2.3 Po Majdanie. Skutki

W ciągu dwóch lat Ukraina zdążyła zmienić prezydenta i rząd, podpisać akt stowarzyszenia z Unią Europejską, przetrwać w wojnie z Rosją na Donbasie (ale też utracić kontrolę nad Krymem), lepiej uzbroić armię, stworzyć solidne fundamenty pod budowę społeczeństwa obywatelskiego. Według jednego z najbardziej aktualnych sondaży, który przeprowadziło Centrum Razumkowa, (Centrum Razumkowa — pozarządowy centrum analityczny, założony w 1994 roku, prowadzi badania polityki publicznej)⁹⁸ poparcie obywateli dla niepodległości Ukrainy było najwyższe od lat: 72% Ukraińców poparłoby obecnie ogłoszenie niepodległości kraju. W tym samym sondażu 41% Ukraińców nazwało rok 2014 za najtrudniejszy w ich życiu, zaś 23, 5% wskazało na rok 2015.⁹⁹

Niemniej jednak społeczeństwo dotknęła coraz większa frustracja, bo każda rewolucja rodzi bardzo wygórowane oczekiwania, które nie mogą być zaspokojone i prędzej czy później prowadzą do rozczarowań. Czasami można usłyszeć od ludzi, że może lepiej byłoby "bez tego Majdanu" – bo ludzie się mentalnie zmienili, ale władza tylko personalnie, a życie z dnia na dzień jest coraz trudniejsze. Ale tutaj warto posłuchać Polaków: "Nasze doświadczenie w Europie Wschodniej pokazuje, że demokracja nie zawsze łączy się z ekonomicznym dobrobytem. Okres zmian może potrwać 3-5 lat" – wyjaśniał szef przedstawicielstwa UE na Ukrainie Jan Tombiński.¹⁰⁰

Już teraz, niespełna dwa lata po rewolucji można jednak śmiało powiedzieć: to wszystko nie było na próżno. Można i należy wymienić i podkreślić małe i wielkie, czasem być może nieco kontrowersyjne "zwycięstwa" Ukrainy i Ukraińców.

SUKCESY I OSIĄGNIĘCIA

• Przełom w świadomości

Najważniejszym osiągnięciem Rewolucji Godności była przemiana "w głowach" bardzo dużej liczby ludzi. Rewolucja pomogła bardzo wielu Ukraińcom (choć oczywiście nie wszystkim) zrozumieć, że ich przyszłość leży w ich rękach i każdy jest odpowiedzialny za swój los i za państwo. Dla społeczeństwa postsowieckiego z jego paternalizmem, wiarą w "dobrego cara", który w końcu zaprowadzi porządek jest niezwykle ważne. W czasie rewolucji i po niej ludzie udowodnili, że są w stanie sami się zorganizować i osiągnąć swój cel.

Kolejny ważny przełom w świadomości większości Ukraińców dokonał się za sprawą wojny w Donbasie. "Rosyjski świat", do którego wciągali Ukrainę Wiktor Janukowycz pospołu z Władimirem Putinem, legł w gruzach: pogrzebane zostały mity o "braterskim narodzie rosyjskim" i "wiecznotrwałej przyjaźni i partnerstwie strategicznym z Rosją". I choć "waty" (ludzie, którzy mają postsowiecką mentalność i nie rozumieją, dlaczego w ogóle istnieje taki kraj, jak Ukraina¹⁰¹) wśród Ukraińców, szczególnie na południu i wschodzie, nadal stanowią duży odsetek, to jednak ich liczba systematycznie spada.

• Wzrost obszaru wolności

Rewolucja zwróciła Ukraińcom wolność, którą konsekwentnie ograniczał Wiktor Janukowycz, ograniczające media, zastraszając opozycję i aktywną, zdolną do protestów ludność i przygotowując podstawę do "wiecznego rządzenia" – na wzór Putina i Łukaszenki. Majdan zawrócił Ukrainę z drogi do autorytaryzmu i ponownie skierował na drogę ku demokracji.

• Wzrost obronności kraju

W ciągu półtora roku na Ukrainie pojawiła się silna, profesjonalna armia. Osiągnęła nowy poziom: opracowano zupełnie nowe osobiste wyposażenie żołnierzy – wysokiej jakości buty, kamizelki kuloodporne, plecaki i inne niezbędne w nowoczesnej armii akcesoria. Zmieniło się wyżywienie, które nie odbiega jakością od standardów wojsk europejskich.

• Dekomunizacja

Ukraina stopniowo zmienia nazwy ulic i miast, nazwanych kiedyś na cześć komunistycznych osobistości. Wielu Ukraińców uważa, że jest to konieczne, bo dopóki czasy sowieckie będą przedstawiane jako "rajskie", niektórzy ludzie będą marzyć o ich powrocie.

