6.2.2. Оптималдық заңы және түрдің аралдық майдалану ережесі.

Оптималдық принципі: ешқандай жүйе шексіз тарыла немесе кеңейе алмайды. Ешқанай ағза өзінің энергетикасын қамтамасыз етіп отырған белгілі бір өлшемнесе асып кете алмайды. Бұл өлшемдер тамақтану жағдайына және өмір сүру факторына тәуелді. Табиғатты пайдалануда оптималдық заңы мал жайылатын, өсімдік өсетін өзгістердің оптимальді жер өлшемін табуға көмектеседі. Заңды бұрмалау - әр түрлі үлкен көлемді малокультуралардың өсірелуі, құрылыс жұмыстары жүргізілуі үшін ландшафттардың жаппай тегістелуі – осының бәрі үлкен территориялардың жасалды біркелкілігіне алып келді және экологиялық криздер мен экожүйесінің жұмысына кері әсерін тигізді. Аралдық майдалану режесі- аралда тұратын белгілі бір түр жануарларының материкте тұратын жануарлардын кіші болуы

6.2.3. Табиғатты пайдаланудың энергеткалық тиімділігінің төмендеу заңы.

Табиғатты пайдаланудың энергеткалық тиімділігінің төмендеу заңы – экологияда

6.2.4. Ақпараттық толықсыздық принципі.

6.2.5. Табиғатты “жұмсақ” басқару принципі

6.2.6. Табиғи процесстерді басқару барысындағы “тізбектік реакция” ережесі (баттерфляй эффектісі)

6.3.1. Медициналық экологияның құрылымы.

1. Жалпы медициналық экология.

   • Медициналық экологияның концепциясы, принципі, пәні, мақсаты және тапсырмасы.

   • Медициналық экологияның түсінік – терминологиялық негізі.

   • Медициналық экологияның ғылым жүйесіндегі алатын орны.

   • Медико-экологиялық зерттеулердің әдістемелері.

   • Медициналық экологияның әлемдік және жергілікті аспектілері.

   • Тәжірибелік медициналық экология.

2. Медициналық экологияның әдістері.

• Медико-экологиялық бақылау.

• Медико-экологиялық диагностика.

• Аймақтың медико-экологиялық мінездемесі.

• Медико-экологиялық райондау.

• Медико-экологиялық модельдеу

• Медициналық экологиядағы жаңа ақпараттық технологиялар.

• Медико-экологиялық болжаулар.

3. Медициналық экологияның дамуы.

4. Жеке (қолданбалы) медициналық экология

1. Биосфераның табиғи компоненттерінің медициналық экологиясы.

2. Табиғи золалардың медициналық экологиясы.

3. Социумдық медициналық экологиясы.

4. Техносфераның медициналық экологиясы.

5. Рекреацияның медициналық экологиясы.

6. Жергілікті медициналық экология және

• өндірістік елдің медициналық экологиясы.

• дамумы елдіңң медициналық экологиясы.

• қалалардың медициналық экологиясы.

• ауылдық жердегі медициналық экология.

• өңделмеген жердің медициналық экологиясы.

7. Миграция және саяхаттық медициналық экологиясы.

8. Апаттардың медициналық экологиясы.

9. Әскери – медициналық экологиясы.

7. Сабақтың барысы:

*СӨЖ:

1. Бастапқы бiлiм деңгейiн анықтауға арналған тест жумыстарын шешу.

2. Қорытынды бiлiм деңгейiн анықтауға арналған тест жумыстарын шешу

3. Тақырып бойынша бақылау жұмыстары

*Сабақтың тақырыбы бойынша мұғалiммен жұмыс істey:

1. Бастапқы cypaқap бойынша бастапқы бiлiм деңгейiн бағалау.

2. Сабақтың тақырыбы бойынша мұғалiммен бiрге жұмыс жасау.

-Қолданбалы экологияны оқудың объекттерi және мiндеттерi.

-Қолданбалы экологияның негiзгi заңдары, ережелерi және принциптерi.

