ustawy o przedsiębiorstwie państwowym, o kooperacji" i wiele innych, które dotyczyły przechodzenia przedsiębiorstw na „własny rozrachunek gospodarczy”, zorganizowaniu sektora spółdzielczego, bezpośredniego związku wynagrodzeńa z wynikami działalności gospodarczej, wspierania i wdrażania osiągnięć postępu naukowo-technicznego. Program ten, choć miał bardzo wiele pozytywów, musiał na początku spowodować pogłębienie kryzysu. W 1990 roku po raz pierwszy od wielu lat obserwuje się spadek ilości środków produkcji, a dochód narodowy Ukrainy zmniejszył się o 1,5%.³⁷ W ZSRR, także na Ukrainie pogłębiła się inflacja. Dla wielu ekonomistów i innych wykształconych grup społecznych stało się jasne, że tylko przejście do gospodarki rynkowej jest w stanie wyprowadzić kraj z głębokiego kryzysu gospodarczego. Musiało się to wiązać z fundamentalnymi reformami całego systemu politycznego, nie tylko gospodarczego. W czerwcu 1988 rok Gorbaczow i jego reformatorska ekipa podjęła decyzję o reformie systemu politycznego, umacniała kurs na "głasnost", czyli "jawność".

Przeprowadzenie reformy systemu politycznego pomogło demokratyzacji społeczeństwa. represji. Likwidacja art. 6 Konstytucji świadczyła o rezygnacji od kierowniczej roli KPZR. Podstawy reżimu totalitarnego zostały podważone. Procesy pierestrojki przyczyniły się do wzrostu aktywności politycznej, odrodzenia świadomości narodowej ludu ukraińskiego.

Katastrofa elektrowni atomowej w Czarnobylu

Ogromny wpływ na wydarzenia na Ukrainie miała awaria w elektrowni atomowej w Czarnobylu w nocy z 25 na 26 kwietnia 1986 roku, która doprowadziła do bezprecedensowego zanieczyszczenia atmosfery i biosfery, napromieniowania tysięcy ludzi, pojawienia się na terytorium Ukrainy martwej, skażonej 30-kilometrowej strefy. Awaria w Czarnobylu była prawdziwym szokiem dla republiki; spowodowała aktywizację ruchu społecznego przeciwko istniejącemu reżimowi, komunistycznej partii republiki, która nie tylko wyraziła zgodę na budowę elektrowni atomowej w Czarnobylu, ale też ukrywała skale i tragiczne skutki katastrofy.

Awaria w Czarnobylu uświadomił wiele zagrożeń a likwidacja jej skutków – zawsze niepełna, bo wiele efektów katastrofy ma nieodwracalny charakter – trwa do dziś. Wiele zrobiono dla likwidacji jej skutków, wydając dużo środków i zasobów, a w 2000 roku wyłączono ostatecznie elektrownię z eksploatacji. Na Ukrainie został przyjęty program ochrony socjalnej pracowników elektrowni atomowej w Czarnobylu i mieszkańców Slawutycza, podejmowane są działania w celu jej realizacji.

W apelu prezydenta Ukrainy leonida Kuczmy z okazji 15 rocznicy awarii w Czarnobylu podkreśla się konieczność koncentracji wspólnych działań Ukrainy i społeczności międzynarodowej, wdrażania działania międzynarodowego funduszu ochrony socjalnej pracowników stacji, w celu akumulacji finansów, technicznych i intelektualnych zasobów i zapewnienia ich efektywnego wykorzystania.