• Policja

Zamiast nie zawsze pracowitych i nie zawsze uprzejmych milicjantów na Ukrainie pojawili się policjanci, akceptowani przez ludność. Przez ponad miesiąc portale społecznościowe wypełniały "selfie z policją", nowinki o tym, jak policjanci uratowali kota, psa czy ptaka) Panuje opinia, że policjanci "wszystko potrafią", a skarg na policję jest coraz mniej.

• Reforma w edukacji

Uchwalona została ustawa o szkolnictwie wyższym, zgodnie z którą uczelnie mają prawo zostawiać sobie dodatkowe, wypracowane środki; ustawa ustaliła nową procedurę wyboru rektora – nie musi być zatwierdzany przez ministerstwo. Od pierwszego stycznia 2015 roku wszedł w życie przepis, według którego "pieniądze idą za studentem", czyli środki przeznaczane na uczelnie mają związek z wynikami, jakie studenci otrzymują podczas niezależnego zewnętrznego systemu oceniania. Inaczej mówiąc, państwo dopłaca uczelniom dobrzze kształcącym. Jeśli student przechodzi do innej uczelni, środki "idą za nim".¹⁰²

• Emargo na rosyjskie filmy i seriale

Zgodnie z prawem filmy, wyprodukowane przez osoby fizyczne i prawne z Rosji – czyli państwa-agresora – od 1 grudnia 2014 roku nie mogą być emitowane w ukraińskiej telewizji. Zakaz obejmuje również produkcję filmową promującą działania rosyjskich sił zbrojnych i organów ścigania, filmów o charakterze agitacyjnym i propagandowym.¹⁰³

• Walka z korupcją w sporcie

Akt o walce z korupcją w sporcie stał się pierwszym na Ukrainie, który przewidywał kary za "ustawianie" wyników meczów, zakładów sportowych itp. Organizatorom i uczestnikom takich procederów grożą obecnie wysokie kary pieniężne, a nawet więzienie. Zgodnie z projektem prawnym, z korupcją mają walczyć różne instytucje, m.in. ministerstwo spraw wewnętrznych, prokuratura, biuro antykorupcyjne; wspomagać ich działania powinna też opinia publiczna.¹⁰⁴

• Patriarchat kijowski, powrót do języka ojczystego i folkloru

Rewolucja Godności spowodowała masowe przejście Ukraińców z patriarchatu moskiewskiego do patriarchatu kijowskiego. Jej skutkiem był także powrót do języka ukraińskiego. W 2005 roku tylko 42% Ukraińców twierdziło, że w domu rozmawiają po ukraińsku; w 2011 roku tak odpowiedziało już 53% ankietowanych. Rewolucja na Ukrainie i konflikt z Rosją wzmocnił tę tendencję: sondaż przeprowadzony w maju 2015 roku wykazał, że prawie 60% ludności kraju woli używać języka ukraińskiego w codziennych kontaktach.¹⁰⁵

Podobne trendy widać także w przypadku muzyki. Wcześniej prawie każdy ukrainiec znał "Okean Elzy" (zespól rokowy ukraiński), wiedział o Ruslanie (artysta ukraińska) i Skriabinie (zespół rokowy ukraiński). Teraz ciągle pojawiają się nowe zespoły i wykonawcy, którzy śpiewają w języku ukraińskim i dużą uwagę przywiązują do folkloru.

• Narodziny społeczeństwa obywatelskiego

Na Ukrainie powstał potężny ruch wolontariacki, który skutecznie działa w różnych dziedzinach – od pomocy armii do kontroli pracy struktur państwowych. Jeden z ostatnich przykładów: dzięki wyprzedzającej reakcji wolontariuszy nie został zniszczony Pomnik Wiecznej Chwały w Kijowie.

• Wymiana elit politycznych

Rewolucja Godności doprowadziła też do wejścia nowych ludzi do organów władzy. Wymiana elit daleka była od radykalizmu, niemniej jednak we władzach pojawiło się sporo nowych twarzy, np. ze sfer wojskowych (Borisław Brzoza, Andrzej Teteruk, Siemion Semenczenko) czy działacze Majdanu (Włodzimierz Parasiuk, Michał Gawriluk); także inne osoby, które wcześniej trudno było sobie wyobrazić w parlamencie. W rządzie pojawili się po raz pierwszy ludzie, którzy nie są ukraińcami: Aleksander Kwitaszwili, Ajwaras Abromawyczus, Natalia Jareśko. Ponadto imigranci z innych państw pojawili się w prokuraturze generalnej, ministerstwie spraw wewnętrznych, a nawet regionalnych administracjach. Dla tego, żeby podzielić się własnym doświadczeniem i pomóc Ukrainie. Należy też zauważyć przedstawicieli ruchu wolontariackiego w służbie publicznej. Najbardziej spektakularnym z nich jest ługański gubernator Grzegorz Tuka. I choć stosunek obywateli do działalności nowych ludzi we władzy jest bardzo niejednoznaczny, pod ich adresem zgłasza się dużo uzasadnionej krytyki, to sam fakt poczynionych prób w odnawianiu elit wydaje się pozytywny.