-Медициналық экология қолданбалық экологияның бастамасы ретiнде.

3. Студенттiң қорытынды деңгейiн бақылау(қорытынды сұрақтар)

4. СӨЖ нәтижесiн талқылау.

5. Сабаққа қорытынды жасау.

*Бастапқы және қорытынды бiлiм деңгейiн бағалау.

Бастапқы бiлiм деңгейiн анықтауға арналған тест жумыстарын шешу

1. Экологиялық деңгей деген не?

А) Қоршаған ортадағы факторлардың жиынтығы,түрдің табиғатта өмip сүру шегi.

Б) Түрдің тiршiлiк ету орны.

В) Қоғамда түрдің қызметтiк ролi.

г) Ортаның физикалық және химиялық факторларына түрдің толеранттылығы.

Д) Ортаныңбиологиялық факторларына түрдің толеранттылығы.

2. Қай эколлогияның бөлiмi популяцияның қоршаған ортамен қарым-қатынасының, олардың құрлысын және динамикасын зерттейдi?

А) Демэкология

Б) Синэкология

В) Аутэкология

г) Медициналық экология

Д) Санитарлы экалогия

3. Популяцияның «биотикалық потенциал» дегенiмiз не?

А) Ортаның оптимальдi жағдайында түрдің қозғалу мүмкiндiгi.

Б) Тежегiш ортаның мүмкiндiгi.

В) Қоршаған ортаның жағдайына ағзалардың белгiлi популяциясының бейiмделу мүмкіндігі.

г) Биоценоз шетiнен тысқары популяциясының миграциалау мүмкiндiгi.

Д) Популяциясының бәсекелесу мүмкiндiгi.

4. Ағзаның толеранттылығы неге байланысты?

А) Жынысына

Б) Жасына

В) Индивидуальдi даму сатына

Г) Салмаққа

Д) Ұзындыққа

5. «Экологиялык деңгейi» түсiнiгiнде ағзанның өмір сүруіне талабы кандай?

А) Түрдің кеңiстiкте орналасуы

Б) Қоғамда түрдің қызметтiк ролi

В) Орта факторларының катынасына түрдің толеранттылығы

Г) Бәсекелес болмауы

Д) Ортаның оптимальдi шартының болуы

6. Адам экологиясы ғылым ретiнде мазмуны немен аяқталады?

А) Адамның өзiнiң қоршаған ортамен қатынасының шарттылығын анықтау

Б) Табиғи экожүйеге антропагендi әсердің заңдылығының бiлу

В) Табигат және қоғамының гармониялық қатынасын құру жолын ғылыми негiздеу

Г) Экожүйенiң қызметтiлiгiнiң заңдылықтарын оқу.

7. Орта жағдайларына ағзаньң бейiмделуiнiң қандай түрлерi бар?

А) Индивидуальдi.

Б) Топтық

В) Типтiк

Г) Отпасылық.

Д) Жалпы.

8. Топтық бейiмделудiн формаларын ата?

А) Морфологиялық белгiлердiн өзгеруi.

Б) Физиологиялық реакциялардың өзгеруi.

В) Қызметтiк өзгерiстер.

Г) Генетикалық өзгерiстер.

Д) Трофикалық өзгерiстер.

9. Ортаның қолайсыз факторына ағзаның индивидуальдi бейiмделуi немен сипатталады?

А) Салыстырмалы қысқа уақыт аралығында өтедi.

Б) Қолайсыз факторлардың ұзақ әсер eтуінен құралады.

В) Қызметтi табиғатта болады.

Г) Генетикалық денгейде болады.

Д) Жаңа морфологиялық белгi және физиологиялық реакциялар қуралады.

10. Ортаның қолайсыз факторына ағзаныың топтық бейiмделуi немен сипатталады?

А) Салыстырмалы қысқа уақыт аралығында өтедi.

Б) Қолайсыз факторлардың ұзақ әсер eтуінен құралады.

В) Қызметтi табиғатта болады.

Г) Генетикалық деңгейде болады.

Д) Жаңа морфологиялық белгi және физиологиялық реакциялар қуралады.

11. Географиялық ортаның факторының басымдылығының сәйкестлiгi қандай бейiмделу типтерiн бөледi?

А) Тропикалық

Б) Арктикалық

В) Биiк таулық

Г) шектелген климат

Д) Шелдiк

12. Тропикалық бейiмделу типтiң адамдарға қандай морфофункциянальдық белгiлер сипат?

А) Дененiң созылыңқы формасы

Б) Аяқ-қолдарының ұзаруның салыстырмалы массасыныңы төмендеуi

В) Тершендiк

Г) Негiзгi алмасудың төмен керсеткiштерi

Д) Салыстырмалы дене тығыздығы

13. Арктикалық бейiмделу типтiң адамдарға қандай морфофункциянальдық белгiлер сипат?

А) Тығыз дене

Б) Сүйек бұлшық-ет жүйесiнiң дамуы жоғары

В) Кеуде торының көлемi жоғары

Г) Жоғарғы энергоалмасу

Д) Негiзгi алмасудың негiзгi көрсеткiштерi

14. Биiк таулық бейiмделу типтiң адамдарға қандай морфофункциянальдық белгiлер сипат?

А)Ұзын бой

Б) Кеуде торының көлденең жолақ индексiнiң жоғарлауы

В) Негiзгi алмасудың негiзгi көрсеткiштерi

Г) Гемоглобиннің жоғары деңгейi

Д) Тершендік

15. Адамдағы қандай мәдени шаруашылық типi бар?

А) Аңшылық,балық аулау басым типi

Б) Жер өңдеу мал асырау типi

В) Жоғары дамыған жер өңдеу және мал асырау және өнеркәсіп типі

г) Спеңификалық өндіріс типi

Д) Ауылшаруашылық типi

Бастапқы бiлiм деңгейiн аныңтауға арналған бақылау сұрақтары.

1.Биосфера ауқымды экожүйесi ретiнде.

2.Биосфераның негiзгi құрамы.

3.Биосфера үрдiстерiнде адамның орыны.

4.Адамды қоршаған орта және оның спецификасы.

5.Адам популяциясының дамуы және өсу мәселесi.

Студенттiң қорытынды бiлiм деңгейiн аныңтауға арналған тест жұмыстарын шешу.

1. Төмендiлердiң қайсысы қолданбалы экология құрамына кiредi:

А) Өнеркәсiптiк

Б) Технологиялық

В) Ауылшаруашылық

г) Медициналық

Д) Аталғандардың бәрi дұрыс

2. Төмендiлердiң қайсысы қолданбалы экология құрамына кiредi:

А) Химиялық

Б) Рекреаңиальдық

В) Геохимиялық

Г) Табиғи қолдану

Д) Аталғандардың бәрi дұрыс

3. Медициналық экологияның әдiстерiне жатады:

А) Медико-экологиялық бақылау

Б) Медико-экологиялық диагностика

В) Медико-экологиялық территория сипаты

г) Медико-экологиялық карта жазу

Д) Аталғандардың бәрi дұрыс

4. Медиңиналық экологияның едiстерiне жатады:

А) Медико-экологиялық аудандау

Б) Медико-экологиялық модельдеу

В) Жаңа ақпараттың технологиялар

Г) Медико-экологиялық бошкам

Д) Аталғандардың бәрi дұрыс

5. Қолданбалы экология оқытады:

А) Биосфераның табиғи компаненттерiн

Б) Табиғи зоналарың

В)Социум

Г)Т ехносфераның

Д) Аталғандардың бәрi дұрыс

6. «Бәрi бiрiмен байланысты» бұл:

А) Оптимальдiк заңы

Б) Iшкi динамиркалық тепе-тендiк заңы

В) Турақты биосфера заңы

Г) Толеранттылығы

7. Медиңиналық экология- бұл:

А) Ағзаңың тұру ортасы мен қатынасын оқитын экология бөлiмi

Б) Қоршаған орта мен адамның арасындағы қарым-қатынасын денсаулық сферасында оқитын бөлiм

В) Бiр түрдiн табиғи топталуын оқитын экология бөлiмi

Г) Өсiмдiктер, жануарлар, микроағзаларды оқитын экология бөлiмi

8. Қандай ғылым, қоршаған орта мен адамның арасындағы қарым-қатынастың денсаулық сферасында оқиды?