• Nowa ordynacja wyborcza

Jeśli prezydenckie i parlamentarne wybory odbyły się jeszcze według "starego" prawa, z czasów Janukowycza, to wybory lokalne w 2015 roku odbyły się już zgodnie z nowym prawem, z otwartymi listami wyborczymi i dwoma turami wyborów prezydentów w większych miastach. Wszystko wskazuje na to, że podobna ustawa zostanie uchwalona także w odniesieniu do wyborów parlamentarnych. Wprawdzie stosunek władz i wielu ludzi do nowej ustawy nie jest jednoznaczny, ale sam fakt wprowadzenia systemu otwartych list należy uznać za ważny krok na drodze demokratyzacji państwa.

NIEPOWODZENIA I PORAŻKI

Ale oprócz osiągnięć, które stały się możliwe dzięki Rewolucji Godności, przebudzenia społeczeństwa obywatelskiego, istnieje także szereg niepowodzeń i porażek, które poniosły Ukraina i Ukraińcy.

• Utrata Krymu

Aneksja Krymu przez Rosję nastąpiła w marcu 2014 roku. Ukraińcy jednak jeszcze mają nadzieję, że to przejęcie Krymu ma charakter tymczasowy i ukraińskie flagi jeszcze powrócą do Autonomicznej Republiki Krymu. Niemniej jednak obecnie Ukraina nie jest w stanie bronić swojej ziemi i chronić swoich patriotów, którzy pozostają w okupacji i znajdują się pod stałą presją Federalnej Służby Biezpieczeństwa.

• Okupacja części Donbasu

Od początku rosyjskiej agresji, która zaczęła się w lutym 2014 roku tysiące Ukraińców zginęło, dużo stało się osobami niepełnosprawnymi, wielu utraciło swoje domy. Według danych ONZ, w wyniku działań wojennych na wschodzie Ukrainy, od kwietnia 2014 roku zginęło ponad 6100 osób, a ponad 15400 zostało rannych. Tysiące mieszkańców Donbasu stało się uchodźcami: prawie 660 tys. zarejestrowało się w Rosji, 81 tysięcy na Białorusi. W inne regiony Ukrainy uciekło ponad 1 mln 228 tys. mieszkańców Donbasu.¹⁰⁶ Państwu, niestety, nie udało się ani ich obronić ich, ani zapewnić im przyzwoite schronienie.

Brak ruchu bezwizowego

Wprawdzie umowa stowarzyszeniowa z Unią Europejską została ratyfikowana, ale jej tzw. "część gospodarcza" zacznie obowiązywać nie wcześniej niż pod koniec 2016 roku. Dlatego, żadnych realnych korzyści z podpisania stowarzyszenia Ukraińcy do tej pory nie odczuli.

• Spadek kursu hrywny i wzrost cen

Na początku Majdanu jeden dolar amerykański kosztował około 8 hryweń (1 złoty 50 groszy), a teraz około 24 (4 złotych). Wzrosły też ceny, a więc koszty utrzymania. Nastąpił też krach na rynku nieruchomości. Media donoszą, że cena mieszkań w jednej z tańszych dzielnic Kijowa na rynku pierwotnym w dolarach w ciągu roku spadła o prawie jedną czwartą, do 1266 dolarów za m.kw. Oprócz Kijowa, największy spadek wartości mieszkań wykazały Czerkasy, Dniepropietrowsk i Charków. Oczywiście nie można o zapominać, że w tym czasie zmienił się kurs hrywny do dolara, co mąci obraz sytuacji. Wzrosły również ceny żywności, ubrań, alkoholu, papierosów i innych pospolitych produktów. Ogólny wzrost kosztów utrzymania w ciągu kilkunastu miesięcy wzrósł o 74%.¹⁰⁷

• Utrzymany poziom biurokracji i korupcji

Mimo zwycięstwa Majdanu biurokracja i korupcja kwitnie prawie w tej samej skali, co wcześniej. Wprawdzie bezpośrednio po rewolucji poziom korupcji, według "Transparency International" zmniejszył się, ale już po roku ponownie zaczął rosnąć; obecnie – jeśli idzie o poziom korupcji – Ukraina znajduje się na 146 miejscu (na 180), razem z Rosją, Sierra Leone i Zimbabwe.¹⁰⁸

• Spadek zaufania do władzy

Działania władz doprowadziły do tego, że społeczeństwo zaczęło odnosić się do polityków, urzędników i służb bezpieczeństwa wrogo i podejrzliwie; bez względu na to, co władze robią i jakie mają intencje. Wczorajsi bohaterowie stają się z dnia na dzień "zdrajcami" i ludzie już nie wiedzą, komu ufać. Przez to rośnie polityczne napięcie i coraz częściej zaczyna się mówić o możliwości "trzeciego Majdanu".