А)биология

Б)жалпы экология

В)медиңиналық экология

Г)адам экологиясы

Д)санитарлы экология

9. Антропогендi табиғи жүйесiнде экологиялық факторлардың қайсысы доминерлейдi?

А) жануар

Б) адам

В) микроағза

г) өсiмдiк

Д) климат

10. Экологиялық факторлардың пайда болу ортасына байланысты бөлiнедi:

А) атмосфералық

Б) биосфералық

В) экожүйелiк

г) популяциялық

Д) а. б. д.

11. Экологиялық факторлардың пайда болу сатысына байланысты бөлiнедi:

А) летальдi

Б) экстремальдi

В) лимиттеушi

г) мутагендi

Д) а. б. д.

12. Қоршаған ортаның қаупiнiң: табиғи факторына жатады:

А) климатты-географиялық

Б) геофизикалық

В) геологиялық

Г) топырақтың

Д) а. б. д.

13. Қоршаған ортаның: қаупiнiң биотикалық факторына жатады:

А) фауна

Б) флора

В) микрофлора

Г) биоңеноз

Д) а. б. д.

14. Қоршаған ортаның қаупiнiң факторларына жатады:

А) табиғи факторлар

Б) әлеуметтiк-экономикалық фкторлар

В) комплекстi факторлар

Г) Аталғандардың барлығы дұрыс емес

Д) а. б. д.

15. Қоршаған ортаның компоненттердiң: адамға кезеңдi әсер eтyi бөлiнедi:

А) салыстырмалы әсер етуі

Б) кезен:дi қайталамалы әсер етуі

В) eceтін және төмендейтiн әсер етулер

Г) ациклдi әсер етулер

Д) а. б. д.

ҚОРЫТЫНДЫ БIЛIМ ДЕҢГЕЙIН АНЫҚТАУFА АРНАЛFАН CҰPAҚTAP

1. Қолданбалы экологияны оқудың объекттерi және мiндеттерi.

2. Қолданбалы экологияның негiзгi заңдары, ережелерi және принциптерi:

-Жалпы қарау KepiHici немесе холизма принципi.

-Iшкi динамикалық тепе-тендiк заңы.

-Энергия эффектiсiнiң төмендеуiнiң табиғатта қолдану заңы.

-Экожүйесi туралы ақпараттың толық емес принципi.

-Жалған жақсылық принципi.

-Қолданбалы аспектiнiң және аймақтың жекелеу түрінің ережелер принципi.

3. Медиңиналық экология қолданбалық экологияның бастамасы ретiнде.

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

Негiзгi:

1. Келлер А.А., Кувакин В.И. “Медицинская экология”.-СПб.: /Петроградский и К/,

1998. - 256 с.

2. Шилова И. А “Экология”. - М.: Высш. шк., 2000,512 с,

3. “Экология человека: Основные проблемы” /Под ред. В. П. Казначеева В. С.,

Преображенского. М.; Наука, 1988,221 с.

Қосымша:

1. Дювинью П., Танг М. “Биосфера и место в ней человека”.-М.:Прогресс,1975,150с.

2. Меллер Т. ”Жизнь в окружающей среде”: Пер. с англ.В 3 т. ТЛ./Т .Миллер;Под

ред.Г .АЯгодина, - М. :Прогресс- Пангея, 1994

3. Реймерс,Н.Ф.”Охрана природы иокружаюшей человека среды: Словарь-

справочник”./Н. Ф .Реймерс.-М:Просвещение, 1992.-320с.

1.Тақырыбы: Қолданбалы экологияның маңызы және негiзгi ережелерi. Медиңиналық экология қолданбалы экологияның саласы ретiнде.